Qalqonsimon bez gormonlari — yodlangan aminokislota tirozinning hosilalari bo‘lib, umumiy fiziologik xususiyatlarga ega va qalqonsimon bezda ishlab chiqariladi.

Qalqonsimon bez ikkita gormon ishlab chiqaradi. Ular molekulasida qo‘shimcha yod atomi borligi yoki yo‘qligi bilan bir-biridan farqlanadi: tiroksin (T₄) va triyodtironin (T₃). Qalqonsimon bez ishlab chiqaradigan gormonlarning umumiy miqdoridan 60 dan 80 foizigachasi qonga tiroksin shaklida o‘tadi. Tiroksin nisbatan kam faol qalqonsimon bez gormoni, amalda progormon hisoblanadi va to‘qimalardagi qalqonsimon bez gormonlari retseptorlari bilan bevosita kuchsiz bog‘lanadi. Tiroksinning katta qismi nishon a’zolar hujayralariga ta’sir ko‘rsatishidan oldin bevosita hujayralarning o‘zida biologik faol shakl — triyodtironinga aylanadi. Bu jarayon metalloferment — selenga bog‘liq monodeyodinaza ishtirokida kechadi. Organizmda selen mikroelementi yetishmaganda yoki monodeyodinazaning genetik nuqsoni tufayli uning to‘qimalardagi faolligi pasayganda, T₄ ning qon plazmasidagi miqdori me’yordagidek ko‘rinsa ham, qalqonsimon bez gormonlari yetishmovchiligi yuzaga kelishi mumkin — bu holat «eutireoid kasallik sindromi» (ingl. euthyroid sick syndrome) deb ataladi. Shunga o‘xshash holat to‘qimalardagi monodeyodinaza faolligini susaytiradigan ayrim dorilar qabul qilinganda ham kuzatilishi mumkin.

Yodlangan qalqonsimon bez gormonlari organizmdagi deyarli barcha to‘qimalarga ta’sir ko‘rsatadi.

Qalqonsimon bezda qalqonsimon bez gormonlaridan tashqari yod tutmaydigan kalsitonin gormoni ham sintezlanadi. U kalsiyning qon zardobi va suyak to‘qimasidagi konsentratsiyasini tartibga soladi.

Qalqonsimon bez gormonlari organizmning o‘sishi va rivojlanishini, to‘qimalarning o‘sishi va differensiallanishini rag‘batlantiradi. Ular to‘qimalarning kislorodga bo‘lgan ehtiyojini oshiradi. Umumiy arterial qon bosimini, yurak qisqarishlarining tezligi va kuchini oshiradi. Ular hushyorlik, ruhiy quvvat va faollik darajasini kuchaytiradi, fikriy bog‘lanishlarning shakllanishini tezlashtiradi va harakat faolligini oshiradi. Tana harorati va asosiy modda almashinuvi darajasini ham ko‘taradi.

Qalqonsimon bez gormonlari glyukozaning qondagi miqdorini oshiradi, glyukoneogenez jarayonini jigarda kuchaytiradi, glikogenning jigar va skelet mushaklarida sintezlanishini sekinlashtiradi. Shuningdek, hujayralarning glyukozani o‘zlashtirishi va undan foydalanishini kuchaytirib, glikolizning asosiy fermentlari faolligini oshiradi. Qalqonsimon bez gormonlari lipolizni (yog‘larning parchalanishini) kuchaytiradi hamda yog‘larning hosil bo‘lishi va to‘planishini sekinlashtiradi.

Qalqonsimon bez gormonlarining oqsil almashinuviga ta’siri ularning konsentratsiyasiga bog‘liq. Past konsentratsiyalarda ular oqsil almashinuviga anabolik ta’sir ko‘rsatib, oqsil sintezini kuchaytiradi va parchalanishini sekinlashtiradi. Natijada musbat azot balansi yuzaga keladi. Yuqori konsentratsiyalarda esa qalqonsimon bez gormonlari oqsil almashinuviga kuchli katabolik ta’sir ko‘rsatadi, ya’ni oqsillarning parchalanishini kuchaytirib, sintezini sekinlashtiradi. Buning natijasida manfiy azot balansi yuzaga keladi.

Qalqonsimon bez gormonlari to‘qimalarning katexolaminlarga sezuvchanligini oshiradi. Ushbu gormonlarning organizm o‘sishi va rivojlanishiga ta’siri somatotrop gormon ta’siri bilan o‘zaro kuchayuvchi xususiyatga ega. Qalqonsimon bez gormonlarining muayyan konsentratsiyasi mavjud bo‘lishi somatotrop gormonning qator ta’sirlari namoyon bo‘lishi uchun zarur shartdir.

Qalqonsimon bez gormonlari eritropoez jarayonlarini suyak ko‘migida kuchaytiradi.

Qalqonsimon bez gormonlari suv almashinuviga ham ta’sir qilib, to‘qimalarning gidrofilligini va buyrak naychalarida suvning qayta so‘rilishini kamaytiradi.

Tireoidin // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.