Posted inBiologiya

Orqa miya

Orqa miya
Kataloglar
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Orqa miya (lot. medulla spinalis) — markaziy asab tizimining umurtqalilardagi a’zosi bo‘lib, u umurtqa kanalida joylashgan. Orqa miya bilan bosh miya o‘rtasidagi chegara piramidal tolalar kesishgan sathdan (garchi bu chegara ancha shartli bo‘lsa ham) yoki ensa suyagining katta ensa teshigi sathidan o‘tadi, deb hisoblanadi. Orqa miya ichida markaziy kanal deb ataladigan bo‘shliq mavjud (lot. canalis centralis), u orqa miya suyuqligi bilan to‘lgan. Orqa miya yumshoq, to‘rsimon va qattiq miya pardalari bilan himoyalangan. Pardalar orasidagi va orqa miya kanali atrofidagi bo‘shliqlar orqa miya suyuqligi bilan to‘lgan. Qattiq miya pardasi visseral va pariyetal qismlardan iborat. Qattiq miya pardasining visseral va pariyetal qismlari orasidagi bo‘shliq epidural bo‘shliq deb ataladi; u yog‘ to‘qimasi va venoz tomirlar tarmog‘i bilan to‘lgan.

Odam orqa miyasining anatomiyasi

Tashqi tuzilishi

Orqa miya (lot. medulla spinalis) aniq segmentar tuzilishga ega. U bosh miya bilan tananing periferik qismlari o‘rtasidagi aloqani ta’minlaydi va segmentar reflektor faoliyatni amalga oshiradi.

Orqa miya umurtqa kanalida I bo‘yin umurtqasining yuqori chetidan I bel umurtqasi yoki II bel umurtqasining yuqori chetigacha, umurtqa pog‘onasi tegishli qismlarining egrilik yo‘nalishini takrorlab joylashadi. Homilada 3 oylik davrda u V bel umurtqasi, yangi tug‘ilgan chaqaloqda esa III bel umurtqasi sathida tugaydi.

Orqa miya birinchi bo‘yin orqa miya nervi chiqadigan joyda aniq chegarasiz uzunchoq miyaga o‘tadi. Skeletga nisbatan bu chegara katta ensa teshigining pastki cheti bilan I bo‘yin umurtqasining yuqori cheti orasida joylashgan.

Pastda orqa miya konussimon toraygan qismga (lot. conus medullaris) aylanadi va oxirgi (orqa miya) ipiga (lot. filum terminale (spinale) ) davom etadi. Ipning ko‘ndalang o‘lchami 1 mm gacha bo‘lib, u orqa miyaning quyi qismi reduksiyalangan qoldig‘idir. Oxirgi ip (asab to‘qimasi elementlari mavjud yuqori qismlari bundan mustasno) biriktiruvchi to‘qimadan tashkil topgan tuzilmadir. U qattiq miya pardasi bilan birga dumg‘aza kanaliga kirib, uning oxirida birikadi. Oxirgi ipning qattiq miya pardasi bo‘shlig‘ida joylashgan va unga qo‘shilib ketmagan qismi ichki oxirgi ip deb ataladi (lot. filum terminale internum), uning qattiq miya pardasiga birikkan qolgan qismi esa tashqi oxirgi ipdir (lot. filum terminale externum). Oxirgi ip bo‘ylab oldingi orqa miya arteriyalari va venalar, shuningdek, dum nervlarining bir yoki ikki ildizchasi o‘tadi.

Orqa miya umurtqa kanali bo‘shlig‘ini to‘liq egallamaydi: kanal devorlari bilan orqa miya orasida yog‘ to‘qimasi, qon tomirlari, miya pardalari va orqa miya suyuqligi bilan to‘lgan bo‘shliq qoladi.

Katta yoshli odamda orqa miyaning uzunligi 40 dan 45 sm gacha, eni 1,0 dan 1,5 sm gacha, o‘rtacha massasi esa 35 g ni tashkil qiladi.

Orqa miyaning 3 xil yuzasi farqlanadi:

  • biroz yassilashgan oldingi yuza;
  • biroz qavariq orqa yuza;
  • oldingi va orqa yuzalarga tutashuvchi deyarli dumaloq ikkita yon yuza.

Orqa miyaning diametri butun uzunligi bo‘ylab bir xil emas. Uning qalinligi pastdan yuqoriga qarab biroz ortadi. Eng katta ko‘ndalang o‘lcham duksimon ikki yo‘g‘onlashmada kuzatiladi: yuqori qismdagi bo‘yin yo‘g‘onlashmasi (lot. intumescentia cervicalis) yuqori qo‘l-oyoqlarga boradigan orqa miya nervlari chiqadigan sohaga to‘g‘ri keladi, quyi qismdagi bel-dumg‘aza yo‘g‘onlashmasi esa (lot. intumescentia lumbosacralis) — pastki oyoq-qo‘llarga boruvchi nervlar chiqadigan joydir. Bo‘yin yo‘g‘onlashmasida orqa miyaning ko‘ndalang o‘lchami 1,3—1,5 sm, ko‘krak qismining o‘rtasida 1 sm, bel-dumg‘aza yo‘g‘onlashmasida 1,2 sm ga yetadi; old-orqa o‘lchami yo‘g‘onlashmalarda 0,9 sm, ko‘krak qismida esa 0,8 sm bo‘ladi.

Bo‘yin yo‘g‘onlashmasi III—IV bo‘yin umurtqalari sathida boshlanib, II ko‘krak umurtqasigacha davom etadi va eng katta eniga V—VI bo‘yin umurtqalari sathida yetadi. Bel-dumg‘aza yo‘g‘onlashmasi IX—X ko‘krak umurtqalaridan I bel umurtqasigacha cho‘ziladi; uning eng keng joyi XII ko‘krak umurtqasi sathiga (3-bel orqa miya nervi balandligiga) to‘g‘ri keladi.

Orqa miyaning ko‘ndalang kesimi turli sathlarda har xil shaklga ega: yuqori qismida oval, o‘rta qismida yumaloq, pastki qismida esa kvadratga yaqin.

Orqa miyaning oldingi yuzasida butun uzunligi bo‘ylab oldingi o‘rta yoriq (lot. fissura mediana anterior) joylashgan bo‘lib, unga yumshoq miya pardasining burmasi — oraliq bo‘yin to‘sig‘i (lot. septum cervicale intermedium) kirib turadi. Bu yoriq orqa miyaning yuqori va quyi uchlarida sayozroq, o‘rta qismlarida esa yaqqolroq namoyon bo‘ladi.

Orqa miyaning orqa yuzasida juda tor orqa o‘rta egat (lot. sulcus medianus posterior) bo‘lib, unga glioz to‘qimadan tashkil topgan plastinka — orqa o‘rta to‘siq (lot. septum medianum dorsale) kiradi. Yoriq va egat orqa miyani o‘ng va chap ikki yarmiga ajratadi. Ikkala yarim o‘rtasida miya to‘qimasining ingichka ko‘prikchasi bor, uning markazida orqa miyaning markaziy kanali (lot. canalis centralis) joylashgan.

Orqa miyaning har bir yarmi yon yuzasida ikkita sayoz egat mavjud. Oldingi yon egat (lot. sulcus ventrolateralis) oldingi o‘rta yoriqdan tashqarida joylashadi va orqa miyaning yuqori hamda o‘rta qismlarida unga quyi qismidagiga qaraganda uzoqroq turadi. Orqa yon egat (lot. sulcus dorsolateralis) orqa o‘rta egatdan tashqarida joylashgan. Har ikkala egat orqa miyaning butun uzunligi bo‘ylab davom etadi.

Bo‘yin va qisman yuqori ko‘krak qismlarida orqa o‘rta va orqa yon egatlar orasidan yaqqol bo‘lmagan orqa oraliq egat o‘tadi (lot. sulcus intermedius dorsalis).

Homila va yangi tug‘ilgan chaqaloqda ba’zan ancha chuqur oldingi oraliq egat uchraydi. U orqa miyaning bo‘yin qismi yuqori bo‘limlari old yuzasida, oldingi o‘rta yoriq bilan oldingi yon egat orasida joylashadi.

Orqa miyaning o‘ziga xos xususiyati uning segmentarligi va orqa miya nervlarining muntazam oraliqlarda chiqishidir.

Orqa miya 5 qismga bo‘linadi: bo‘yin (lot. pars cervicalis), ko‘krak (lot. pars thoracicalis), bel (lot. pars lumbalis), dumg‘aza (lot. pars sacralis) va dum (lot. pars coccygea) qismlari. Bunda orqa miya segmentining qaysi qismga mansubligi uning haqiqiy joylashuviga emas, balki undan chiqadigan nervlar umurtqa kanalining qaysi qismidan chiqishiga bog‘liq. Bo‘yin qismi 8, ko‘krak qismi 12, bel qismi 5, dumg‘aza qismi 5, dum qismi esa 1 dan 3 tagacha segmentdan iborat. Jami 31—33 ta segment mavjud.

Orqa miya nerv ildizchalari

Oldingi yon egatdan yoki uning yaqinidan oldingi ildizcha tolalari (lot. fila radicularia) chiqadi; ular asab hujayralarining aksonlari hisoblanadi. Oldingi ildizcha tolalari oldingi (harakatlantiruvchi) ildizni (lot. radix ventralis) hosil qiladi. Oldingi ildizlar markazdan chetga yo‘nalgan efferent tolalarni o‘z ichiga olib, ular harakat impulslarini tananing periferiyasiga: ko‘ndalang-targ‘il mushaklarga va silliq mushaklarga, bezlarga va boshqalarga uzatadi.

Orqa yon egatga orqa miya tugunida joylashgan hujayralarning o‘simtalaridan tashkil topgan orqa ildizcha tolalari kiradi. Bu tolalar orqa ildizni (lot. radix dorsalis) hosil qiladi. Orqa ildizlar afferent (markazga yo‘nalgan) asab tolalaridan iborat bo‘lib, ular sezgi impulslarini periferiyadan, ya’ni tananing barcha to‘qima va a’zolaridan markaziy asab tizimiga olib boradi. Har bir orqa ildizda orqa miya tuguni joylashgan (lot. ganglion spinale).

Yon shoxlarda visseral harakat va sezgi markazlari joylashgan. Bu hujayralarning aksonlari orqa miyaning oldingi shoxidan o‘tib, oldingi ildizlar tarkibida orqa miyadan chiqadi.[manba 4245 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Ildizlarning yo‘nalishi bir xil emas: bo‘yin qismida ular deyarli gorizontal chiqadi, ko‘krak qismida qiya pastga, bel-dumg‘aza qismida esa tik pastga yo‘naladi.

Bir sathda va bir tomonda joylashgan oldingi va orqa ildizlar orqa miya tugunidan tashqarida darhol qo‘shilib, orqa miya nervini (lot. n. spinalis) hosil qiladi; shu sababli bu nerv aralash nerv hisoblanadi. Har bir juft orqa miya nervi (o‘ng va chap) orqa miyaning muayyan bo‘lagi — segmentiga mos keladi.

Demak, orqa miyada segmentlar soni orqa miya nervlari juftlari soniga teng.

Oq va kulrang modda

Orqa miyaning ko‘ndalang kesimida oq va kulrang moddaning joylashuvi ko‘rinadi. Kulrang modda markaziy qismni egallab, qanotlarini yozgan kapalak yoki H harfi shaklida bo‘ladi. Oq modda kulrang moddaning atrofida, orqa miyaning chekka qismida joylashadi.

Orqa miyaning turli qismlarida kulrang va oq moddaning nisbati har xil. Bo‘yin qismida, ayniqsa bo‘yin yo‘g‘onlashmasi sathida, kulrang modda ko‘krak qismining o‘rta bo‘laklariga qaraganda ancha ko‘p. Ko‘krak qismining o‘rta bo‘laklarida oq modda miqdori kulrang modda massasidan ancha (taxminan 10—12 baravar) ko‘p. Bel sohasida, ayniqsa bel yo‘g‘onlashmasi sathida, kulrang modda oq moddadan ko‘proq. Dumg‘aza qismiga yaqinlashgan sari kulrang modda kamayadi, ammo oq modda undan ham ko‘proq kamayadi. Miya konusi sohasida ko‘ndalang kesimning deyarli butun yuzasini kulrang modda egallaydi, faqat chetida oq moddaning yupqa qatlami qoladi.

Oq modda

Oq modda (lot. substantia alba) turli uzunlik va qalinlikdagi miyelinli va qisman miyelinsiz asab tolalari hamda tayanch asab to‘qimasi — neyrogliya, shuningdek, oz miqdordagi biriktiruvchi to‘qima bilan o‘ralgan qon tomirlaridan tashkil topgan murakkab tizimdir. Oq moddada asab tolalari tutamlarga birlashgan.

Orqa miyaning bir yarmidagi oq modda boshqa yarmidagi oq modda bilan markaziy kanal oldidan ko‘ndalang o‘tuvchi juda yupqa oq bitishma orqali bog‘langan (lot. commissura alba).

Orqa miya egatlari, orqa oraliq egat bundan mustasno, har bir yarmidagi oq moddani orqa miyaning uchta tizimchasiga (lot. funiculi medullae spinalis) ajratadi. Quyidagilar farqlanadi:

  • oldingi tizimcha (lot. funiculus ventralis) — oldingi o‘rta yoriq va oldingi yon egat yoki orqa miya nervlarining oldingi ildizlari chiqadigan chiziq bilan chegaralangan oq modda qismi;
  • yon tizimcha (lot. funiculus lateralis) — oldingi yon va orqa yon egatlar orasida;
  • orqa tizimcha (lot. funiculus dorsalis) — orqa yon va orqa o‘rta egatlar orasida.

Ko‘krak qismining yuqori yarmi va orqa miyaning bo‘yin qismida orqa oraliq egat orqa tizimchani ikkita tutamga ajratadi: ichki tomonda joylashgan ingichkaroq medial tutam — nozik tutam (lot. fasciculus gracilis) va nisbatan yirikroq lateral ponasimon tutam (lot. fasciculus cuneatus). Bundan pastda ponasimon tutam bo‘lmaydi. Orqa miya tizimchalari bosh miyaning boshlang‘ich qismi — uzunchoq miyaga ham davom etadi.

Oq modda tarkibidan proyeksion tolalar, jumladan afferent va efferent o‘tkazuvchi yo‘llar hamda assotsiativ tolalar o‘tadi. Assotsiativ tolalar orqa miya segmentlari o‘rtasidagi aloqani ta’minlab, oldingi, yon va orqa xususiy tutamlarni (lot. fasciculi proprii ventrales, laterales et dorsales) hosil qiladi. Ular orqa miyaning kulrang moddasiga tutashib, uni har tomondan o‘rab turadi. Bu tutamlar jumlasiga quyidagilar kiradi:

  • orqa-yon yo‘l (lot. tractus dorsolateralis) — orqa kulrang ustun cho‘qqisi bilan orqa miya yuzasi orasida, orqa ildiz yaqinida joylashgan kichik tolalar tutami;
  • to‘siq-chekka tutam (lot. fasciculus septomarginalis) — orqa o‘rta yoriqqa zich tutashgan, pastga yo‘naluvchi tolalarning ingichka tutami; u faqat orqa miyaning quyi ko‘krak va bel segmentlarida kuzatiladi;
  • tutamlararo tutam (lot. fasciculus interfascicularis) — ponasimon tutamning medial qismida joylashgan pastga yo‘naluvchi tolalardan tashkil topgan, bo‘yin va yuqori ko‘krak segmentlarida kuzatiladi.

Kulrang modda

Orqa miyaning kulrang moddasi (lot. substantia grisea) asosan asab hujayralarining tanalari va ularning miyelin qobig‘iga ega bo‘lmagan o‘simtalaridan iborat. Unda orqa miyaning ikkala yarmida joylashgan ikkita yon qism va ularni ingichka ko‘prikcha shaklida birlashtiruvchi ko‘ndalang qism — markaziy oraliq modda (lot. substantia intermedia centralis) farqlanadi. U yon qismlarning o‘rta sohasiga kirib borib, lateral oraliq modda sifatida davom etadi (lot. substantia intermedia lateralis).

Markaziy oraliq moddaning o‘rta bo‘limlarida juda tor bo‘shliq — markaziy kanal (lot. canalis centralis) joylashgan. U orqa miyaning butun uzunligi bo‘ylab davom etib, yuqorida IV qorincha bo‘shlig‘iga o‘tadi. Pastda, miya konusi sohasida markaziy kanal kengayib, uning diametri o‘rtacha 1 mm ga yetadi; markaziy kanalning bu qismi oxirgi qorincha deb ataladi (lot. ventriculus terminalis).

Gistologiya

Orqa miya ikkita simmetrik yarmidan tashkil topgan; ular old tomondan chuqur o‘rta yoriq, orqa tomondan esa biriktiruvchi to‘qima to‘sig‘i bilan ajralgan. Yangi tayyorlangan orqa miya preparatida uning moddasi bir xil emasligi oddiy ko‘z bilan ham ko‘rinadi. A’zoning ichki qismi to‘qroq bo‘lib, u kulrang modda (lot. substantia grisea) hisoblanadi. Orqa miyaning chekkasida esa ochroq rangli oq modda (lot. substantia alba) joylashgan. Ko‘ndalang kesimda kulrang modda «H» harfi yoki kapalak shaklida bo‘ladi. Uning bo‘rtib chiqqan qismlari shoxlar deb ataladi. Oldingi (ventral), orqa (dorsal) va yon (lateral) shoxlar farqlanadi.

Orqa miyaning uzunligi bo‘ylab kulrang va oq modda nisbati o‘zgarib boradi. Kulrang moddadagi hujayralar eng kam ko‘krak qismida, eng ko‘p esa bel qismida uchraydi.

Kulrang modda

Kulrang modda orqa miya neyronlarining tanalari, miyelinsiz va ingichka miyelinli tolalar hamda neyrogliyadan tashkil topgan. Kulrang moddani oq moddadan ajratib turuvchi asosiy tarkibiy qism multipolyar neyronlardir.

O‘lchami, nozik tuzilishi va vazifasi o‘xshash hujayralar kulrang moddada guruhlar — yadrolar ko‘rinishida joylashadi. Orqa miya neyronlari orasida quyidagi hujayra turlari farqlanadi:

  • ildizcha hujayralari (lot. neurocytus radiculatus), aksonlari orqa miyani uning oldingi ildizlari tarkibida tark etadigan hujayralar;
  • ichki hujayralar (lot. neurocytus internus) o‘simtalari orqa miya kulrang moddasi doirasida sinapslar bilan tugaydigan hujayralar;
  • tutam hujayralari (lot. neurocytus funicularis) aksonlari oq moddada alohida tolalar tutamlari shaklida o‘tadigan va asab impulslarini orqa miyaning muayyan yadrolaridan boshqa segmentlariga yoki bosh miyaning tegishli qismlariga olib borib, o‘tkazuvchi yo‘llarni hosil qiladigan hujayralar.

Orqa miya kulrang moddasining ayrim qismlari neyronlar, asab tolalari va neyrogliya tarkibi jihatidan bir-biridan sezilarli farq qiladi.

Orqa shoxlarda g‘ovak qatlam, jelatinsimon modda, orqa shoxning xususiy yadrosi va ko‘krak yadrosi farqlanadi. Orqa va yon shoxlar orasida kulrang modda oq modda ichiga tasmasimon o‘simtalar chiqaradi, natijada to‘rsimon siyraklashish — to‘rsimon tuzilma hosil bo‘ladi.

G‘ovak qatlam orqa shoxlarda keng katakli glial tayanch tuzilmasi bilan tavsiflanadi; unda ko‘plab mayda oraliq neyronlar mavjud.

Jelatinsimon moddada glial elementlar ustunlik qiladi. Bu yerda asab hujayralari kichik va son jihatidan kam.

Orqa shoxlarda tarqoq joylashgan oraliq hujayralar ko‘p. Bular mayda multipolyar assotsiativ va komissural hujayralar bo‘lib, ularning aksonlari orqa miyaning o‘sha tomonidagi kulrang moddada (assotsiativ hujayralar) yoki qarama-qarshi tomonidagi kulrang moddada (komissural hujayralar) tugaydi.

G‘ovak zona va jelatinsimon modda neyronlari hamda oraliq hujayralar spinal gangliylardagi sezgi hujayralari bilan oldingi shoxlarning harakatlantiruvchi hujayralarini bog‘lab, mahalliy reflektor yoylarni yopadi. Orqa shoxning o‘rtasida orqa shoxning xususiy yadrosi joylashgan. U oraliq neyronlardan tashkil topgan. Ularning aksonlari oldingi oq bitishma orqali orqa miyaning qarama-qarshi tomonidagi oq moddaning yon tizimchasiga o‘tadi va shu yerda oldingi spinotserebellyar hamda spinotalamik yo‘llarga qo‘shilib, miyacha va talamusga yo‘naladi.

Ko‘krak yadrosi (Klark yadrosi) dendritlari kuchli shoxlangan yirik oraliq neyronlardan iborat. Ularning aksonlari shu tomondagi oq moddaning yon tizimchasiga chiqib, dorsal spinotserebellyar yo‘l (Fleksig yo‘li) bo‘ylab miyachaga ko‘tariladi.

Oraliq zonada medial oraliq yadro farqlanadi; uning hujayralari aksonlari shu tomondagi oldingi spinotserebellyar yo‘lga (Govers yo‘liga) qo‘shiladi. Shuningdek, lateral oraliq yadro mavjud bo‘lib, u yon shoxlarda joylashgan va simpatik reflektor yoyning assotsiativ hujayralari guruhidan iborat. Bu hujayralarning aksonlari oldingi ildizlar tarkibidagi somatik harakat tolalari bilan birga orqa miyadan chiqadi va ulardan ajralib, simpatik poyaning oq birlashtiruvchi shoxlarini hosil qiladi.

Oldingi shoxlarda orqa miyaning eng yirik neyronlari joylashgan. Ular tanasining diametri 100—150 mkm bo‘lib, hajman yirik yadrolarni hosil qiladi. Bular ham yon shoxlar yadrolaridagi neyronlar kabi ildizcha hujayralaridir, chunki ularning aksonlari oldingi ildiz tolalarining asosiy qismini tashkil etadi. Aralash orqa miya nervlari tarkibida ular periferiyaga borib, skelet mushaklarida harakatlantiruvchi nerv uchlarini hosil qiladi. Shunday qilib, bu yadrolar somatik harakat markazlaridir. Oldingi shoxlarda harakat hujayralarining medial va lateral guruhlari ayniqsa yaxshi rivojlangan. Birinchisi gavda mushaklarini innervatsiya qiladi va orqa miyaning butun uzunligi bo‘ylab yaxshi rivojlangan. Ikkinchisi bo‘yin va bel yo‘g‘onlashmalari sohasida joylashib, qo‘l-oyoq mushaklarini innervatsiya qiladi.

Motoneyronlar skeletning ko‘ndalang-targ‘il mushaklariga efferent axborot yetkazadi va yirik hujayralar (diametri 100—150 mkm) hisoblanadi. Akson uchlarida atsetilxolin tutuvchi sinaptik pufakchalar bor; neyron tanasi va dendritlarida esa ko‘plab sinapslar — 1000 tagacha va undan ortiq aksosomatik uchlar mavjud. Motoneyronlar harakat yadrolarining 5 guruhiga birlashgan: lateral (oldingi va orqa), medial (oldingi va orqa) hamda markaziy. Yadrolarda neyronlar ustunlar hosil qiladi.

Orqa miya kulrang moddasida tarqoq joylashgan ko‘plab tutam neyronlari mavjud. Bu hujayralarning aksonlari oq moddaga chiqib, darhol uzunroq ko‘tariluvchi va qisqaroq tushuvchi shoxlarga bo‘linadi. Bu tolalar kulrang moddaga bevosita tutashgan oq moddaning xususiy yoki asosiy tutamlarini birgalikda hosil qiladi. Yo‘nalishi bo‘ylab ular ko‘plab yon shoxchalar beradi. Bu shoxchalar ham, asosiy shoxlar ham orqa miyaning 4—5 qo‘shni segmentlaridagi oldingi shoxlarning harakat hujayralarida sinapslar bilan tugaydi.

Orqa miya kulrang moddasining yadrolari (o‘ngda) va Reksed plastinkalari (chapda)

Reksed bo‘yicha kulrang modda qatlamlari

1952 yilda shved anatomi Bror Reksed (ingl. Bror Rexed) kulrang moddani tuzilishi va tarkibiy elementlarining funksional ahamiyatiga ko‘ra farqlanuvchi o‘nta plastinka (qatlam)ga ajratishni taklif qilgan. Ushbu tasnif ilmiy dunyoda keng e’tirof etilgan va tarqalgan. Plastinkalarni rim raqamlari bilan belgilash qabul qilingan.

I dan IV gacha bo‘lgan plastinkalar dorsal shox boshchasini tashkil etadi; u birlamchi sezgi sohasidir.

I plastinka plastinkaga parallel yotuvchi ko‘plab mayda neyronlar va yirik duksimon hujayralardan tashkil topgan. Unga og‘riq retseptorlaridan afferent tolalar, shuningdek, II plastinka neyronlarining aksonlari kiradi. Qarama-qarshi tomonga o‘tuvchi chiqish o‘simtalari (ya’ni kesishuvchi tolalar — o‘ng orqa shox o‘simtalari chap tizimchalar bo‘ylab va aksincha) oldingi va yon tizimchalar orqali bosh miyaga og‘riq va harorat sezgisi haqidagi axborotni olib boradi (orqa miya-talamus yo‘li).

II va III plastinkalar plastinkalar chetlariga tik joylashgan hujayralardan iborat. Jelatinsimon moddaga mos keladi. Har ikkisi orqa miya-talamus yo‘li o‘simtalaridan afferent axborot oladi va uni pastga uzatadi. Og‘riq impulslarining o‘tishini boshqarishda qatnashadi. II plastinka I plastinkaga ham o‘simtalar yuboradi.

IV plastinka xususiy yadroga mos keladi. II va III plastinkalardan axborot oladi; aksonlari orqa miyaning reflektor yoylarini motoneyronlarda tutashtiradi va orqa miya-talamus yo‘lida qatnashadi.

V va VI plastinkalar orqa shoxning bo‘yin qismini tashkil etadi. Mushaklardan afferent tolalar oladi. VI plastinka Klark yadrosiga mos keladi. Mushaklar, paylar va boylamlardan afferent signallar, bosh miyadan esa tushuvchi yo‘llar orqali axborot oladi. Plastinkadan ikkita orqa miya-miyacha yo‘li chiqadi:

  • Fleshig (Fleksig varianti) yo‘li (lot. tractus spinocerebellaris dorsalis) — ipsilateral ravishda (ya’ni o‘z tomonidagi tizimchaga) yon tizimchaga chiqadi;
  • Govers yo‘li (lot. tractus spinocerebellaris ventralis) — qarama-qarshi tomondagi yon tizimchaga chiqadi.

VII plastinka oldingi shoxning katta qismini egallaydi. Ushbu plastinkadagi deyarli barcha neyronlar oraliq neyronlardir (lot. Nucleus intermediolateralis yadrosining efferent neyronlaridan tashqari). Mushaklar va paylardan afferent axborot, shuningdek, ko‘plab tushuvchi yo‘llardan signallar oladi. Aksonlar IX plastinkaga boradi.

VIII plastinka oldingi shoxning ventromedial qismida, IX plastinka bo‘laklaridan biri atrofida joylashgan. Uning neyronlari propriospinal aloqalarda, ya’ni orqa miyaning turli segmentlarini o‘zaro bog‘lashda qatnashadi.

IX plastinka fazoda yaxlit emas: uning qismlari VII va VIII plastinkalar ichida joylashgan. U harakat yadrolariga mos keladi, ya’ni birlamchi harakat sohasi bo‘lib, motoneyronlarni somatotopik tartibda (ya’ni tananing «xaritasi» tarzida) o‘z ichiga oladi. Masalan, bukuvchi mushaklar motoneyronlari odatda yozuvchi mushaklar motoneyronlaridan yuqoriroqda, qo‘l panjasini innervatsiya qiluvchi neyronlar esa bilakni innervatsiya qiluvchilarga nisbatan yonroqda joylashadi va hokazo.

X plastinka orqa miya kanali atrofida joylashgan bo‘lib, komissural (orqa miyaning chap va o‘ng qismlari orasidagi) va boshqa propriospinal aloqalarni ta’minlaydi.

Oq modda

Oq modda kulrang moddani o‘rab turadi. Orqa miya egatlari uni tizimchalarga (lot. funiculi): oldingi, yon va orqa tizimchalarga ajratadi. Tizimchalar orqa miya bilan bosh miyani bog‘laydigan asab yo‘llaridir.

Eng keng va chuqur egat — lot. Fissura medianus anterior (oldingi o‘rta yoriq) bo‘lib, kulrang moddaning oldingi shoxlari orasidagi oq moddani ajratadi. Uning qarama-qarshi tomonida lot. Sulcus medianus posterior (orqa o‘rta egat) joylashgan.

Yon egatlarning bir jufti (lot. Sulcus lateralis posterior & anterior) tegishlicha kulrang moddaning orqa va oldingi shoxlariga tomon yo‘naladi.

Orqa tizimcha (lot. Sulcus intermedia posterior) orqali ikkiga bo‘linib, ko‘tariluvchi ikkita yo‘lni hosil qiladi: orqa o‘rta egatga yaqinroq joylashgan lot. Fasciculus gracilis (nozik yoki ingichka tutam) va nisbatan yonroqda joylashgan lot. Fasciculus cuneatus (ponasimon tutam). Ichki nozik tutam orqa miyaning eng quyi qismlaridan boshlanib ko‘tariladi, ponasimon tutam esa faqat ko‘krak qismi sathidan boshlab shakllanadi.

Orqa miya nervlari

Sxema. Orqa miya nervidagi tolalar (8-bo‘yin segmentidan 2—3-bel segmentigacha). Ko‘k rangda sezuvchi tolalar, qizil rangda harakatlantiruvchi (somatik), to‘q yashil rangda tugunoldi simpatik, och yashil rangda tugunorti simpatik tolalar ko‘rsatilgan.

Oldingi va orqa ildizlar qo‘shilib, orqa miya (spinal) nervini hosil qiladi.

Orqa miya nervlari to‘rtta funksional tarkibiy qismga ega:

  • GSA (general somatic afferent) — tana yuzasidan keluvchi sezgi tolalarini qabul qiladi;
  • GVA (general vegetatic afferent) — sezgi tolalarini ichki a’zolardan qabul qiladi;
  • GSE (general somatic efferent) — skelet mushaklarini innervatsiya qiladi;
  • GVE (general vegetatic efferent) — vegetativ (avtonom) nerv tugunlarini innervatsiya qiladi.

Terining turli orqa miya nervlari tomonidan innervatsiya qilinadigan sohalari dermatomlar deb ataladi.

Orqa miya reflekslari

Orqa miyaning segmentar apparati ishlash prinsipi — reflektor yoylardir.

Orqa miya reflektor yoyining asosiy sxemasi: axborot retseptordan sezuvchi neyron bo‘ylab boradi, so‘ng oraliq neyronga, undan esa motoneyronga o‘tadi; u axborotni effektor a’zoga yetkazadi. Reflektor yoy sezgi kirishi, ixtiyorsiz amalga oshishi, segmentlararo bog‘lanish va harakat chiqishi bilan tavsiflanadi.

Orqa miya reflekslariga quyidagilar misol bo‘la oladi:

  • Bukuvchi (fleksor) refleks — zarar yetkazuvchi ta’sirni bartaraf etishga qaratilgan himoya refleksi (qo‘lni issiq narsadan tortib olish).
  • Cho‘zilish refleksi (propriotseptiv) — mushakning haddan tashqari cho‘zilishining oldini oladi. Bu refleksning o‘ziga xos jihati reflektor yoyda elementlar eng kam bo‘lishidir: mushak duklari impulslar hosil qiladi, ular orqa miyaga borib, ayni mushakning α-motoneyronlarida monosinaptik qo‘zg‘alish chaqiradi.
  • Pay refleksi, turli tonik va ritmik reflekslar.
  • To‘rt oyoqli hayvonlarda yozuvchi mushaklarning turtki reaksiyasi kuzatiladi.

Orqa miya lat yeyishi va chayqalishi

Orqa miyaning lat yeyishi va chayqalishiga balandlikdan tez yiqilishda umurtqalarning sinishi va siljishi, umurtqa pog‘onasiga kuchli zarbalar hamda orqa miya sohasidagi o‘qotar quroldan yaralanishlar sabab bo‘lishi mumkin.

Patogenez. Orqa miyaning kontuziyasi va jarohatlanishi, qisilib yoki bosilib qolishi, shuningdek, umurtqalarning siljishi yoki shikastlanishi natijasida reflektor impulslarning markazga va periferiyaga o‘tishi to‘xtaydi.[1247 kundan beri sahifa ko‘rsatilmagan].

Evolyutsiyasi va xilma-xilligi

Orqa miya dastlab bosh suyagi bo‘lmagan xordalilarda (lansetnik) paydo bo‘lgan. Hayvonlarning harakatlanishi murakkablashishi bilan orqa miya ham o‘zgaradi. To‘rtta oyoq-qo‘li bo‘lgan quruqlik hayvonlarida bo‘yin va bel yo‘g‘onlashmalari shakllanadi, ilonlarda esa orqa miya yo‘g‘onlashmagan. Qushlarda quymich nervining kengayishi hisobiga rombsimon yoki bel-dumg‘aza sinusi (lot. Sinus lumbosacralis) deb ataladigan bo‘shliq hosil bo‘ladi. Uning bo‘shlig‘i glikogenli massa bilan to‘lgan. Suyakli baliqlarda orqa miya endokrin a’zo — urofizga aylanadi.

Orqa miyaning tashqi shakllari xilma-xilligi asab tizimining ushbu qismiga tushadigan funksional yuklamaga bog‘liq. U ilonda bo‘lgani kabi uzun va bir xil tuzilishga ega yoki oybaliqda bo‘lgani kabi bosh miyadan ham uzun bo‘lmagan shaklda bo‘lishi mumkin. Segmentlar soni ham o‘zgarib, ayrim ilonlarda 500 tagacha yetishi mumkin. Kulrang moddaning taqsimlanishi hayvonlar guruhlariga qarab farqlanadi. Minogalarga va miksinalarga orqa miyaning yaxshi tabaqalanmagan kulrang moddasi xosdir. Biroq umurtqalilarning aksariyatida kulrang modda klassik «kapalak» shaklida joylashgan.

Orqa miyaning qon tomirlari

Orqa miyaga umurtqa arteriyasidan (o‘mrovosti arteriyasidan), chuqur bo‘yin arteriyasidan (qovurg‘a-bo‘yin poyasidan), shuningdek, orqa qovurg‘alararo, bel va yon dumg‘aza arteriyalaridan shoxlar keladi. Uning bo‘ylab uchta uzunlamasına arteriya tomiri — bitta oldingi va ikkita orqa orqa miya arteriyasi joylashgan. Oldingi orqa miya arteriyasi (toq) orqa miyaning oldingi bo‘ylama yorig‘iga tutashadi. U orqa miyaning yuqori qismida bir xil nomli ikkita arteriyaning (o‘ng va chap umurtqa arteriyalarining shoxlari) birlashishidan hosil bo‘ladi. Orqa orqa miya arteriyalari juft bo‘ladi. Ularning har biri orqa miya nervlarining orqa ildizlari kiradigan joy yaqinida orqa miya orqa yuzasiga tutashadi. Bu uch arteriya orqa miyaning quyi uchigacha davom etadi. Oldingi va ikkita orqa orqa miya arteriyalari orqa miya yuzasida ko‘plab anastomozlar orqali bir-biri bilan, shuningdek, qovurg‘alararo, bel va yon dumg‘aza arteriyalarining shoxlari bilan tutashadi. Bu shoxlar umurtqalararo teshiklar orqali umurtqa kanaliga kirib, miya moddasiga ingichka tarmoqlar yuboradi.

Patologiya

Adabiyotlar

  • Afanasyev Yu. I., Yurina N. A. Gistologiya. — M.: Meditsina, 2001. — 744 b. — ISBN 5-225-04523-5.
  • Bogorodinskiy D. K., Skoromets A. A.; Babichenko Ye. I. (rivojlanish nuqsonlari, orqa miya abssessi, parazitar kasalliklar, onkologiya), Virozub I. D. (operatsiyalar), Kostyuk P. G. (fiziologiya), Lyass F. M. (radiologiya), Minakova Ye. I. (qon aylanishi, tadqiqot usullari), Morgunov V. A. (patologik anatomiya), Pervushin V. Yu. (anatomiya, qiyosiy anatomiya, gistologiya, embriologiya), Rostotskaya V. I. (orqa miya churralari), Tissen T. P. (orqa miya tomirlarining anevrizmalari), Shifrin S. S. (rentgenologiya). Orqa miya // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1985. — J. 24 : Qon tomir choklari — Tenioz. — B. 107—129. — 544 b. : rasmlar.
  • Sinelnikov R. D., Sinelnikov Ya. R. Odam anatomiyasi atlasi, 4 jildda. — M.: Meditsina, 1996. — J. 4. — 320 b. — ISBN 5-225-02723-7.