Prostata bezi saratoni

Prostata bezi saratoni
Микрофотография инвазивной аденокарциномы простаты
Mikrofotografiya prostata bezining invaziv adenokarsinomasi
XKT-11 2C82
XKT-10 C61
XKT-10-KM C61
XKT-9 185
XKT-9-KM 185
OMIM 176807
DiseasesDB 10780
MedlinePlus 000380
eMedicine radio/574 
MeSH D011471
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Adenokarsinoma bilan zararlangan prostata bezining kesimi (chapda). Epson Perfection 1670 skaneri. Namuna gematoksilin-eozin bilan bo‘yalgan.

Prostata bezi saratoni (prostata saratoni, prostata karsinomasi, prostata bezi karsinomasi; ingl. prostatic cancer, lot. adenocarcinoma prostatica) — xavfli o‘smabo‘lib, prostata bezining alveolyar-hujayraviy elementlari epiteliyidan rivojlanadi.

Prostata bezi saratoni erkaklar orasida eng keng tarqalgan xavfli o‘smalardan biridir. Har yili dunyoda 400 000 dan ortiq prostata bezi saratoni holati aniqlanadi; ayrim mamlakatlarda onkologik kasalliklar tarkibida u 2- yoki 3-o‘rinda turadi, undan oldin o‘pka saratoni va oshqozon saratoni turadi (masalan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida 2004-yilda prostata saratoni bilan kasallanishning 214 ta holati har 100 000 erkakka to‘g‘ri kelgan; shunday qilib, prostata saratoni erkaklar orasida saratondan o‘lim sabablari bo‘yicha 2-o‘rinni egallab, o‘pka saratoni va kolorektal saratondan oldinda bo‘lgan).

Jahon statistikasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2012-yilda 1,1 mln erkakda prostata saratoni qayd etilgan va kasallik 307 ming kishining o‘limiga sabab bo‘lgan. Prostata bezi saratoni erkaklarda saratondan o‘limlarning qariyb 10 % iga sabab bo‘ladi va keksa erkaklar o‘limining asosiy sabablaridan biridir. AQSHda prostata bezi saratoni xavfli o‘smalardan o‘limning uchinchi eng ko‘p uchraydigan sababidir.

Shuningdek, Rossiyada prostata saratoni kasallanish ko‘rsatkichi bo‘yicha 7–8-o‘rinda turadi (taxminan 6 %). 60 yoshdan katta erkaklarda bu eng ko‘p uchraydigan xavfli o‘smadir. Prostata saratonining Rossiya va boshqa MDH mamlakatlaridagi o‘ziga xos jihati — kech tashxislanishi, ya’ni o‘smaning III–IV bosqichda aniqlanishidir. 1999–2009-yillarda Rossiyada prostata bezi saratoni bilan kasallanish ko‘rsatkichi 2,8 baravar oshgan (xavfli o‘smalar orasida birinchi o‘rin).

O‘rganilish tarixi

Prostata bezi saratonining ilk holati 1853-yilda britaniyalik jarroh J. Adams tomonidan tasvirlangan. U London qirollik shifoxonasi[ingl.] da ishlagan va 59 yoshli erkak prostata bezi to‘qimalari namunalarini gistologik tekshirgan. Adams maqolasida bu kasallikni «juda kam uchraydigan kasallik» deb baholagan; bir yarim asrdan keyin bu tasavvur tubdan o‘zgardi.

Radikal prostatektomiya (prostata bezini jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash) operatsiyasini birinchi bo‘lib 7-aprel 1904-yilda amerikalik jarroh H. H. Yang[ingl.] AQSHning Jons Hopkins shifoxonasida, ya’ni Baltimorshahrida o‘tkazgan. 1930-yillarning oxirida Ch. B. Haggins gormonal muolajalarning prostata bezi faoliyatiga ta’sirini o‘lchash usulini yaratdi va prostata saratonini davolashda estrogenlardan foydalanishga asos soldi (bu kashfiyot uchun u fiziologiya va tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofotiga 1966-yilda «prostata bezi saratonini gormonal davolashga oid kashfiyotlari uchun» degan ta’rif bilan sazovor bo‘lgan).

Gistologik tasnif

V. L. Byalik (1971) taklif qilgan quyidagi gistologik tasnifda prostata bezi saratoniquyidagi shakllarga ajratiladi:
1) differensiatsiyalanmagan:

  • polimorf hujayrali saraton (turli shakl va o‘lchamdagi bo‘linayotgan hujayralarning ko‘pligi bilan tavsiflanadi);

2) past differensiatsiyalangan:

  • anaplastik adenokarsinoma (hujayra ichki tuzilmalarining o‘zgarishi, hujayralarning o‘ziga xos shakl va o‘lchamlari bilan tavsiflanadi);
  • solid saraton (bunda o‘sma hujayralari plast yoki tasmasimon tuzilmalar holida joylashib, ular orasidan biriktiruvchi to‘qima qatlamlari o‘tadi);
  • skirroz saraton (bunda o‘sma qattiq, fibroz bo‘lib, biriktiruvchi to‘qima stromasining o‘sma hujayralaridan ustunligi bilan tavsiflanadi);

3) differensiatsiyalangan:

Prostata bezi saratonining taxminan 95 % holatini atsinar adenokarsinomalartashkil qiladi; adenokarsinomaning boshqa turlari (protokli, mutsinoz, mayda hujayrali, o‘tuvchi hujayrali) ulushiga esa 5 % dan ko‘p bo‘lmagan qismi to‘g‘ri keladi.

Prostata bezi saratoni ko‘pincha saratonoldi holatibosqichidan o‘tadi; uni o‘z vaqtida aniqlash kasallikni prognozlash va davolashga sezilarli yordam beradi. Prostata bezining saratonoldi holatlariga quyidagilar kiradi:

  • atipik giperplaziya prostata bezida (muayyan sharoitlarda prostata bezi saratoniga aylanishi mumkin bo‘lgan fakultativ saratonoldi holat);
  • intraepitelial neoplaziya prostata bezida (adenokarsinomadan oldin yuzaga keladigan obligat saratonoldi holat).

O‘smaning joylashuvi

Prostata saratoni holatlarining 60–70 % ida o‘sma bezning periferik zonasida paydo bo‘ladi. Markaziy zonada o‘sma atigi 5–10 % holatlarda uchraydi, qolgan holatlar esa o‘tish zonasiga to‘g‘ri keladi.

Asosiy xavf omillari

Prostata saratonidan o‘lim ko‘rsatkichining yoshga bog‘liq o‘zgarishi (ordinata o‘qida — har 100 ming bemorga to‘g‘ri keladigan o‘limlar soni; abssissa o‘qida — yosh). Germaniya saraton tadqiqotlari markazi, Haydelberg ma’lumotlari

Prostata bezi saratoniga chalinish ehtimolini oshiradigan xavf omillariga quyidagilar kiradi:

  • keksa yosh (prostata saratoni holatlarining 75 % dan ortig‘i 65 yoshdan katta erkaklarda aniqlanadi, 60 yoshdan kichik erkaklarga esa atigi 7 % holat to‘g‘ri keladi);
  • yosh bilan bog‘liq gormonal fon buzilishlari;
  • ovqatlanish xususiyatlari (yog‘li taomlar iste’mol qiladigan erkaklarda prostata saratoni xavfi 2 baravar ortadi, chunki oziq-ovqatdagi hayvon yog‘lari ko‘pligi A vitaminining so‘rilishini yomonlashtiradi va buning natijasida β-karotin — ayrim xavfli o‘smalardan himoya qiluvchi omil — miqdoriga ta’sir qiladi);
  • irsiy moyillik (masalan, uch nafar qarindoshi shu kasallik bilan og‘rigan erkakda prostata bezi saratoniga chalinish xavfi 10 baravar ortadi; AQSHda eng yuqori xavf afrika kelib chiqishiga mansub amerikaliklar orasida kuzatiladi — bu oq tanli amerikaliklarganisbatan uch baravar yuqori; Osiyodan kelgan muhojirlarda esa prostata saratoni kam uchraydi);
  • tashqi muhit omillari (masalan, ultrabinafsha nurlar bilan nurlanish);
  • virusli infeksiyalar (xususan, XMRV[ingl.] virusi — retroviruslar oilasiga mansub bo‘lib, uning prostata saratoni xavf omili bo‘lishi mumkinligi haqidagi faraz muhokama qilingan);
  • zararli mehnat sharoitlari ( kadmiybilan ishlash, rezina sanoatida faoliyat yuritish).

Klinik ko‘rinishi

Prostata saratonining limfa tugunlariga metastaz berish diagrammasi. Buyuk Britaniya saraton tadqiqotlari markazi (CRUK) ma’lumotlari, 2014-yil. Ko‘k rang bilan prostata adenokarsinomasi ko‘rsatilgan
Prostata saratonining suyak to‘qimasiga metastaz berish diagrammasi. Buyuk Britaniya saraton tadqiqotlari markazi (CRUK) ma’lumotlari, 2014-yil.

Faqat prostata bezi saratoniga xos alomatlar mavjud emas. Ko‘plab alomatlar prostata bezining yaxshi sifatli giperplaziyasidauchraydigan alomatlarga o‘xshaydi. Jumladan:

  • irritativ alomatlar — tez-tez siyish istagi, qovuq to‘liq bo‘shamaganini his qilish, oraliq sohasida spazm yoki og‘riq sezilishi;
  • obstruktiv alomatlar — siyish qiyinlashishi, siydik oqimining uzilib turishi yoki ingichkalashishi, siydik tutilishi. Siyish davomiyligining uzayishi. Qovuqni to‘liq bo‘shatish uchun qorin pressi mushaklarini zo‘riqtirish zarurati.

Biroq bu alomatlar odatda metastazlar bosqichida paydo bo‘ladi va saraton kechki bosqichga yetganida o‘smaning kattalashishi bilan bog‘liq. Dastlabki bosqichlarda esa prostata saratoni alomatsiz kechadi.

Ba’zi hollarda bir yil yoki undan ko‘proq davom etadigan, sil va boshqa sust kechuvchi surunkali infeksion kasalliklar, masalan, borrelioz va yersiniozdagi holatga juda o‘xshash davriy isitma sindromi (febris intermittens) kuzatiladi. Dastlab kechasi, keyinchalik esa bir sutkada bir necha martagacha tana harorati ko‘tariladi (37–37,8 °C).

Prostata bezi saratonida metastazlar ham qon tomirlari, ham limfa tomirlari orqali tarqaladi. Metastazlar o‘pka, jigar, chov va yonbosh limfa tugunlariga, shuningdek, suyak to‘qimasiga (asosan, chanoqsuyaklariga) tarqalishi mumkin. Empirik qonuniyat aniqlangan: limfa tugunlaridagi metastazlar suyak to‘qimasiga metastaz berish bilan birgalikda kuzatilmaydi.

Tashxis

Prostata bezi saratoniga tashxis qo‘yishning asosiy usullari:

Shuningdek, quyidagi tashxislash usullaridan foydalaniladi:

Differensial tashxis

Prostata bezini barmoq bilan rektal tekshirish va ultratovush tekshiruvi natijalari bezda o‘choqli qattiqlashishlarga olib keladigan boshqa kasalliklarni, jumladan, surunkali nospetsifik prostatit bilan bog‘liq granulomalar va fibroz, o‘choqlarini, prostata bezining sklerozi , sil yoki aktinomikoz bilan zararlanishini, shuningdek, prostata bezida toshlar borligini istisno etishi kerak. Bu holatlarni farqlashda sitologik yoki gistologik tekshiruv xulosasi hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Davolash usullari

Dastlabki bosqichlarda

Prostata bezi saratonining mahalliy shakllarida (1- yoki 2-bosqich, metastazlarsiz) quyidagi davolash turlari qo‘llanadi:

  • prostata bezini olib tashlash (radikal prostatektomiya, bunda prostata bezi urug‘ pufakchalari bilan birga olib tashlanadi);
  • tashqi nur terapiyasi (odatda prostata bezi va uning yonidagi limfa tugunlariga taxminan 40 Grey dozasida nurlanish beriladi; keyinchalik o‘smaga yo‘naltirilgan doza 70 Greygacha oshiriladi);
  • ultratovushli ablatsiya o‘smalarni yuqori intensivlikdagi fokuslangan ultratovush bilan yo‘q qilish;
  • braxiterapiyayoki interstitsial nur terapiyasi (o‘smaga radioaktiv preparatli donachalar kiritishga asoslanadi);
  • krioablatsiya[ingl.] o‘smani mahalliy muzlatish va to‘qimalarning hayotiy faoliyatini to‘xtatish jarayonidir; bu zararlangan to‘qimani hamda chetidagi qo‘shni sog‘lom hujayralarni maqsadli ravishda nobud qilish imkonini beradi);
  • monoterapiya sifatida antiandrogenlardan foydalanish (eng kam qo‘llanadigan davolash turi).

Mahalliylashgan prostata bezi saratoni (metastazlar bo‘lmaganda) davolashga yaxshi javob beradi. Biroq radikal davolash (o‘smani olib tashlash) faqat mahalliylashgan prostata saratonida mumkin. Mahalliylashgan prostata saratonini davolashning zamonaviy oqilona taktikalariga jarrohlik amaliyoti, nur terapiyasi (tashqi yoki braxiterapiya) yoxud kuzatuv kiradi (60 yoshdan oshgan va kasalligi boshlang‘ich bosqichdagi bemorlarda kutib kuzatish maqbul hisoblanadi, chunki ularning yashab qolish ko‘rsatkichi faol davolanayotgan guruhlarnikidan farq qilmaydi).

Davolashning yetakchi usuli prostatektomiyahisoblanadi. XXI asr boshlarida takomillashgan kam invaziv texnologiyalar asosidagi prostatektomiya keng tarqaldi. Bu usullar davolashning shikast yetkazish darajasini sezilarli kamaytiradi. Shunday texnologiyalardan biri — robotlashtirilgan jarrohlik (masalan, AQSHning«Da Vinchi»turkumidagi robotlarni ishlab chiqaruvchi Intuitive Surgical).

kompaniyasining qurilmalaridan foydalanish) hisoblanadi. Tashqi nur terapiyasi va radikal prostatektomiyaning samaradorligi taxminan bir xil. Odatda yosh erkaklarga radikal prostatektomiya, yoshi kattalarga esa nur terapiyasi qo‘llanadi; o‘smaning prostata bezi kapsulasidan tashqariga tarqalishi yoki urug‘ pufakchalarini zararlashi xavfi yuqori bo‘lsa, tashqi nur terapiyasi jarrohlik davosi va braxiterapiyadan afzalroq hisoblanadi.

Ultratovushli ablatsiya prostata o‘smalariga transrektal yo‘l bilan yo‘naltirilgan yuqori intensivlikdagi ultratovush (HIFU) yordamida ta’sir etishga asoslangan noinvaziv usuldir. Bunda spinal anesteziya ostida bemorning to‘g‘ri ichagiga transrektal aplikator kiritiladi. U UTTdatchigi va egri shakldagi pyezoelektrik kristalldan iborat bo‘lib, kristall ultratovush nurlarini belgilangan nuqtaga jamlaydi. Muolaja ultratovush nazorati ostida o‘tkaziladi; to‘qima ablatsiyasi issiqlik (fokus nuqta yaqinida haroratning 80–90 °C gacha ko‘tarilishi) va mexanik ta’sir (yuqori intensivlikdagi ultratovush ta’sirida hujayra ichida hosil bo‘lgan mikropufakchalarning yorilishi tufayli to‘qimalarning shikastlanishi) birlashuvi hisobiga yuz beradi. Dastlabki prostata bezi saratonida ultratovushli ablatsiya asosiy davolash sifatida yoki, ko‘proq hollarda, tashqi nur terapiyasi yoxud jarrohlikdan keyingi qaytalanishlarda mahalliy davolash sifatida qo‘llanadi.

Prostata bezi o‘smasini yangi TOOKAD usuli bilan olib tashlash — operatsiyasiz davolashning yangi yo‘li. Muolajaning dastlabki 10 daqiqasida shifokor bemor tomiriga TOOKAD preparatini yuboradi. Preparat sog‘lom to‘qimalar uchun toksik emas va o‘sma tomonidan samarali so‘riladi. So‘ng mahalliy anesteziya va UTT nazorati ostida optik tolali zond kiritilib, lazer nuri bilan ta’sir etish boshlanadi; butun muolaja 22 daqiqa davom etadi. Natijada o‘smani oziqlantiruvchi qon tomirlari darhol yopiladi, o‘sma yemirila boshlaydi va 3–4 soatda butunlay yo‘qoladi. Muolajadan bir necha soat keyin bemor shifoxonadan chiqariladi va tez orada odatdagi hayotiga qaytishi mumkin. Klinik tadqiqotlar bu usulning samaradorligini ko‘rsatgan: muolajadan keyingi bir yil davomida bemorlarning 80 % dan ortig‘ida prostata bezi saratoni qaytalanishi aniqlanmagan.

Kechki bosqichlarda

Metastazlar mavjudligi bilan tavsiflanadigan 3- va 4-bosqichlarda quyidagi davolash turlari qo‘llanadi:

  • tashqi nur terapiyasi va gormonal davolash birgalikda: prostata bezi va uning yonidagi limfa tugunlarini nurlantirish bilan birga antagonistlar (ya’ni blokatorlar) — gonadoliberin antagonistlari (masalan, degareliks, savdo nomi Firmagon);
  • monoterapiya: gormonga qarshi antagonistlar (gonadoliberin blokatorlari) yoki antiandrogenlar qo‘llanadi (shuningdek, agonistlar — ya’ni gonadoliberin analoglari, masalan, triptorelinni buyurish mumkin, ammo ular testosteron darajasini 0,2 ng/ml dan past saqlashda antagonistlarga qaraganda ancha kam samaralidir):
    • preparatni umr bo‘yi qo‘llashni nazarda tutuvchi monoterapiya (faqat shifokor qaroriga ko‘ra, masalan, sog‘ayish yoki doriga toqat qilmaslik holatida to‘xtatiladi) — bu dori vositasida kastratsiya qilishni anglatadi (odatdagi kastratsiyadan farqli ravishda, preparat bekor qilinsa, uning ta’siri qaytar bo‘ladi);
    • intermittent terapiya (dorini qo‘llash va to‘xtatish davrlari navbatlashadigan davolash) faqat ayrim, nisbatan og‘ir bo‘lmagan bemorlarga qo‘llanadi (kamchiligi — tasdiqlangan sxemalarning yo‘qligi, shu sababli shifokor har bir bemor uchun mos davolash sxemasini alohida tanlashi kerak);
  • operativ (jarrohlik) kastratsiya (samaradorligi gonadoliberin antagonistlari bilan dori vositasida kastratsiyaga o‘xshash, biroq operatsiya qaytarib bo‘lmaydigan va bemorning ruhiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli bemorlarning aksariyati moliyaviy imkoniyati bo‘lsa dori vositasidagi kastratsiyani tanlaydi);
  • Immunoterapiya Provenj
  • Maqsadli radioligand terapiya: Lutetium (177lu) vipivotide tetraxetan[ingl.].

Prostata bezining mahalliy tarqalgan saratonida asosiy davolash usuli nur terapiyasi bo‘lib, u 5 yillik yashab qolish ko‘rsatkichini 70–80 % ga yetkazadi. Nur terapiyasini gormonal davolash bilan to‘ldirish maqsadga muvofiq: bu yashab qolish ko‘rsatkichini ishonchli darajada oshiradi. Mahalliy tarqalgan prostata saratonida yordamchi palliativ davolash sifatida ultratovushli ablatsiyaham qo‘llanadi. U ko‘pincha nur yoki gormonal davolashni eng samarali bo‘ladigan vaqtgacha kechiktirish imkonini beradi.

Prostata bezi saratonining rivojlangan, metastatik shakllari faqat simptomatik yoki palliativ yo‘l bilan davolanadi. Gormonal davolash kasallikning rivojlanishini sekinlashtirishi, asoratlarning oldini olishi va alomatlarni yengillashtirishi mumkin, lekin yashab qolish muddatini uzaytirmaydi. Intermittent gormonal davolash afzalroq hisoblanadi (u gormonlarga sezgir o‘sma hujayralari klonlarini saqlash imkonini beradi, degan fikr mavjud).

Gormonal davolashning birinchi qatorida gonadoliberin antagonistlari (degareliks), gonadoliberin agonistlari (leyprorelin, gozerelin[ingl.], buserelin[ingl.], triptorelin), antiandrogen preparatlar (flutamid[ingl.], bikalutamid, nilutamid[ingl.], siproteron asetat) ishlatiladi. Bunda uzoq muddatli (18 oy yoki undan ko‘p) gormonal davolash bemorlarning 75 % ida subyektiv yaxshilanishga imkon beradi. Ikkinchi qator gormonal davolashda antiandrogenlardan monoterapiya sifatida, estrogenlar (geksestrol va boshqalar — yurakka ehtimoliy toksik ta’siri hamda yuqori tromboflebit rivojlanish xavfi sababli ehtiyotkorlik bilan), progestinlar (megestrol(megestrol va boshqalar), zamburug‘larga qarshi preparatlar (masalan, va boshqalar), zamburug‘larga qarshi preparatlar (masalan,ketokonazol) qo‘llanadi; boshqa nosteroid preparatni buyurish ham mumkin (masalan, bemor dastlab flutamid qabul qilgan bo‘lsa, u bikalutamid yoki boshqa preparatga almashtiriladi).

Boshqa preparatlar: kabazitaksel[ingl.], abirateron asetat, enzalutamid[ingl.], apalutamid, darolutamid[ingl.], relugoliks[ingl.], olaparib[ingl.].

Prognoz

Kasallik prognozi jarayonning bosqichiga bog‘liq. Davolash qancha erta boshlansa, ijobiy natija ehtimoli shuncha yuqori bo‘ladi. Prostata bezi saratonining dastlabki bosqichlarida yetarli davolash o‘tkazilsa, prognoz shartli ravishda qulay bo‘lib, mehnat qobiliyati to‘liq tiklanadi. Kechki bosqichlarda esa prognoz mutlaqo noqulay, kasallik o‘limga olib keladi.

Patofiziologiya

Prostata o‘smalarining ko‘pchiligi bezning eng tashqi qismi — periferik zonada boshlanadi. Hujayralar nazoratsiz ko‘paya boshlaganda tartibga solinmaydigan hujayralarning kichik to‘plamini hosil qiladi. Bu prostata intraepitelial neoplaziyasi (PIN) deb ataladi. Ba’zi PIN o‘choqlari o‘sishni davom ettirib, o‘zining dastlabki to‘qimadagi joylashuvi uchun xos bo‘lgan p63, sitokeratin 5 va sitokeratin 14 genlari ifodalanishini to‘xtatadigan, buning o‘rniga oshqozonosti bezi yo‘lining ichki qavatidagi hujayralarga xos bo‘lgan sitokeratin 8 va sitokeratin 18genlarini ifodalay boshlaydigan to‘qima qatlamlarini hosil qiladi. Ko‘p qatlamli bunday PIN o‘choqlarida AMACRgeni ham ko‘pincha me’yordan ortiq ifodalanadi; u prostata saratonining rivojlanishi bilan bog‘liq.

Ayrim PIN o‘choqlari oxir-oqibat o‘smaga aylanishi mumkin. Bu odatda genomdagi yirik o‘zgarishlar bilan kechadi: xromosoma ketma-ketliklari qayta tuziladi yoki takroran nusxalanadi. Genomdagi ayrim o‘zgarishlar prostata saratonining dastlabki bosqichlarida ayniqsa ko‘p uchraydi, jumladan, TMPRSS2 va ERG onkogeni o‘rtasida genlarning qo‘shilib ketishi (prostata o‘smalarining 60 % igacha), SPOP genini ishdan chiqaradigan mutatsiyalar (15 % gacha) va FOXA1 genini haddan tashqari faollashtiradigan mutatsiyalar (5 % gacha).

Metastatik prostata bezi saratonida mahalliylashgan kasallikka nisbatan odatda ko‘proq genetik mutatsiyalar uchraydi. Ularning ko‘pi DNKni shikastlanishdan himoya qiladigan genlarda, masalan, p53 genida (mahalliylashgan o‘smalarning 8 % ida, metastatik o‘smalarning 27 % dan ortig‘ida mutatsiyaga uchragan) va RB1 genida (mahalliylashgan o‘smalarning 1 % ida, metastatik o‘smalarning 5 % dan ortig‘ida) joylashgan. Xuddi shuningdek, DNKni tiklash bilan bog‘liq BRCA2 va ATM genlaridagi mutatsiyalar mahalliylashgan kasallikda kam uchraydi, ammo metastatik kasallik holatlarining mos ravishda kamida 7 % va 5 % ida uchraydi.

Kastratsiyaga sezgir prostata saratonining kastratsiyaga chidamli shaklga o‘tishi ham turli gen mutatsiyalarining orttirilishi bilan kechadi. Kastratsiyaga chidamli kasallikda o‘smalarning 70 % dan ortig‘ida androgen retseptori — amplifikatsiyasi va retseptor genining o‘zidagi funksiyani kuchaytiruvchi mutatsiyalar, uning faollashtiruvchilari (masalan, FOXA1) amplifikatsiyasi yoki manfiy boshqaruvchilari (masalan, ZBTB16 va NCOR1) faoliyatini yo‘qotuvchi mutatsiyalar kuzatiladi. Androgen retseptoridagi bunday buzilishlar kastratsiyaga sezgir metastatik kasallik biopsiyalarining atigi 6 % ida aniqlanadi. Xuddi shuningdek, deletsiyalar o‘sma o‘sishini bostiruvchi PTEN genida kastratsiyaga sezgir o‘smalarning 12–17 % ida, ammo kastratsiyaga chidamli o‘smalarning 40 % dan ortig‘ida uchraydi. Kamroq hollarda o‘smalarda Wnt signal yo‘lining APC genidagi buzilishlar (o‘smalarning 9 % ida) yoki CTNNB1 (4 % ida) bilan bog‘liq g‘ayritabiiy faollashuvi; shuningdek, PI3K signal yo‘lining PI3KCA/PI3KCB genlari mutatsiyalari (6 % ida) yoki AKT1 (2 % o‘smalarda) tufayli boshqaruvdan chiqishi kuzatiladi.

Epidemiologiya

2012-yil holatiga ko‘ra prostata bezi saratoni dunyo bo‘yicha ikkinchi eng ko‘p tashxislanadigan saraton turi (barcha erkaklarning 15 % ida) va erkaklar orasida saratondan o‘limning oltinchi asosiy sababi bo‘lgan. 2010-yilda bu kasallik 256 000 kishining o‘limiga sabab bo‘lgan, bu 156 000 o‘lim qayd etilgan 1990-yildagi ko‘rsatkichdan ko‘p. Prostata bezi saratoni ko‘rsatkichlari dunyo bo‘ylab keskin farq qiladi. Mamlakatlar o‘rtasidagi sezilarli tafovutga qaramay, u Janubiy va Sharqiy Osiyoda eng kam, Yevropa va Shimoliy Amerikada ko‘proq uchraydi.[manba 3063 kundan beri ko‘rsatilmagan].

80 % dan ortiq erkak 80 yoshida prostata bezi saratoniga chalinadi. Aksariyat hollarda saraton sekin o‘sadi va jiddiy xavotir tug‘dirmaydi.[manba 3063 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Profilaktika

Prostata bezi saratonining maxsus profilaktikasi ishlab chiqilmagan. Biroq ayrim tadqiqotlarda likopin, selen, E vitamininingprofilaktik ahamiyati ko‘rsatilgan. Xususan, Yevropada pomidor tarkibidagi kuchli antioksidant likopinning ta’siriga doir klinik tadqiqotlar pomidor iste’mol qilish prostata saratoniga irsiy moyillik bilan bog‘liq xavfni deyarli 2 baravar kamaytirishini ko‘rsatgan.

Har kuni finasterid yoki uning generiklarini qabul qilish prostata saratoniga chalinish xavfini 30 % ga kamaytiradi.

Adabiyotlar

  • Klinik onkourologiya / B. P. Matveyev tahriri ostida. — M.: ABV-Press, 2011. — 934 bet. — ISBN 978-5-903018-23-9.
  • Kopilsov E. I., Novikov A. I., Kosenok V. K., Leonov O. V., Golub N. N., Akulinin V. A., Jacqmin D., Massard G.  Siydik-tanosil tizimi a’zolarining onkologik kasalliklari. — Omsk: Omsk davlat tibbiyot akademiyasining MO va IT markazi nashriyoti, 2008. — 197 bet. — (Onkologiya. 4-kitob). — ISBN 978-985-06-1330-1.
  • Onkologiya / I. V. Zalutskiy tahriri ostida. — Minsk: Visheyshaya shkola, 2007. — 703 bet. — ISBN 978-985-06-1330-1.
  • Onkourologiya. Milliy qo‘llanma / V. I. Chissov, B. Ya. Alekseyev, I. G. Rusakov tahriri ostida. — M.: GEOTAR-Media, 2012. — 688 bet. — ISBN 978-5-9704-2181-9.
  • Onkourologiya. Xatolarsiz farmakoterapiya / I. G. Rusakov, V. I. Borisov tahriri ostida. — M.: E-noto, 2014. — 544 bet. — ISBN 978-5-906023-07-0.
  • Shirokorad V. I.  Kichik chanoq a’zolarining mahalliy tarqalgan o‘smalarini jarrohlik yo‘li bilan davolash. — M.: Meditsina, Shiko, 2008. — 192 bet. — ISBN 5-225-03927-8.
  • Rebello RJ, Oing C, Knudsen KE, Loeb S, Johnson DC, Reiter RE, Gillessen S, Van der Kwast T, Bristow RG (2021-yil fevral). Prostata saratoni. Nat Rev Dis Primers. 7 (1) 9. doi:10.1038/s41572-020-00243-0. PMID 33542230. S2CID 231794303.
  • Sandhu S, Moore CM, Chiong E, Beltran H, Bristow RG, Williams SG (2021-yil sentabr). Prostata saratoni. Lancet. 398 (10305): 1075—1090. doi:10.1016/S0140-6736(21)00950-8. PMID 34370973. S2CID 236941733.