

Sovun — turli maqsadlarda ishlatiladigan gigiyenik kosmetika mahsulotlari (atir sovuni) yoki maishiy kimyo mahsulotlari (xo‘jalik sovuni) qatoriga kiruvchi yuvish vositasidir. Uning asosiy tarkibiy qismini suvda eriydigan yog‘ kislotalari tuzlari (masalan, natriy stearat) tashkil etadi. Bu tuzlar ishqor bilan tabiiy yoki sintetik yog‘ kislotalarining o‘zaro taʼsiridan hosil bo‘ladi. Sovunning yuvish xususiyati uning suvli eritmasi ko‘pik hosil qilishi va turli moddalarning g‘ovaklariga kirib borishi, yog‘lar bilan birga emulsiyalarhosil qilishi, yaʼni yog‘li kirlarni o‘rab olib, ularni sirtlardan ajratishi hamda muallaq holda ushlab turishiga asoslanadi. Smola (kanifol) va naften kislotalarining ishqoriy tuzlari ham sovunlar qatoriga kiradi.
Bu — sovun molekulalarining oleofillik xususiyati bo‘lib, yog‘lar va suvga nisbatan namoyon bo‘ladi. Suvda eriydigan sovunlar anion sirt faol moddalar guruhiga kiradi.
Qo‘lni oz miqdordagi suv bilan sovunlab yuvganda mikroorganizmlarning fosfolipid membranasi yemiriladi va oqsillari denaturatsiyaga uchraydi, natijada mikroorganizmlar nobud bo‘ladi.
Sovunni sintetik sirt faol moddalar (masalan, natriy laurilsulfat) asosida tayyorlanadigan sintetik yuvish vositalari bilan adashtirmaslik kerak. Bunday moddalar o‘simlik yog‘laridan yoki neftni kimyoviy qayta ishlash mahsulotlaridan olinishi mumkin. Ularga alkilbenzolsulfonatlar va boshqalar kiradi.
«Suyuq sovun» savdo nomi ostida odatda qo‘l yuvishuchun mo‘ljallangan sintetik vosita sotiladi. U qatʼiy kimyoviy maʼnoda sovun hisoblanmaydi va tarkibi jihatidan shampunlarga, dush gellariga va idish yuvish vositalariga yaqinroqdir.
Maishiy maqsadlardan tashqari, sovunlar emulgatorlar, namlovchi moddalar, ayrim moylash materiallarining quyuqlashtirgichlari (solidol, litol, konstalin) va katalizatorlar tayyorlashda boshlang‘ich moddalar sifatida ham ishlatiladi.
Tarixi

Sovunli eritma tayyorlash haqidagi eng qadimgi maʼlumotlar arxeologlar tomonidan shumer lavhalarida topilgan; ular taxminan miloddan avvalgi 2500-yilga oid. Sovun tayyorlash uchun yog‘och kuli va echki yog‘i aralashtirilib, ustiga suv quyilgan va qaynatilgan.
Qadimgi misrliklar o‘z gigiyenasi uchun sodadan foydalanganlar. Ebers papirusi (miloddan avvalgi 1550-yil)da sovunga o‘xshash modda qayd etilgan. U hayvon (g‘oz) va o‘simlik yog‘laridan tayyorlanib, unga qo‘rg‘oshin (uning galenitmineralidan olingan ekstrakti) yoki natriy karbonat qo‘shilgan (masalan, Nildan ajratib olingan).
Bunday yuvish vositalari Qadimgi Rimdaham keng qo‘llanilgan. Sovun haqida ilk bor (lotincha sapo; bu so‘z keyinchalik ko‘plab roman tillarigao‘tgan) Katta Pliniyning «Tabiiy tarix» asarida, milodiy 77-yilda tilga olingan. Qadimgi rus adabiyotida sovun «Domostroy»da (XVI asr) qayd etilgan. Xitoyda asrlar davomida sovun o‘rnida o‘simlik eritmalaridan foydalanilgan. Yog‘ni ketkazish uchun o‘simlik kuli maydalanib olingan dengiz chig‘anoqlari bilan aralashtirilgan. Natijada dog‘larni ketkazadigan ishqoriy birikma hosil bo‘lgan.
VII asrda Neapolda sovungarlar gildiyasi tashkil etilgan. XIV asrga kelib, sovun butun Yevropada mavjud edi. «Kiyimni kiyishdan oldin uni bo‘yashadi va sovun bilan yuvishadi. Angliyada sovunning bir necha turi bor. Eng yaxshisi — Kastiliya sovunibo‘lib, u bo‘laklar (cakes) shaklida sotiladi. Uni Ispaniyada O‘rta yer dengiziga xos, ko‘proq qatlamli potashdantayyorlashadi, shu sababli u Shimoliy Yevropadagiga qaraganda qattiqroq va terini kamroq kuydiradi. Bir bo‘lagi 4 pens turadi. Arzonroq oq, kulrang va qora xo‘jalik sovunlari Angliyada ishlab chiqariladi. Bu turdagi sovun suyuq bo‘ladi (XIV asrning 80-yillarida bir bochkasi taxminan 13 shilling 4 pens turgan); ishlatish uchun uni tog‘oralarga quyishadi. Tog‘ora va kir yuvish taxtasiga egilib ishlaydigan yoki soyda kiyimni oyoq bilan bosib yuvadigan kirchilarning oyoqlarida qora sovun taʼsiridan kulrang dog‘lar paydo bo‘ladi. Tabiiyki, qora sovun bilan oq zig‘ir matoni yuvib bo‘lmaydi, shuning uchun qimmatroq oq sovun sotib olishga to‘g‘ri keladi. Suyuq sovun bilan qo‘lni yuvib bo‘lmaydi: u darhol terini shikastlaydi — kirchilarning qo‘l va oyoqlaridagi qavariqlarga qarash kifoya. Biroq bunday sovunni ko‘p joydan topish mumkin: Genrix Lankaster salib yurishi bilan 1391-yilda Prussiyaga yo‘l olganida sovun zaxirasini to‘ldirgan».
Vizantiyadan Rusga din bilan birga sovun ham kirib kelgan. Rusda sovun ilk bor Novgorodning qayin po‘stlog‘iga yozilgan yorliqlaridatilga olingan. Sovun ishlab chiqarishni Pyotr Iharbiy-sanoat sohasida ham rag‘batlantirgan: uning davrida movut va yelkan matolari sovun bilan yuvilgan.
1808-yilda fransuz kimyogari Mishel Ejen Shevryol (1786—1889) to‘qimachilik fabrikasi egalarining iltimosiga ko‘ra sovunning tarkibini aniqladi. Tahlil natijasida sovun yuqori molekulali yog‘ (karbon) kislotalarining natriy tuzlari aralashmasi ekanligi maʼlum bo‘ldi.
1807-yilda avval sartaroshlik bilan shug‘ullangan londonlik tadbirkor Endryu Pirs (Andrew Pears) terini parvarishlash uchun yumshoqroq vosita yaratish maqsadida shaffof sovun ishlab chiqdi. Keyinchalik bu mahsulot XIX asrning ikkinchi yarmidagi keng ko‘lamli reklama kampaniyalari bilan ham tanilgan Pearssavdo belgisiga asos bo‘ldi.
Fransuz tadbirkori Genrix Brokar 1864-yilda Moskvada dastlabki sovun ishlab chiqarish korxonasini ochdi. Keyinchalik u «Novaya zarya»fabrikasiga aylandi. Uning yutug‘i shundaki, endi kambag‘allar ham sovun ishlata olishdi: «xalq sovuni» atigi 1 kopeyka turardi.
Yevropada va AQShda sovun pishirishning uzluksiz jarayoni 1930-yillarning oxirida yog‘larni uzluksiz gidrolizlash (parchalash) jarayonini suv va yuqori bosimli bug‘ yordamida sovun pishirish minoralarida amalga oshirish bilan birga yo‘lga qo‘yilgan.
Turlari
- Xo‘jalik sovuni (qattiq, suyuq yoki kukunsimon) — kir yuvish , paxta va zig‘ir matolarni yuvish hamda boshqa maxsus maqsadlar uchun.
- Atir sovuni — tana va sochni yuvish, shuningdek soqol olish uchun.
- Aynan soqol olish uchun (sovun tayoqchasi, kukun yoki krem shaklida).
- Soch yuvish uchun (suyuq yoki kukun shaklida).
- Tibbiy sovun (masalan, qatronli sovun, borli va karbolli sovunlar) — tarkibida dezinfeksiyalovchi moddalar bo‘ladi.
- O‘simliklarni kasalliklar va zararkunandalardan himoya qilish uchun ekologik toza vosita
Tarkibi

Sovunning yuvish taʼsiri bir necha omilga bog‘liq bo‘lib, ular orasida mitsellalar — sovun molekulalaridan tashkil topgan sharsimon tuzilmalar hosil bo‘lishi eng muhimidir. Bu sharchalarning sirtida natriy yoki kaliy kationlari joylashadi, ichkariga esa uzun organik kislotaqoldiqlaridan iborat «dumchalar» yo‘nalgan bo‘lib, ular organik muhit hosil qiladi. Yog‘li kirlar bu muhitda xuddi benzindagidek yaxshi eriydi.
Kimyoviy jihatdan qattiq sovunning asosiy tarkibiy qismini eruvchan tuzlar — yuqori molekulali yog‘ kislotalari tuzlarining aralashmasi tashkil etadi. Odatda bular natriy, kamroq hollarda kaliy va ammoniy tuzlari bo‘lib, ular quyidagi kislotalardan hosil bo‘ladi: stearin kislotasi, palmitin kislotasi, miristin kislotasi, laurin kislotasi va olein kislotasi.
Qattiq sovunning kimyoviy tarkibi variantlaridan biri — C17H35COONa (suyuq sovunniki — C17H33COOK).
Sovun tarkibida yuvish xususiyatiga ega boshqa moddalar, shuningdek, xushbo‘ylantiruvchilar (hid beruvchi moddalar, efir moylari), bo‘yoqlar, kukunlar va ishqalab tozalovchi qo‘shimchalar (maydalangan urug‘lar, donlar, quritilgan rezavor va o‘tlarning qattiq zarrachalari).
Ishlab chiqarish texnologiyasi
Sovunning asosiy tarkibiy qismini olish uchun xomashyo sifatida hayvon va o‘simlik yog‘lari, shuningdek, yog‘ o‘rnini bosuvchi moddalar ham ishlatilishi mumkin (sintetik yog‘ kislotalari, kanifol, naften kislotalari, tall moyi).
Sovun olishning asosi — yog‘larni sovunlash — yaʼni murakkab efirlarning (yog‘ kislotalari efirlari, xususan yog‘larning) ishqorlarishtirokida gidrolizlanishidir. Natijada ishqoriy metallar tuzlari va spirtlar hosil bo‘ladi.
| Laurin kislotasi | Miristin kislotasi | Palmitin kislotasi | Stearin kislotasi | Olein kislotasi | Linol kislotasi | Alfa-linolen kislotasi | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Yog‘ kislotalari | C12 to‘yingan | C14 to‘yingan | C16to‘yingan | C18 to‘yingan | C18 bir marta to‘yinmagan | C18 ko‘p marta to‘yinmagan | C18 ko‘p marta to‘yinmagan |
| Hayvon yog‘i | 0 | 4 | 28 | 23 | 35 | 2 | 1 |
| Kokos moyi | 48 | 18 | 9 | 3 | 7 | 2 | 0 |
| Palma yadrosi moyi | 46 | 16 | 8 | 3 | 12 | 2 | 0 |
| Palma moyi | 0 | 1 | 44 | 4 | 37 | 9 | 0 |
| Dafna moyi | 54 | 0 | 0 | 0 | 15 | 17 | 0 |
| Zaytun moyi | 0 | 0 | 11 | 2 | 78 | 10 | 0 |
| Raps moyi | 0 | 1 | 3 | 2 | 58 | 9 | 23 |
Maxsus idishlarda (qaynatish qozonlarida) qizdirilgan yog‘lar o‘yuvchi ishqor (odatda natriy gidroksid) yordamida sovunlantiriladi. Reaksiya natijasida qozonlarda bir jinsli, qovushqoq suyuqlik — sovun va glitserindan iborat sovun yelimi hosil bo‘ladi, u soviganda quyuqlashadi. Bevosita sovun yelimidan olingan sovunda yog‘ kislotalarining miqdori odatda 40−60 % ni tashkil etadi. Bunday mahsulot «yelimli sovun» deb ataladi. Yelimli sovun olish usuli «to‘g‘ridan to‘g‘ri usul» deyiladi.
Sovun olishning «bilvosita usuli» sovun yelimiga qo‘shimcha ishlov berishni nazarda tutadi. Bunda u tuzlab ajratiladi, yaʼni elektrolitlar (o‘yuvchi ishqor yoki natriy xlorideritmalari) bilan ishlanadi. Natijada suyuqlik ikki qatlamga ajraladi: yuqori qatlam — sovun yadrosi — tarkibida kamida 60 % yog‘ kislotalari bo‘ladi; quyi qatlam esa sovun osti ishqoriy eritmasi bo‘lib, unda glitserin miqdori yuqori bo‘ladi (shuningdek, dastlabki xomashyodagi ifloslantiruvchi moddalar ham bo‘ladi). Bilvosita usulda olingan sovun «yadroli sovun» deb ataladi.
Sovunning eng yuqori navi — valslarda ishlangan sovun — quritilgan yadroli sovunni maxsus valsli mashinada ezib ishlash orqali olinadi. Bunda yakuniy mahsulotdagi yog‘ kislotalari miqdori 72−74 % gacha ortadi, sovun tuzilishi va saqlanganda qurib qolishga, achib aynishga hamda yuqori harorat taʼsiriga chidamliligi yaxshilanadi.
Ishqor sifatida kaustik yoki kalsinatsiyalangan soda ishlatilganda qattiq natriyli sovun olinadi. Yumshoq yoki hatto suyuq kaliyli sovun esa kaliy gidroksid ishlatilganda hosil bo‘ladi.
Qo‘lda tayyorlangan sovun

Sovunni bir necha usulda qo‘lda tayyorlash mumkin. Bunda unga efir moylari, qirg‘ichdan o‘tkazilgan yong‘oq, maydalangan qahva, kokos moyi va hokazolar, hid beruvchi hamda xushbo‘ylantiruvchi moddalar qo‘shilishi mumkin.
Usullardan biri tayyor sovunni (masalan, bolalar sovunini) maydalab, qayta eritishdir. Sovun bo‘lagi qirg‘ich yoki pichoq bilan maydalanib, suv yoki istalgan boshqa suyuqlik (masalan, o‘tlar qaynatmasi) bilan aralashtiriladi, so‘ng aralashma suv hammomida eritiladi. Massa bir jinsli bo‘lgach, olovdan olinib, istakka ko‘ra efir moylari va boshqa tarkibiy qismlar qo‘shiladi. Bu usulning qiyin tomoni — tayyor sovun qiyin erishi va uni qayta eritishga ko‘p vaqt ketishidir. Katta xarajat talab qilmagani uchun mazkur usuldan sovun tayyorlashni endi boshlaganlar foydalanadi.
Qo‘lda tayyorlanadigan sovunni maxsus do‘konlarda sotiladigan sovun asosidan ham olish mumkin. Asos suv hammomida yoki mikroto‘lqinli pechda eritiladi. Sanoatda ishlab chiqarilgan sovundan farqli ravishda, qo‘lda tayyorlangan sovun kamroq ko‘piklanadi, chunki sovun asosidagi tarkibiy qismlar teriga yumshoqroq taʼsir qiladi. Shu sababli u bir xil og‘irlikdagi sanoat sovuniga qaraganda tezroq sarflanadi.
Ishqor va yog‘lardan bevosita qo‘lda sovun tayyorlash ishqor bilan ishlashda xavfsizlik qoidalariga rioya etishni talab qiladi. Shu bilan birga, jarayonni to‘liq nazorat qilish sovungarga aynan o‘zi istagan mahsulotni yaratish imkonini beradi. Qattiq sovun tayyorlash uchun NaOH ishqori (natriy gidroksid), yog‘li moylar va suv ishlatiladi. Sovun yetarlicha qattiq bo‘lishi, yaxshi ko‘piklanishi va terini quritmasligi uchun moylar to‘g‘ri tanlanishi hamda tanlangan miqdordagi moylarni sovunlantirishga qancha ishqor va suv kerakligi aniq hisoblanishi lozim. Buning uchun sovun kalkulyatori ishlatiladi. Sovun tarkibida quyidagilar bo‘lishi kerak:
- sovunni qattiqlashtiradigan moylar (masalan, palma moyi, kakao, kokos, zaytun, shi, kupuasu, murumuru va boshqalar) — 65 % gacha;
- ko‘pik hosil qiladigan va ko‘pikni barqarorlashtiradigan moylar (kokos, babassu, palma yadrosi va kastor moyi; kastor moyi ko‘pik hosil qilmaydi, faqat uning barqarorligini taʼminlaydi) — 35 % gacha;
- teriga parvarishlovchi taʼsir ko‘rsatib, sovunning teriga taʼsirini yumshatadigan moylar — 25 % gacha (masalan, avokado, bodom, mango, makadamiya, uzum danagi moylari va boshqalar).
- 90-100 % kokos moyidan tayyorlangan va to‘liq sovunlangan sovun juda yuqori yuvish xususiyatiga ega, tuz taʼsirida cho‘kmaydi va shu sababli sho‘r suvda ham ko‘piklanadi.
Qadimiy usul — qo‘l ostidagi materiallardan sovun qaynatish (smolasiz daraxtlarning kuli va hayvon yog‘i ishlatiladi); aralashma ochiq olovda qaynatiladi.
Sovun qoldiqlarini qayta ishlash
Xususan, Kambodjada sovun qoldiqlaridan yangi sovun tayyorlash keng tarqalgan. Amerikalik talaba Samir Laxani yirik mehmonxonalardagi sovun qoldiqlaridan arzon sovun ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘ygan. U tashkil etgan Eco-Soap Bank kompaniyasi 2016-yil holatiga ko‘ra 170 ta mehmonxonadan sovun qoldiqlarini yig‘ib, qayta ishlagan va shu yo‘l bilan avval sovun sotib olish imkoniyati bo‘lmagan 600 mingdan ortiq qishloq aholisini arzon sovun bilan taʼminlagan.
Texnik maqsadlarda qo‘llanilishi
Texnikada kalsiyli va litiyli sovunlar moylash materiallarini quyuqlashtirish uchun keng qo‘llaniladi. Masalan, mashhur solidol moyi kalsiyli sovun bilan quyuqlashtirilgan neft moyidir, litol esa stearin kislotasining litiyli tuzi — litiyli sovun bilan quyuqlashtirilgan xuddi shunday moydir.
Qishloq xo‘jaligida qo‘llanilishi
Sovun, xususan yashil (kaliyli) sovun, ekologik qishloq xo‘jaligida anʼanaviy qo‘llaniladigan moddalarga kiradi. U Yevropa iqtisodiy hamjamiyatining 2092/91-sonli «Ekologik dehqonchilik va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari hamda oziq-ovqat mahsulotlarini tegishli tarzda markirovkalash haqida»gi nizomida o‘simliklarni kasallik va zararkunandalardan himoya qiluvchi ekologik toza vosita sifatida eʼtirof etilgan.
Sovunning madaniy o‘simliklar ildiz tizimiga salbiy taʼsiri haqida ham fikrlar mavjud.
Quyidagilar sovun eritmalaridan foydalanishning asosiy xususiyatlari hisoblanadi:
- Nisbatan yuqori pHko‘rsatkichiga ega bo‘lib, bu qisqa muddatga tuproqning kislotalanishini qoplashi mumkin.
- Shuningdek, sirtning namlanish xususiyatini boshqa agrokimyoviy preparatlar bilan aralashmalarda oshiradi, bu esa ularning samaradorligini kuchaytiradi.
- Tamaki changi bilan qo‘shilganda sovun insektitsidning suvli eritmasiga nikotinning ajralib chiqishini ko‘paytirishi taxmin qilinadi.
- So‘ruvchi hasharotlarning (masalan, shiralar) nafas olish organlariga taʼsir qiladi va ularning xitin qoplamini yumshatadi.
- Yumshoq bargli o‘simliklar sovunli eritmalarni yaxshi ko‘taradi.
- Quyidagi foydali jonivorlar uchun nisbatan xavfsiz: asalarilar, oltinko‘zlar, xonqizilar va zararkunandalarga qarshi kurashuvchi boshqa tabiiy yordamchilar.
Adabiyotlar
- Sovun (ust. 989—1000). Soqol olish sovuni (ust. 1000—1001). Soch yuvish sovuni (ust. 1001—1002). Tibbiy sovun (ust. 1002). Qattiq atir sovuni (ust. 1003—1007). Xo‘jalik sovuni (ust. 1007—1009) // Tovarlar lug‘ati. 5-jild / Bosh muharrir I. A. Pugachyov. — Moskva : Gostorgizdat, 1958.
- Sovun // Uy xo‘jaligining qisqa ensiklopediyasi. 1-jild. — Moskva : Katta sovet ensiklopediyasi, 1959. — B. 358—359.
- Sovunlar // Katta Rossiya ensiklopediyasi. 21-jild. — Moskva, 2012. — B. 547—549.
- Sovunlar // Kimyo ensiklopediyasi. 5 jildda. 3-jild / Bosh muharrir I. L. Knunyans. — Moskva : Sovet ensiklopediyasi, 1992. — B. 155—156.
- P. A. Obrazsov Sovun operasi // «Nauka i jizn». — 2012. — № 2. — B. 90—92.
- G. Shulpin Kir yuvish kimyosi // «Nauka i jizn» : jurnal. — Moskva, 1981. — № 3. — B. 104—105.
- G. V. Xlopin Sovun // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.