| Somatotrop gormon 1 | |
|---|---|
 | |
| Belgilanishi | |
| Belgilar | GH1 |
| CAS | 9002-72-6 |
| Entrez Gene | 2688 |
| HGNC | 4261 |
| OMIM | 139250 |
| RefSeq | NM_022562 |
| UniProt | P01241 |
| Boshqa ma’lumotlar | |
| Lokus | 17-xromosoma , 17q22 -q24 |
 Vikima’lumotlardagi ma’lumot ? | |
| Somatotrop gormon 2 | |
|---|---|
| | |
| Belgilanishi | |
| Belgilar | GH2 |
| CAS | 9002-72-6 |
| Entrez Gene | 2689 |
| HGNC | 4262 |
| OMIM | 139240 |
| RefSeq | NM_002059 |
| UniProt | P01242 |
| Boshqa ma’lumotlar | |
| Lokus | 17-xromosoma , 17q22 -q24 |
| Vikima’lumotlardagi ma’lumot ? | |
Somatotropin, shuningdek somatropin, somatotrop gormon, STG, «o‘sish gormoni» — gormonlardan biri bo‘lib, ular gipofizning oldingi bo‘lagida ishlab chiqariladi. U polipeptid gormonlar oilasiga mansub bo‘lib, bu oilaga prolaktin va platsentar laktogen ham kiradi.
O‘sish gormoni genlari va uning izoshakllari
O‘sish gormonining beshta geni 17-xromosomadagi bir-biriga yaqin lokuslarda joylashgan. Ular yuqori darajada gomologik bo‘lib, ehtimol, ajdod genining duplikatsiyasi (ikkilanishi) natijasida paydo bo‘lgan. Ulardan ikkitasi o‘sish gormonining ikki asosiy izoshaklini hosil qiladi: birinchisi asosan gipofizda, ikkinchisi esa yo‘ldoshning sinsitiotrofoblast hujayralarida sintezlanadi. Muqobil splaysing izoshakllar sonini oshiradi va ularning turli to‘qimalarga ta’sir qilishga ixtisoslashgan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Qonda bir nechta izoshakl uchraydi. Asosiy izoshakl 191 ta aminokislotadan iborat bo‘lib, uning molekulyar massasi 22124 g/mol.[manba 1607 kundan beri ko‘rsatilmagan]
O‘sish gormonining a’zolar va to‘qimalarga ta’siri
Somatotropin o‘sish gormoni deb atalishining sababi shundaki, bolalar, o‘smirlar va suyaklarida o‘sish zonalari hali yopilmagan yoshlarda u bo‘yiga o‘sishni sezilarli darajada tezlashtiradi. Bu, asosan, qo‘l-oyoqlardagi uzun naysimon suyaklarning o‘sishi hisobiga yuz beradi. Somatotropin kuchli anabolik va antikatabolik ta’sirga ega: oqsil sintezini kuchaytiradi, uning parchalanishini sekinlashtiradi, shuningdek, teri ostida yog‘to‘planishini kamaytirishga, yog‘larning parchalanishini kuchaytirishga va mushak massasining yog‘ massasiga nisbatini oshirishga yordam beradi. Bundan tashqari, somatotropin uglevodlar almashinuvini boshqarishda ishtirok etadi: qondagi glyukoza miqdorini sezilarli oshiradi va uglevodlar almashinuviga ta’siri jihatidan insulinga qarshi ta’sir qiluvchi kontinsulyar gormonlardan biri hisoblanadi. Uning oshqozon osti bezidagi orolcha hujayralariga ta’siri, immun tizimini rag‘batlantirishi, kalsiyning suyak to‘qimasi tomonidan o‘zlashtirilishini kuchaytirishi va boshqa ta’sirlari ham qayd etilgan. O‘sish gormoni ko‘plab ta’sirlarni bevosita yuzaga keltiradi, ammo ta’sirlarining katta qismi insulinga o‘xshash o‘sish omillari, asosan, IGF-1 (ilgari somatomedin C deb atalgan) orqali amalga oshadi. Bu omil o‘sish gormoni ta’sirida jigarda ishlab chiqariladi va aksariyat ichki a’zolarning o‘sishini rag‘batlantiradi. IGF-1 ning qo‘shimcha miqdori (ingl. insulinga o‘xshash o‘sish omili (Insulin–like growth factor)) nishon to‘qimalarda ham sintezlanadi.[manba 1607 kundan beri ko‘rsatilmagan]
O‘sish gormoni retseptori va uning ta’sir mexanizmi
O‘sish gormoni retseptori — transmembran oqsil bo‘lib, u retseptorlar orasidagi tirozin kinaza faolligiga ega katta oilaga mansub. Ko‘pchilik tadqiqotchilarning ma’lumotlariga ko‘ra, gormonning bir molekulasi bilan o‘zaro ta’sirlashganda retseptorning ikki molekulasi birlashadi (dimerlanish). Shundan so‘ng retseptor faollashadi va uning hujayra ichidagi domeni ikkita tuzilmani fosforillaydi: retseptorning o‘zini va asosiy nishon oqsil — Yanus kinazani (JAK-2).[manba 1607 kundan beri ko‘rsatilmagan] Keyingi signal uzatilishi bir nechta yo‘l orqali amalga oshadi.
Asosiy yo‘l — STAT oqsillari[ingl.][aniqlashtirish kerak] orqali kechadi: Yanus kinaza bir qator genlarning transkripsiyasini faollashtiradi. Boshqa yo‘l esa IRS oqsili[ingl.] (insulin retseptori substrati) orqali hujayralarga glyukoza tashilishi va boshqa jarayonlarga ta’sir ko‘rsatadi.[manba 1607 kundan beri ko‘rsatilmagan]
JAK-2 boshqa retseptorlarni, masalan, epidermal o‘sish omili retseptoriniham bevosita faollashtirishi mumkin. O‘sish gormonining mitogen, ya’ni hujayra bo‘linishini rag‘batlantiruvchi ta’siri shu bilan izohlanishi mumkin.[manba 1607 kundan beri ko‘rsatilmagan]
O‘sish gormonining sekretsiyasi
Sekretsiyaning sutkalik ritmlari
Boshqa ko‘plab gormonlar singari o‘sish gormoni ham davriy ravishda ajraladi va sutka davomida bir necha marta eng yuqori darajaga yetadi (odatda, har 3-5 soatda bir marta). Eng yuqori va oldindan taxmin qilish mumkin bo‘lgan cho‘qqi tunda, uxlab qolgandan taxminan bir-ikki soat o‘tgach kuzatiladi.
Yoshga bog‘liq sekretsiya o‘zgarishlari
Qon plazmasida somatotropinning eng yuqori konsentratsiyasi homila rivojlanishining 4-6-oylarida kuzatiladi. Bu kattalardagi ko‘rsatkichdan taxminan 100 marta yuqori. Shundan keyin sekretsiya yosh ulg‘aygani sari asta-sekin kamayadi. Keksalikda u eng past darajaga tushadi: gormonning asosiy darajasi ham, sekretsiya cho‘qqilarining takrorlanish tezligi va balandligi ham kamayadi. O‘sish gormonining asosiy darajasi erta bolalikda, sekretsiya cho‘qqilarining balandligi esa o‘smirlikdagi jadal bo‘y o‘sishi va jinsiy yetilish davrida eng yuqori bo‘ladi.
Qondagi konsentratsiya
Qondagi o‘sish gormonining asosiy konsentratsiyasi 1-5 ng/ml ni tashkil etadi. Sekretsiya cho‘qqilarida u 10-20, hatto 45 ng/ml gacha ko‘tarilishi mumkin. Qonda aylanib yuruvchi o‘sish gormonining katta qismi o‘sish gormonini tashuvchi oqsil (ingl. growth hormone binding protein, GHBP — o‘sish gormonini bog‘lovchi oqsil) bilan bog‘langan bo‘ladi. Ushbu oqsil gormon retseptorini kodlovchi genning qisman transkriptidir.
O‘sish gormoni sekretsiyasining boshqarilishi
O‘sish gormoni sekretsiyasining asosiy boshqaruvchilari gipotalamusning peptid gormonlari —somatostatin va somatoliberinhisoblanadi. Ular gipotalamusdagi neyrosekretor hujayralar tomonidan gipofizning portal venalariga ajratiladi va bevosita somatotrop hujayralargata’sir qiladi. Biroq bu gormonlarning muvozanatiga va o‘sish gormoni sekretsiyasiga ko‘plab fiziologik omillar ta’sir ko‘rsatadi.
O‘sish gormoni sekretsiyasini rag‘batlantiruvchi omillar:
- somatoliberin
- grelin
- uyqu
- jismoniy mashqlar
- ayrim aminokislotalarni iste’mol qilish (arginin, ornitin, lizin, glutamin)
- estrogenlar
- gipoglikemiya
- glyukokortikoidlar
- qalqonsimon bez gormonlari
Qonda glyukoza miqdori pasayganda (gipoglikemiya) somatotropin darajasi keskin oshadi. Bu gipoglikemiyani tezda tuzatishga xizmat qiluvchi tabiiy fiziologik mexanizmlardan biridir.
O‘sish gormoni sekretsiyasini susaytiruvchi omillar:
- somatostatin
- qon plazmasida o‘sish gormoni va insulinga o‘xshash o‘sish omili IGF-1 ning yuqori konsentratsiyasi ( salbiy teskari aloqa mexanizmi orqali gipotalamus va gipofizning oldingi bo‘lagiga ta’sir qilish)
- giperglikemiya
- qon plazmasida erkin yog‘ kislotalarining ko‘p bo‘lishi
Androgenlarning o‘zi o‘sish gormoni sekretsiyasiga hech qanday ta’sir ko‘rsatmaydi.
Shuningdek, o‘sish gormoni sekretsiyasiga ayrim ksenobiotiklar ham ta’sir qiladi.
Boshqa gormonlar bilan o‘zaro ta’siri
Somatotropinning oqsil sinteziga va organizmning bo‘yiga o‘sishiga anabolik ta’sir ko‘rsatishi uchun insulin zarur. Insulin bo‘lmasa yoki uning darajasi pasaysa, somatotropin anabolik ta’sir ko‘rsatmaydi. Oqsil sintezi borasida somatotropin va insulin uglevodlar almashinuvidagidan farqli ravishda bir-biriga qarshi emas, balki o‘zaro kuchaytiruvchi (sinergik) ta’sir ko‘rsatadi. Ehtimol, aynan insulin hujayralarning somatotropin anabolik ta’siriga sezgirligini kuchaytirmasligi yoki yetarli darajada kuchaytirmasligi sababli I turdagi qandli diabet bilan og‘rigan bolalarda bo‘y o‘sishi sustlashadi va jismoniy rivojlanish ortda qoladi. Bu, ayniqsa, insulin dozasi yetarli bo‘lmaganda (diabet yetarlicha kompensatsiyalanmaganda) yaqqol seziladi.
Somatotropinning hujayralarga anabolik va yog‘ni parchalovchi ta’sir ko‘rsatishi uchun jinsiy gormonlar hamda qalqonsimon bezgormonlari ham bo‘lishi zarur. Bu gipogonadizm (jinsiy gormonlar yetishmovchiligi) va gipotireoz (qalqonsimon bez faoliyati yetishmovchiligi) bilan og‘rigan bolalar va o‘smirlarda bo‘y o‘sishining kechikishi hamda jismoniy rivojlanishning ortda qolishini izohlaydi.
Somatotropinning oqsil sintezi, yog‘larning parchalanishi va bo‘yiga o‘sishga ko‘rsatadigan ta’siriga qarshi ta’sirni glyukokortikoidlar, xususan, kortizol ko‘rsatadi.
O‘sish gormonining bosh miyaga ta’siri
Somatotropin markaziy asab tiziminingayrim vazifalariga boshqaruvchi ta’sir ko‘rsatadi. U nafaqat endokrin gormon, balki markaziy asab tizimi faoliyatini boshqarishda ishtirok etuvchi vositachi oqsil — neyropeptid hamdir. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, o‘sish gormoni gematoensefalik to‘siqdano‘tishi mumkin. O‘sish gormoni bosh miyaning o‘zida ham, jumladan, gippokampdaishlab chiqarilishi ko‘rsatilgan. Urg‘ochi hayvonlarda qondagi estrogenlar darajasi ko‘tarilganda, urg‘ochi va erkak hayvonlarda esa keskin stress paytida gippokampdagi gormon miqdori oshadi. Aksincha, IGF-1 (u ham bosh miyada ishlab chiqariladi) miqdori ko‘payganda kamayadi. O‘sish gormoni retseptorlari bosh va orqa miyaning turli qismlarida topilgan. O‘sish gormoni sekretsiyasining «pulsatsiyalanuvchi» ritmi maxsus peptid — GHRPorqali boshqarilishi ko‘rsatilgan. Uning retseptorlari gipotalamus va gippokampda mavjud. Umuman, o‘sish gormoni o‘rganish jarayonlarida (kemiruvchilarda o‘tkazilgan tajribalar bilan tasdiqlangan) va gomeostazni, jumladan, oziq-ovqat iste’molini boshqarishda ishtirok etishi taxmin qilinadi.
O‘sish gormoni va qarish
1990-yillarning boshida keksalar ishtirokida o‘tkazilgan dastlabki tadqiqotlar natijasida tashqaridan yuborilgan o‘sish gormoni qarishni sekinlashtirishi va keksalarning jismoniy holatini yaxshilashi mumkin degan tasavvur paydo bo‘lgan. Jurnalistlar va reklama bu ma’lumotlarni bo‘rttirib talqin qilgan.
Keyinchalik bu ma’lumotlar sichqonlarda o‘tkazilgan tadqiqot natijalari bilan to‘ldirilgan. Natijalarga ko‘ra, o‘sish gormoni miqdori yoki hujayralarning unga sezgirligi kamayganda, shuningdek, embrional rivojlanish davrida IGF-1 konsentratsiyasi past bo‘lganda, umr davomiyligi sezilarli qisqaradi.[manba 1896 kundan beri ko‘rsatilmagan]
O‘sish gormoni bilan bog‘liq kasalliklar
Ortiqcha miqdori
Kattalarda somatotropin darajasining patologik ko‘tarilishi yoki o‘sayotgan organizmga xos dozalarda tashqaridan somatotropinning uzoq vaqt yuborilishi suyaklarning qalinlashishiga, yuz chizgilarining dag‘allashishiga va tilning kattalashishiga — makroglossiyagaolib keladi. Bunga qo‘shimcha asoratlar sifatida nervlarning siqilishi (tunnel sindromi), mushak kuchining kamayishi va to‘qimalarning insulinga chidamliligi oshishi kuzatiladi. Akromegaliyaning odatiy sababi — gipofiz oldingi bo‘lagining adenomasi hisoblanadi. Adenomalar odatda voyaga yetgan davrda paydo bo‘ladi, ammo kamdan-kam hollarda bolalikda rivojlansa, gipofizar gigantizm kuzatiladi.
Yetishmovchiligi
Bolalikda o‘sish gormoni yetishmovchiligi, asosan, genetik nuqsonlar bilan bog‘liq bo‘lib, o‘sishning kechikishiga — gipofizar nanizmga, ba’zan esa jinsiy yetilishning kechikishiga sabab bo‘ladi. Aqliy rivojlanishning kechikishi, ehtimol, gipofizning yetarli rivojlanmaganligi bilan bog‘liq bir nechta gormon yetishmovchiligida kuzatiladi. Katta yoshda o‘sish gormoni tanqisligi tananing yog‘ to‘plashini kuchaytiradi. Gipofiz va oldingi miya tuzilmalarining rivojlanishini boshqaruvchi HESX1 va LHX3 genlari, shuningdek, gipofiz oldingi bo‘lagi hujayralarining yetilishini boshqaruvchi PROP1 geni aniqlangan. Ushbu genlardagi mutatsiyalar o‘sish gormoni yetishmovchiligi yoki bir nechta gormon yetishmovchiligiga olib keladi.
O‘sish gormoni retseptori genining funksiyasi yo‘qolishiga olib keluvchi mutatsiyalar Laron sindromirivojlanishiga sabab bo‘ladi. Kasallik belgilari — o‘sishning keskin sekinlashishi (tana mutanosibligi saqlangan nanizm), yuz skeleti o‘lchamlarining kichrayishi va boshqa ayrim o‘zgarishlardir. Bemorlarda o‘sish gormoni konsentratsiyasi yuqori, ammo qon plazmasidagi IGF-1 miqdori juda past bo‘ladi. Bu kam uchraydigan autosom-retsessiv kasallik, asosan, O‘rta yer dengizi mintaqasi xalqlari va Ekvadorda uchraydi.
O‘sish gormonidan davolashda foydalanish
Bolalarda o‘sish buzilishlarini davolashda qo‘llanishi
Gipofiz ekstraktini har kuni yuborish orqali o‘sishni rag‘batlantirish.\nGormon sof holda faqat 1970-yillarda ajratib olingan: dastlab buqa, keyin ot va odam gipofizidan. Gormonal davolash imkon qadar erta boshlanishi va hech bo‘lmaganda jinsiy yetilish tugaguniga qadar davom ettirilishi kerak. Hozirgi vaqtda bu gipofizar pakana bo‘ylikni davolashning eng samarali usuli hisoblanadi. Preparatlar: somatrogon[ingl.].
Asab tizimi buzilishlarini davolashda qo‘llanishi
Ayrim tadqiqotlarda somatotropinning, ayniqsa, gipofizar nanizm (gipofizning somatotrop faoliyati yetishmovchiligi) bo‘lgan bemorlarda xotira va bilish qobiliyatini yaxshilashi ko‘rsatilgan. Shuningdek, somatotropinni yuborish qonda ushbu gormon miqdori past bo‘lgan bemorlarning kayfiyati va umumiy ahvolini yaxshilashi mumkin: bu faqat klinik jihatdan yaqqol gipofizar nanizmi bor bemorlarga emas, masalan, depressiyaga uchragan bemorlarga ham taalluqli. Ayni paytda akromegaliyada kuzatiladigan somatotropinning qondagi haddan tashqari yuqori darajasi ham depressiya va markaziy asab tizimining boshqa buzilishlariga olib keladi. Shu bilan birga, o‘sish gormonining insonning bilish faoliyatiga ta’siri haqidagi ma’lumotlar bir-biriga zid.
Keksalik kasalliklarining oldini olishda qo‘llanishi
Xususan, 1990-yilda 12 nafar keksa kishi ishtirokida o‘tkazilgan tadqiqot natijalari e’lon qilingan. Unda o‘sish gormonini uzoq vaqt (6 oy davomida) qonga yuborish mushak massasini oshirgani, yog‘ to‘qimasi massasini kamaytirgani hamda suyak to‘qimasining minerallashuvi va zichligini oshirgani ko‘rsatilgan. Keyingi keng ko‘lamli va puxta (jumladan, ikki tomonlama ko‘r usulqo‘llangan) tadqiqotlar yog‘ to‘qimasi massasining kamayishi va mushak massasining ortishini tasdiqladi, ammo suyak to‘qimasi zichligi oshishini tasdiqlamadi. Bunda mushak kuchi oshmagani, mushak massasining ko‘payishi esa, ehtimol, organizmda ko‘proq suyuqlik ushlanib qolishi bilan bog‘liqligi aniqlandi. Shuningdek, ko‘plab nojo‘ya ta’sirlar (arterial bosimning ko‘tarilishi, giperglikemiya va boshqalar) kuzatildi.
Somatotropinning organizmga gormonal ta’siri (qonda glyukoza miqdorining oshishi, akromegaloid skelet tuzilishining rivojlanishi) uni nootrop vosita sifatida uzoq muddat qo‘llashga to‘sqinlik qilgani sababli, markaziy asab tizimidagi somatotropin retseptorlariga bog‘lanadigan, ammo organizmning boshqa qismlaridagi shu gormon retseptorlariga bog‘lanmaydigan polipeptidni sintez qilishga urinishlar olib borilmoqda.
Sportda qo‘llanishi
O‘sish gormoni preparatlari tibbiy maqsadlarda, shuningdek, sportda ham qo‘llangan. Bu faol mashg‘ulotlar paytida mushak massasini oshirish va yog‘ qatlamini kamaytirish qobiliyati bilan bog‘liq.
Shuningdek, 1989-yilda o‘sish gormoni Olimpiya qo‘mitasi tomonidan rasman taqiqlangan. Biroq so‘nggi vaqtlarda preparat savdosi bir necha baravar oshgan. O‘sish gormonidan ko‘pincha bodibilding bilan shug‘ullanuvchi sportchilar foydalanadi; ular uni boshqa anabolik preparatlar bilan birga qo‘llaydi.
Adabiyotlar
- Panasenko V. A. va boshqalar. «Bodibildingda somatotropin». — 2015.
- Vorotnikova S. Yu., Pigarova Ye. A., Dzeranova L. K. «O‘sish gormonining metabolik ta’sirlari» // «Semizlik va metabolizm». — 2011. — № 4.
- Selionova M. I. va boshqalar. «Sovet merinosi zotidagi qo‘ylarda o‘sish gormoni va leptin genlari polimorfizmini o‘rganish» // «Stavropol agrosanoat majmuasi xabarnomasi». — 2019. — № 3. — 25-29-betlar.
- Bulgakova S. V. va boshqalar. «Qarish va o‘sish gormoni: taxminlar va faktlar (adabiyotlar sharhi)» // «Klinik laboratoriya diagnostikasi». — 2019. — 64-jild. — № 12.
- Selionova M. I. va boshqalar. «Go‘sht yo‘nalishidagi nasldor buqalarda o‘sish gormoni (GH) va kalpain (CAPN1) genlari polimorfizmining xususiyatlari» // «Chorvachilik va yem-xashak ishlab chiqarish». — 2017. — № 2 (98).
Havolalar
- O‘sish gormoni // Remen — Safi. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1975. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, jild 22).
