Fenotip (qadimgi yunoncha φαίνω «namoyon qilaman; oshkor etaman» + τύπος «namuna») — majmua bo‘lib, unga shartli ravishda birlashtiriladigan va umumlashtiriladigan tashqi hamda ichki belgilar yoki alohida xususiyatlar (masalan, biologik yoki anatomik shakl, teri rangi, ko‘z rangi, qon guruhi, odatiy xulq-atvor yoki shartsiz reflekslar va hokazolar) kiradi. Bu xususiyatlar muayyan individga xos bo‘lib, organizmning individual rivojlanishi (ontogenez) jarayonida turli tashqi omillar, jumladan, yashash muhiti ta’sirida shakllanadi.

Hozirgi rus tilidagi «fenotip» so‘zi nemis tilidagi Phänotyp (Phänotypus) — «fenotip» so‘zidan o‘zlashgan. Bu atama Phäno- (qadimgi yunoncha φαίνω — «aks ettirmoq, nur sochmoq; ko‘rinmoq, namoyon bo‘lmoq», undan ham qadimgi hind-yevropa *bha- — «nur sochmoq, porlamoq») va -typus qismlaridan tuzilgan. Rus tilidagi «tasvir» ma’nosida qo‘llanadigan «tip» so‘zi esa fransuz tilidagi type — «iz, dastlabki namuna, tip» orqali qadimgi yunoncha τύπος — «zarba, iz, tamg‘a» so‘zidan kelib chiqqan. Bu so‘z τύπτω — «urmoq» fe’li hamda undan ham qadimgi hind-yevropa *taup-, *staup- — «urmoq, oyoq ostida ezmoq» ildizlariga borib taqaladi.

«Fenotip» atamasini daniyalik olim Vilgelm Iogannsen 1909-yilda genotip tushunchasi bilan birga taklif etgan. Bundan maqsad organizmning irsiyatini uning yuzaga chiqishi natijasidan farqlash edi. Irsiy axborot tashuvchilarni ularning ta’siri natijasidan ajratish g‘oyasini irsiyat haqidagi tadqiqotlarda, xususan, Gregor Mendel (1865) va Avgust Veysman asarlarida ham uchratish mumkin. Veysman (ko‘p hujayrali organizmlarda) reproduktiv va somatik hujayralarni farqlagan.

Fenotip (fenogenez jarayonida) genotip asosida, tashqi muhitning turli omillari ishtirokida shakllanadi. Geterozigotali organizmlarning fenotipida dominant genlar namoyon bo‘ladi.

Fenotip — organizmning ontogenez (individual rivojlanish) jarayonida shakllangan tashqi va ichki belgilarining majmuidir.

Fen — belgining alohida bir ko‘rinishi.

Fenotipga berilgan ta’rif qat’iy tuyulsa-da, bu tushunchada ayrim noaniqliklar mavjud. Birinchidan, genetik material kodlaydigan ko‘plab molekulalar va tuzilmalar organizmning tashqi ko‘rinishida sezilmaydi, ammo ular fenotipning tarkibiy qismidir. Masalan, insonning qon guruhlari shular jumlasidandir. Shuning uchun fenotipning kengaytirilgan ta’rifi texnik, tibbiy yoki diagnostik tekshiruvlar orqali aniqlanadigan xususiyatlarni ham qamrab olishi kerak. Bu tushunchani yanada kengroq talqin qilish orttirilgan xulq-atvorni, hatto organizmning atrof-muhit va boshqa organizmlarga ta’sirini ham o‘z ichiga olishi mumkin. Masalan, Richard Dokinzga ko‘ra, qunduzlar qurgan to‘g‘on va ularning kurak tishlari ham qunduz genlarining fenotipi deb hisoblanishi mumkin.

Fenotipni genetik axborotning muhit omillari bilan o‘zaro ta’sirga kirishish uchun «tashqariga chiqishi» deb ta’riflash mumkin. Dastlabki yondashuvda fenotipning ikki xususiyati haqida gapirish mumkin: a) axborot tashqariga chiqish yo‘nalishlarining soni fenotip sezgir bo‘lgan muhit omillari sonini, ya’ni fenotipning o‘lchamliligini ifodalaydi; b) bu «chiqish»ning «masofasi» fenotipning muayyan muhit omiliga sezgirlik darajasini tavsiflaydi. Ushbu xususiyatlar birgalikda fenotipning boyligi va rivojlanganlik darajasini belgilaydi. Fenotip qanchalik ko‘p o‘lchamli va sezgir bo‘lsa, u genotipdan qanchalik uzoqlashsa, shunchalik boy bo‘ladi. Agar virus, bakteriya, askarida, qurbaqa va insonni taqqoslasak, bu ketma-ketlikda fenotipning boyligi ortib boradi.

… Uzoq davom etgan tanlanish natijasida saqlanib qolgan har qanday fenotipning tarixi — uning tashuvchilari genom variantlari doirasi uzluksiz o‘zgarib turadigan sharoitda o‘zini ko‘paytirish qobiliyatini sinovdan o‘tkazuvchi ketma-ket jarayonlar tarixidir. …
… Evolyutsiya va uning yo‘nalishini genotipdagi o‘zgarishlar belgilamaydi. Aksincha, organizm evolyutsiyasi uning genotipidagi o‘zgarishlarni belgilaydi.

— Shmalgauzen I. I. Organizm individual va tarixiy rivojlanishda yaxlit tizim sifatida. Tanlangan asarlar.. — M.: Nauka, 1982.

Bu omillarga bir genning allellari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlar (dominantlik, retsessivlik, chala dominantlik, kodominantlik) va turli genlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlar (dominant hamda retsessiv epistaz, gipostaz, komplementarlik), ko‘p sonli allellar, genning pleyotrop ta’siri va gen dozasi kiradi.

Fenotipik dispersiya (genotipik dispersiya bilan belgilanadi) tabiiy tanlanish va evolyutsiyaning asosiy shartidir. Organizm yaxlit holda nasl qoldiradi (yoki qoldirmaydi), shuning uchun tabiiy tanlanish populyatsiyaning genetik tuzilishiga fenotiplarning hissasi orqali bilvosita ta’sir qiladi. Turli fenotiplar bo‘lmasa, evolyutsiya ham bo‘lmaydi. Shu bilan birga, retsessiv allellar har doim ham fenotip belgilarida namoyon bo‘lavermaydi, biroq saqlanib qoladi va avlodlarga o‘tishi mumkin.

Fenotipik xilma-xillikka ta’sir qiluvchi omillar — genetik dastur (genotip), muhit sharoitlari va tasodifiy o‘zgarishlar (mutatsiyalar) chastotasi — quyidagi munosabatda umumlashtiriladi:

genotip + tashqi muhit + tasodifiy o‘zgarishlar → fenotip

Genotipning ontogenez jarayonida muhit sharoitiga bog‘liq ravishda turli fenotiplarni hosil qilish qobiliyati reaksiya normasi deb ataladi. Bu ko‘rsatkich belgining yuzaga chiqishida muhitning ishtirok etish ulushini tavsiflaydi. Reaksiya normasi qanchalik keng bo‘lsa, muhitning ta’siri shunchalik kuchli va genotipning ontogenezdagi ta’siri shunchalik kam bo‘ladi. Odatda tur yashash sharoitlari qanchalik xilma-xil bo‘lsa, uning reaksiya normasi shunchalik keng bo‘ladi.

Ba’zan turli sharoitlarda fenotiplar bir-biridan keskin farq qiladi. Masalan, o‘rmonda o‘sadigan qarag‘aylar baland va tik bo‘ladi, ochiq maydondagilari esa shox-shabbasi keng yoyilgan bo‘ladi. Suv ayiqtovonining barglari shakli barg suv ichida yoki havoda joylashganiga bog‘liq. Insondagi klinik jihatdan aniqlanadigan barcha belgilar — bo‘y, tana vazni, ko‘z rangi, soch shakli, qon guruhi va hokazolar fenotipik belgilardir.

• Mixaylov K. Iogannsen va Kamshilov talqinida fenotip hamda genotip . Murojaat qilingan sana: 26-dekabr 2016. Arxivlangan 29-dekabr 2016-yilda.