Orol dengizi

Ko‘l
Orol dengizi
qozoqcha Арал теңізі, Aral teñızı, o‘zbekcha Orol dengizi, Орол денгизи, qoraqalpoqcha Aral teńizi, Арал теңизи

Morfometriya
Maydoni7297—8303 km²
Hajmikamroq 75 km³
Havzasi
Quyiladigan daryolarSirdaryo, Amudaryo
Joylashuvi
44°48′47″ shim. k. 59°36′55″ sharq. u.HGЯO
Mamlakatlar
HududlarAqto‘be viloyati, Qizilo‘rda viloyati, Qoraqalpog‘iston Respublikasi
Казахстан
Qozog‘iston
Точка
Orol dengizi
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Orol dengizi (Orol; qozoqcha Арал теңізі / Aral teñızı, o‘zbekcha Orol dengizi / Орол денгизи, qoraqalpoqcha Aral teńizi / Арал теңизи) — ilgari yirik bo‘lgan oqmas sho‘r ko‘l bo‘lib, Markaziy Osiyoda, Qozog‘iston va O‘zbekiston chegarasida joylashgan. 1960-yillardan boshlab dengiz sathi (va undagi suv hajmi) unga suv keltiruvchi asosiy daryolar — Amudaryo va Sirdaryo suvlarining sug‘orish maqsadida olinishi oqibatida tez pasaya boshladi. 1989-yilda dengiz hozirda yo‘qolib ketgan Berg bo‘g‘ozi orqali bir-biriga tutashgan ikki suv havzasiga ajraldi — Shimoliy (Kichik) va Janubiy (Katta) Orol dengizi.

2014-yilda Janubiy (Katta) Orol dengizining sharqiy qismi butunlay qurib qoldi va shu yili dengizning umumiy maydoni tarixiy eng past ko‘rsatkich — atigi 7297 km² ga tushdi. 2015-yil bahorida vaqtincha kengayib (butun dengiz maydoni 10 780 km² gacha yetib), 2015-yil kuzida uning suv yuzasi yana 8303 km² gacha qisqardi.

Hozir Orol ko‘lining katta qismini Orolqum cho‘li egallaydi.

Suv sathi pasayishidan oldin Orol dengizi dunyodagi kattaligi jihatidan to‘rtinchi ko‘l edi.

Etimologiyasi

Qadimgi geograflar — Strabon (milodiy I asr) va Ptolemey (II asr) asarlarida Orol dengizi Oksiy yoki Oksiana ko‘li deb tilga olingan. Bu nom Oka (Oksus) daryosi — Amudaryoning qadimgi nomidan kelib chiqqan; arab geografi Istaxriy, X asrda esa Xorazm dengizi deb, uning janubiy sohilidagi hudud nomi bilan atagan. Shuningdek, Gurganj dengizi (qadimgi Urganch nomiga ko‘ra), Sirdaryo dengizi — Sirdaryo daryosi nomiga ko‘ra va boshqa nomlar ma’lum. XVI–XVII asrlarda Rossiyada Ko‘k dengiz deb atalgan (rus folkloridagi «ko‘k dengiz» iborasi bilan qiyoslang). XVII asr oxiridan Orol dengizi nomi turkiycha Aral-Tengiz atamasidan kelib chiqib qo‘llana boshlagan. Bu yerda aral — «orol», tengiz (dengiz) — «dengiz, katta ko‘l», ya’ni «orollar dengizi» degan ma’noni bildiradi. Aftidan, bu nom dastlab orollari ko‘p bo‘lgan Amudaryo deltasi yaqinidagi dengiz qismiga tegishli edi; 1741-yilgi xaritada bu yerda Orol mulki ko‘rsatilgan. Keyinchalik nom dengizning butun akvatoriyasiga tarqalgan; XVIII asrda u quyidagi shakllarda uchraydi: Orol ko‘li, Orol dengizchasi, Orol dengizchasi, Orol dengizi.

Tarixiy ma’lumotlar

Mutlaq yoshni aniqlashga oid radiouglerod usuli ma’lumotlariga ko‘ra, Orol dengizi taxminan 17,6 ming yil avval, Pomir va Tyanshan tog‘ muzliklari faol eriy boshlagan davrda paydo bo‘lgan. 17,6–15,3 ming yil avval ko‘l havzasiga daryo suvlari doimiy ravishda mo‘l-ko‘l quyilgan. Keyin, 15,3–14 ming yil avval daryo suvlari oqimi kamayishi tufayli suvning sho‘rligi sezilarli oshgan (sho‘rlanish cho‘qqisi 14,5–14 ming yil avvalga to‘g‘ri kelgan). Taxminan 14–13 ming yil avval ko‘l suvi yana kam sho‘r holatga kelgan. XV asrda Orol dengizi hali yaxlit suv havzasi sifatida mavjud bo‘lmagan. U faqat 1573-yildan keyin nisbatan sersuv bo‘lgan.

Tarixiy davr mobaynida Orol dengizi sathi sezilarli darajada o‘zgarib turgan. Masalan, suv chekinishi natijasida ochilib qolgan tubida ilgari shu yerda o‘sgan daraxtlarning qoldiqlari topilgan.

Ayrim baholarga ko‘ra, ilgari Amudaryoning Uzboy tarmog‘i orqali Kaspiy dengiziga, To‘rg‘ay daryosi esa Orolga quyilgan.

XVI asr oxiri va XVII asr boshlarida dengiz sathi pasaygani sababli Borsoqkelmas, Qasqaqulon, Ko‘zetpes, Uyali, Biyiktov, Vozrojdeniye orollari paydo bo‘ldi. Sirdaryoning Janadaryo va Quvondaryo tarmoqlari mos ravishda 1819- va 1823-yillardan boshlab Orolga quyilmay qo‘ydi.

Borsoqkelmas oroli, Taras Shevchenko chizgan rasm, 1848-yil
Orol ekspeditsiyasi shxunalari — T. G. Shevchenko chizgan rasm

1848-yilda Orenburgda «Konstantin» shxunasi qurilib, o‘sha yil yozida Raim istehkomiga, Sirdaryo quyilish joyi yaqiniga olib kelindi. 1849-yilda A. Butakov rahbarligida Orol dengizini tavsiflash bo‘yicha birinchi ilmiy ekspeditsiya o‘tkazildi: Orol umumiy razvedka tariqasida o‘rganildi, chuqurliklar o‘lchandi, Borsoqkelmas oroli to‘liq xaritaga tushirildi, Vozrojdeniye orollari guruhi kashf etilib o‘rganildi, astronomik va meteorologik kuzatuvlar olib borildi, qishdagi muz holati qayd etildi hamda foydali qazilma namunalari to‘plandi. 1850-yilda Dengiz vazirligining Gidrografiya departamenti Orol dengizining dengiz xaritasini nashr etdi.

1852-yilda Raim istehkomiga qismlarga ajratilgan holda «Perovskiy» va «Obruchev» paroxodlari keltirildi. Birinchi paroxod 1853-yilda Orol dengiziga tushirildi.

Orol dengizining keyingi tadqiqotlari Markaziy Osiyo davlatlarini qo‘shib olish yo‘lidagi harbiy harakatlar bilan bir vaqtda olib borildi va ularda Orol flotiliyasi ham qatnashdi. 1854-yil kuzida Orol kemasozlik ustaxonasi Raimdan Kazalinskka ko‘chirildi. Orol harbiy flotiliyasi kemalar qatnovini qo‘riqladi, harbiy yuk va askarlarni tashishni ta’minladi, gidrografik ishlarni olib bordi; barcha paroxodlar va yordamchi kemalar artilleriya bilan qurollangan edi. 1862-yilda yangi «Orol» va «Sirdaryo» paroxodlari Kazalinskda suvga tushirildi.

1886-yilda Orolning janubida A. Nikolskiy, shimolida esa akademik Lev Berg ekspeditsiyalari uyushtirildi. Ular dengiz iqlimi, hayvonot va o‘simlik dunyosi haqida ancha batafsil ma’lumot berdi. 1905-yilda rossiyalik savdogarlar Lapshin, Ritkin, Krasilnikov va Makeyev o‘z qayiqlari bilan yirik baliqchilik uyushmalarini tashkil etib, Orol shahrida «Xiva» aksiyadorlik jamiyatini tuzdilar va Orol dengizida sanoat miqyosida baliq ovlashga asos soldilar.

Muntazam kuzatuvlar boshlangan davrdan (XIX asr) XX asr o‘rtalarigacha Orol sathi deyarli o‘zgarmagan. 1950-yillarda Orol dengizi maydoni bo‘yicha dunyodagi to‘rtinchi ko‘l bo‘lib, qariyb 68 ming km² maydonni egallagan; uzunligi 426 km, kengligi 284 km, eng chuqur joyi 68 m edi.

1930-yillarda Markaziy Osiyoda sug‘orish kanallarini keng ko‘lamda qurish boshlandi va bu jarayon 1960-yillar boshida ayniqsa jadallashdi. 1961-yildan dengiz tez sayozlasha boshladi. Sayozlashish sabablaridan biri sifatida unga quyiladigan daryolar suvining sug‘orish uchun tobora ko‘proq ishlatilishi ko‘rsatildi. 1960–1990-yillarda Markaziy Osiyodagi sug‘oriladigan yerlar maydoni 4,5 mln gektardan 7 mln gektargacha oshdi. Mintaqa xalq xo‘jaligining suvga ehtiyoji yiliga 60 dan 120 km3 gacha ko‘paydi. Uning 90 % sug‘orishga to‘g‘ri kelgan, bunda sug‘orishga ajratilgan suv samarasiz ishlatilgan. 1961-yildan boshlab dengiz sathi pasayish tezligi yiliga 20 sm dan 80–90 sm gacha ortdi. 1961–1985-yillarda olingan suv miqdori 12,8 km3 ni tashkil etgan, holbuki noma’lum sabablarga ko‘ra Amudaryo va Sirdaryo deltalariga yetib bormagan suv miqdori 16,3 km3.

Tashqi videofayllar
«Orol dengizi». Qozoqfilm, 1963. www.youtube.com. Murojaat sanasi: 1-iyul, 2022-yil.
1964-yildagi sun’iy yo‘ldosh tasviri
1960–2014-yillarda Orol dengizi sathining pasayishi

1970-yillargacha Orolda baliqlarning 34 turi yashagan, ulardan yigirmadan ortig‘i sanoat ahamiyatiga ega edi. 1946-yilda Orol dengizidan 23 ming tonna baliq ovlangan, 1980-yillar boshida esa bu ko‘rsatkich 60 ming tonnaga yetgan. Qozog‘iston qismida beshta baliq zavodi, bitta baliq konservalash kombinati va qirq beshta baliq qabul qilish punkti, O‘zbekiston (Qoraqalpog‘iston) qismida esa beshta baliq zavodi, bitta baliq konservalash kombinati va yigirmadan ortiq baliq qabul qilish punkti mavjud edi.

1989-yilda dengiz bir-biridan ajralgan ikkita suv havzasiga — Shimoliy (Kichik) va Janubiy (Katta) Orol dengiziga bo‘lindi. 2003-yilda Orol dengizining suv yuzasi dastlabki maydonining taxminan choragini, suv hajmi esa qariyb 10 % ini tashkil etdi. 2000-yillar boshiga kelib dengiz sathining mutlaq balandligi 31 m gacha pasaydi, bu dastlabki sathdan 22 m past edi (dastlabki ko‘rsatkich 1950-yillar oxirida kuzatilgan). Baliqchilik faqat Kichik Orolda saqlanib qoldi, Katta Orolda esa suvning haddan tashqari sho‘rligi sababli barcha baliqlar nobud bo‘ldi.

2001-yilda Vozrojdeniye oroli yarimorolga aylandi.

2003-yilda Janubiy Orol dengizi g‘arbiy va sharqiy qismlarga bo‘lindi.

2008-yilda dengizning O‘zbekistonga tegishli qismida geologik-qidiruv ishlari (neft-gaz konlarini qidirish) o‘tkazildi. Pudratchi — «PetroAlyans» kompaniyasi, buyurtmachi — O‘zbekiston hukumati edi.

Orol dengizining sayozlashib ochilib qolgan tubida ikkita manzilgoh va maqbaralar qoldiqlari topildi. Kerderi maqbarasi taxminan XI–XIV asrlarga oid bo‘lib, uzoq vaqt davomida taxminan 20 m chuqurlikda qolgan. Shuningdek, XIV asrga mansub Orol-Asar manzilgohi qoldiqlari ham topilgan.

manzilgohi qoldiqlari ham topilgan.

2000–2011-yillardagi sun’iy yo‘ldosh tasvirlaridan tuzilgan animatsiya
2003-yil. Qozog‘iston

Dalalardan Sirdaryo va Amudaryo o‘zanlariga kelib tushgan kollektor-drenaj suvlari pestitsidlar va boshqa qishloq xo‘jaligi zaharli kimyoviy moddalarining cho‘kishini keltirib chiqardi. Ular sobiq dengiz tubining ayrim joylarida 54 ming km² maydonda, tuz. bilan qoplangan yerlarda uchraydi. Chang bo‘ronlari tuz, chang va zaharli kimyoviy moddalarni 500 km gacha masofaga tarqatadi. Natriy gidrokarbonat, natriy xlorid va natriy sulfat havo orqali tarqalib, tabiiy o‘simliklar va qishloq xo‘jaligi ekinlarini nobud qiladi yoki ularning rivojlanishini sekinlashtiradi. 1980-yillar oxiri — 1990-yillar boshidan mahalliy aholi hukumatdan shoshilinch choralar ko‘rishni talab qila boshladi; «Orolni qutqarish qo‘mitasi» Sovet Ittifoqidagi eng ommaviy va mashhur ekologik harakatlardan biriga aylandi.

2001-yilda suv sathi pasayishi natijasida Vozrojdeniye oroli materik bilan tutashdi. Ushbu orolda 1992-yilgacha sovet harbiy biokimyoviy laboratoriyasi faoliyat ko‘rsatgan bo‘lib, unda bakteriologik qurollar — kuydirgi, tulyaremiya, brutsellyoz, o‘lat, tif, chechak qo‘zg‘atuvchilari, shuningdek botulin toksini laboratoriya hayvonlarida sinovdan o‘tkazilgan.

1950-yillardan 2000-yillargacha loyihalar taklif etilgan. Ularga ko‘ra, Ob daryosi havzasidan Orol dengizi havzasiga suv o‘tkazadigan kanal qurilishi va bu orqali Orolbo‘yi iqtisodiyoti (xususan, qishloq xo‘jaligi) sezilarli rivojlanishi hamda Orol dengizi qisman tiklanishi ko‘zda tutilgan. Bunday qurilish bir necha davlat — Rossiya, Qozog‘iston, O‘zbekiston — tomonidan juda katta mablag‘ sarflashni talab qiladi hamda Sibirda jiddiy ekologik oqibatlarga olib keladi. Shu sababli mazkur loyihalarni amalda amalga oshirish haqida gap ketmayapti.

2013-yil iyunida Rossiya Fanlar akademiyasi prezidiumi yig‘ilishida RFA Okeanologiya instituti direktorining o‘rinbosari Pyotr Zavyalov Orol dengizining qurish jarayonlari sekinlashganini ma’lum qildi. «Tahlil shuni ko‘rsatadiki, hozir dengiz muvozanatga yaqinlashdi, chunki suv yuzasi shunchalik kichraydiki, bug‘lanish ham kamaydi. Natijada hatto uncha katta bo‘lmagan qoldiq daryo oqimlari hamda yerosti suv oqimi dengiz suv balansini saqlab turishga imkon bermoqda», dedi Zavyalov. Suvning sho‘rligi juda yuqori bo‘lishiga qaramay, Orol dengizida o‘ziga xos ekotizim shakllandi. «Orol ekotizimi juda o‘ziga xos, ammo tirik», dedi olim. Jumladan, Okeanologiya instituti ekspeditsiyalarida 40 turdagi fitoplankton va katta miqdordagi zooplankton bo‘lib, uning asosiy qismini birgina turga mansub qisqichbaqalar tashkil etgan — Artemia parthenogenetica.

Orol dengizining o‘zgarish dinamikasi
Yil Sath
suv, m
Hajm, km3 Suv
yuzasi maydoni, km²
Minerallashuv, ‰ Oqim, km3/yil
1960 53,40 1083,00 68 900 9,90 63,00
1980 46,40 51 675 18,00
1982 44,4 19,00
1984 59 878
1989 40,40 24,00
1990 38,24 323,00 36 800 29,00 12,50
36 182
2001.07 28 025
2002.09 20 687
2003.05 20 628
2003 31,00 112,80 18 240 78,00 3,2
2004 30,40 108,30 17 200 91
2004.08 18 846
2005.08 19 192
2006.08 15 479
2007.07 75,00 14 183 100,00
2008.05 12 712
2008.10 10 579
2009.05 7434
2009.11 8157
2010.08 13 836
2011.11 9275
2012.08 8958
2013.08 9155
2014.09 7297
2015.08 8303

Dengizning qurishi sobiq qirg‘oq chizig‘idan 100 km gacha masofadagi hududlar iqlimiga ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatdi. Iqlim yanada kontinental tus oldi: yoz quruqroq va issiqroq, qish esa sovuqroq va uzoqroq bo‘ldi. Qurigan dengiz tubidan shamollar yaqin hududlarga dengiz tuzlari, pestitsidlar va boshqa kimyoviy moddalar aralashgan ko‘p miqdordagi changni olib ketadi.

Sayozlashish natijasida sho‘rlik Katta Orolda keskin (deyarli 10 barobar) oshdi. Bu kamroq sho‘rlikka moslashgan ko‘plab o‘simlik va hayvon turlarining yo‘qolishiga sabab bo‘ldi. Katta Orol baliqchilik ahamiyatini yo‘qotdi, portlar yopildi.

Buning natijasida Orolbo‘yi aholisi bir qator salbiy oqibatlarga duch keldi: ishsizlik darajasining yuqoriligi, ekologik vaziyat yomonligi sababli bolalar va onalar o‘limining ko‘pligi.

Qoraqalpog‘istonda Orol dengizi bo‘yidagi hududlar aholisi uchun ekologik vaziyatni yaxshilash bilan 1994–1997-yillarda akademik Charjov Abdirov shug‘ullangan. Shunga qaramay, dengizning qurishi O‘zbekiston tomonida eng faol davom etmoqda (Amudaryo suvlari dengizgacha yetib bormaydi). Dengiz o‘rnida yangi Oqqum cho‘li (Orolqum).

Kichik Orol

2005–2006-yillarda Kichik Orol

Aksariyat mutaxassislar sovet davridagi Sibir daryolarining oqimini burish loyihasidan boshqa yo‘l bilan butun dengiz sathini tiklash imkonini ko‘rmayapti. 1990-yillarda dengizning shimoliy qismini (Kichik dengiz yoki Kichik Orolni) saqlab qolishga qaror qilindi.

«Sirdaryo o‘zanini tartibga solish va Shimoliy Orol dengizini saqlash» loyihasi (RRSSAM) doirasida 2003–2005-yillarda Qozog‘iston Ko‘korol yarimorolidan Sirdaryo quyilish joyigacha Ko‘korol to‘g‘onini qurdi. Suv havzasi sathini tartibga solish uchun ortiqcha suvni o‘tkazishga imkon beruvchi gidrotexnik suv o‘tkazgichga ega bu to‘g‘on Kichik Orolni dengizning qolgan qismidan (Katta Oroldan) ajratdi. Natijada Sirdaryo oqimi Kichik Orolda to‘planib, bu yerda suv sathi 42 m (mutlaq balandlik), sho‘rligi esa kamaydi. Bu ayrim sanoat ahamiyatiga ega baliq turlarini ko‘paytirishga imkon berdi. 2007-yilda Kichik Orolda 1910 tonna baliq ovlangan, shundan kambala 640 tonnani, qolganini chuchuk suv baliqlari (zog‘ora baliq, oq qayroq, sudak, leshch, laqqa baliq) tashkil etgan. 2012-yilga kelib Kichik Orolda baliq ovi 10 ming tonnaga yetishi kutilgan (1980-yillarda butun Orol dengizida qariyb 60 ming tonna baliq ovlangan).

Ko‘korol to‘g‘onining uzunligi 17 km, balandligi 6 m, kengligi 300 m. RRSSAM loyihasining birinchi bosqichi qiymati 85,79 mln dollarni tashkil etgan (65,5 mln dollari Jahon banki krediti, qolgan 21,29 dollari esa Qozog‘iston respublika budjetidan ajratilgan). Maydoni 870 km² bo‘lgan hudud suv ostida qolishi va bu Orolbo‘yi o‘simlik va hayvonot dunyosining tiklanishiga yordam beradi.

Hozir Orol shahrida sobiq non zavodi o‘rnida tashkil etilgan, yiliga 300 tonna mahsulot ishlab chiqarish quvvatiga ega «Kambala Baliq» baliqni qayta ishlash kombinati faoliyat yuritmoqda.

Sirdaryo deltasida ham baliqchilik rivojlanmoqda. Sirdaryoning Qorao‘zak tarmog‘ida soniyasiga 300 kub metrdan ortiq suv o‘tkaza oladigan yangi gidrotexnik inshoot (Aqloq gidrouzeli) qurildi. Natijada bir yarim milliard kub metrdan ortiq suv sig‘diradigan ko‘llar tizimlarini suv bilan to‘ldirish imkoni paydo bo‘ldi. 2008-yilda ko‘llarning umumiy maydoni 50 ming gektardan ortiq bo‘lgan (uni 80 ming gektargacha yetkazish rejalashtirilgan), Qizilo‘rda viloyatida ko‘llar soni 130 tadan 213 taga oshgan.

RRSSAM loyihasining ikkinchi bosqichini 2010–2015-yillarda amalga oshirish doirasida Kichik Orolning shimolida gidrouzelli to‘g‘on qurish, Sarishig‘anoq qo‘ltig‘ini ajratib, unga Sirdaryo quyilish joyidan maxsus qazilgan kanal orqali suv yuborish va qo‘ltiqdagi sathni dengiz sathidan 46 m balandlikka ko‘tarish rejalashtirilgan edi. Qo‘ltiqdan Orol portigacha kema qatnovi kanalini qurish ham mo‘ljallangan (kanal tubining kengligi 100 m, uzunligi 23 km). Orol shahri bilan Sarishig‘anoq qo‘ltig‘idagi inshootlar majmuasi o‘rtasida transport aloqasini ta’minlash uchun loyiha sobiq qirg‘oq chizig‘i bo‘ylab unga parallel ravishda uzunligi qariyb 50 km, kengligi 8 m bo‘lgan V toifali avtomobil yo‘lini qurishni nazarda tutadi.

RRSSAM-2 — «Sirdaryo o‘zanini tartibga solish va Shimoliy Orol dengizini saqlash» loyihasining ikkinchi bosqichiga tayyorgarlik ishlari olib borilmoqda. 2010-yil iyunida gidrotexnika mutaxassislari, viloyat ma’muriy organlari vakillari va Xalqaro Orolni qutqarish jamg‘armasi Ijroiya qo‘mitasi mutaxassislaridan iborat ishchi guruh yig‘ilishi Qizilo‘rdada bo‘lib o‘tdi.

Texnik-iqtisodiy tadqiqotlar, monitoring va loyihaning birinchi bosqichi natijalarini baholash Ko‘korol to‘g‘oni balandligini hozirgi 42 m dan 48–50 m gacha oshirish hamda Kichik Orolning g‘arbiy qismidagi bo‘g‘oz orqali Katta Orolga suv chiqarish zarurligini ko‘rsatdi (hozirgi suv chiqarish inshootini Berg bo‘g‘ozidan Shevchenko qo‘ltig‘iga ko‘chirish kerak). Shu sababli RRSSAM-2 doirasida Shevchenko qo‘ltig‘ida gidrotexnik inshootlar qurish lozim bo‘ladi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, ushbu loyiha amalga oshirilsa, Shimoliy Oroldagi suv hajmi 27 km3 dan 59 km3 gacha ortadi. Suv sathi 46 m va undan yuqoriga ko‘tarilsa, dengiz hozir suvdan 40 km uzoqda joylashgan sobiq port — Orol shahriga ancha yaqinlashadi. Shunday qilib, loyiha Sarishig‘anoq qo‘ltig‘ini ajratadigan to‘g‘on qurmasdan ham ishni hal etishga imkon beradi. Bu usul bir vaqtning o‘zida bir qancha masalani yechadi: Kichik Oroldagi suv sho‘rligi hozirgi 13–16 g/l dan 2,5–3 g/l gacha kamayadi, suv bug‘lanishi qisqaradi, butun dengizning suv-kimyoviy muvozanati yaxshilanadi.

2025-yil yanvar holatiga ko‘ra, Shimoliy Orol dengizining maydoni 3065 kvadrat kilometrni tashkil etadi. Bu 111 kvadrat kilometrlik o‘sish demakdir — 2022-yil boshidagi ko‘rsatkichga nisbatan. Shimoliy Orol dengizining hajmi va maydoni ortishi suv minerallashuvini kamaytirish hamda 22 turdagi baliq populyatsiyasini tiklash imkonini berdi. Yillik baliq ovlash hajmi 8 ming tonnaga yetdi.

Sobiq portlar

Tashlab ketilgan kema, Orol shahri yaqinida

Sobiq orollar

Orol dengizida 300 dan ortiq orol bo‘lgan, ular dengiz maydonining 3,5 % ini egallagan; eng yiriklari Ko‘korol (Qug‘orol), Borsoqkelmas va Vozrojdeniye orollari edi. Orol dengizining ayrim sobiq orollari:

Hozir Orol dengizida sun’iy yo‘ldosh tasvirlarida ko‘rinadigan bir nechta yangi orol mavjud. Ular To‘shbos ko‘lining sharqidagi shu nomli ko‘lda joylashgan Baral-si oroli hamda G‘arbiy Katta Orolda Chernishov qo‘ltig‘ining janubida 2010-yillarda paydo bo‘lgan arxipelagdir. Bu orollarning qirg‘oq chizig‘i o‘zgarib turadi: qurg‘oqchilik davrida ular bir-biri yoki quruqlik bilan tutashishi, suv sathi ko‘tarilganda esa yana alohida orollarga aylanishi mumkin.

Sobiq yarimorollar

Qo‘ltiqlar

  1. Shevchenko qo‘ltig‘i — Shimoliy Orolning bir qismi
  2. Katta Sarishig‘anoq — Shimoliy Orolning bir qismi
  3. Butakov qo‘ltig‘i — Shimoliy Orolning bir qismi
  4. Chernishov qo‘ltig‘i[qozoqcha] — G‘arbiy Orolning bir qismi
  5. Baliqchi,
  6. Jiltirbos,
  7. Ajiboy (orol)[o‘zbekcha], shu jumladan sobiq qo‘ltiqlar:
  8. Bo‘zko‘l — qurib qolgan
  9. To‘shbos — hozir ko‘l.
  10. Oqko‘l (qo‘ltiq)[qozoqcha]
  11. Jideli (qo‘ltiq)[qozoqcha]
  12. Qoratuma (qo‘ltiq)
  13. Qashqansuv

Bo‘g‘ozlar

Burunlar

  1. Oqtumshuq (burun)[o‘zbekcha]
  2. Yo‘lbarsquyruq[o‘zbekcha]
  3. Abbos (burun)[o‘zbekcha]

Orol fojiasi san’atda

SSSR pochta markasi
Qozog‘iston pochta markalari
O‘zbekiston pochta markasi
  • O‘zbek yozuvchisi Jonrid Abdullaxonovning «Borsoqkelmas» roman-trilogiyasi (1978).
  • «Kompyuter o‘yinlari» hujjatli filmi («Lennauchfilm», 1987; «Nika» kino mukofoti, 1989), rejissyor Aleksandr Sidelnikov.
  • «Igla» filmida (rejissyor Rashid Nug‘monov, «, «Qozoqfilm», 1988) bosh qahramon Moro (Viktor Tsoy) sevgan qizini giyohvandlik muammolaridan uzoqqa — sayozlashgan Orol dengizi bo‘yiga olib ketadi. Ushbu filmda SSSRda ilk bor Orol dengizining fojiali taqdiri mavzusi ko‘tarilgan.
  • «Itlar» badiiy filmida Orol dengizining qurishi oqibatida inson va tabiat munosabatlarida yuzaga kelgan fojia yoritiladi (rejissyor Dmitriy Svetozarov, «Panorama» studiyasi, 1989).
  • 2001-yilgi birinchi qozoq rok-operasi «Taqir», rejissyor Naser Qulsariyev.
  • 2013-yildagi «Dengizni kutib» badiiy filmi, rejissyor Baxtiyor Xudoynazarov.
  • Yozuvchi Jeyms Rollinsning «Xudoning ko‘zi» romani («Sigma otryadi» turkumi), 2013-yil.
  • «Ertaga dengiz» (2016) — Katerina Suvorovaning Orol dengizining sobiq qirg‘oqlarida yashayotgan zamondoshlarning to‘rtta hayotiy hikoyasiga asoslangan hujjatli filmi.
  • Polshalik rejissyor Marchin Sauterning «Jalanash — bo‘sh qirg‘oq» (2017) qisqa metrajli hujjatli filmi.
  • Qozog‘istonlik yozuvchi Rollan Seysenbayevning «O‘liklar qumlarda kezadi» (1991) romani.
  • «Dengiz dostoni». — Liana Alaverdova. «Muhojir daftari». Nyu-York: Aleksandriya, 2004, 27–32-betlar.
  • «MetronomFilm» studiyasining «Qozoq allasi» (2015) qisqa metrajli animatsion filmi.
  • Qozog‘istonlik yozuvchi Beknur Kisikovning «Men seni… More» (2019) romani.
  • Qanat Beysekeyevning «So‘nggi kema» (2020) hujjatli filmi.
  • Kompyuter o‘yini Syberia voqealari kechadigan joylardan biri — qurigan dengiz bo‘yidagi sobiq kurort Oroloboddir.
  • Rassom va rejissyor Anton Ginzburg Orol dengiziga «Dengiz bo‘ylab sayr» loyihasini bag‘ishlagan; u 2022-yilda 59-Venetsiya biyennalesida O‘zbekistonning rasmiy milliy pavilonida taqdim etilgan.

Sharqiy Orol neft-gazli hududi

Geologik jihatdan Sharqiy Orol neft-gazli hududi xuddi shu nomdagi cho‘kindi havza bilan bog‘liq bo‘lib, uning o‘lchamlari 440×100×210 km, umumiy maydoni esa 80 ming km² dan ortiq.

Havza shimol va shimoli-sharqda Irg‘iz egari va Quyi Sirdaryo gumbazi bilan; janubda Markaziy Ustyurt tektonik buzilishlar tizimi bilan chegaralangan. G‘arbda uning chekka qismini Orol-Qizilqum ko‘tarilmalar tizimi meridian yo‘nalishiga yaqin uzilishlar tarmog‘i bilan tashkil etadi.

Orol havzasining asosiy qismi Orol dengizining sobiq tubida joylashgan. Bu hudud yurisdiksiyasi Qozog‘iston va O‘zbekiston davlatlariga tegishli.

Bu yerda hududiy va qidiruv yo‘nalishidagi geologik-geofizik ishlar 1960-yillardan, jumladan Orol dengizida 1970-yillardan buyon olib boriladi.

Ishlar vaqti-vaqti bilan o‘tkazilgan. XXI asr boshida o‘tkazilgan umumiy chuqurlik nuqtasi usuli (MOGT) bo‘yicha seysmik tadqiqotlar, jumladan Yaponiya milliy neft kompaniyasining litsenziyali uchastkalaridagi ishlar eng qimmatli hisoblanadi (YMNK).

Havzada bir qator chuqur quduqlar burg‘ilangan (Qulandi 1-P, Shimoliy Orol 1-P, 2-P, Qiziltuba 1-P, 2-G; Qozoqdaryo 1-G, Do‘san 1-G, 2-G, Tung‘uruqsho‘r 1-G, Cho‘qusi 2-P).

O‘tkazilgan geologik-geofizik ishlar hajmi o‘rganilayotgan neft-gazli hududning geologik tuzilishi haqida yetarlicha ishonchli tasavvur hosil qilishga imkon beradi.

Iqlimi

Ayozli ob-havoda suv yuzasi muzlamagan bo‘lsa, dengizning shamolga ro‘para qirg‘oqlarida quyidagi hodisa kuzatiladi: «ko‘l ta’sirida qor yog‘ishi».

Adabiyotlar

  • Berg L. S. Orol dengizi. — Sankt-Peterburg, 1908.
  • Nikolskiy G. V. Orol dengizi baliqlari. — Moskva, 1940.
  • Zonn I. S., Glants M. G. Orol ensiklopediyasi. — Moskva: Xalqaro munosabatlar, 2008. — 256 b. — 1000 nusxa. — ISBN 978-5-7133-1326-5.
  • Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — Moskva: «Russkiye slovari», «Astrel», «AST», 2002. — 512 b. — 3000 nusxa. — ISBN 5-17-001389-2.
  • Orol dengizi gidrobiologiyasi. Muharrir Nikolay V. Aladin va boshqalar. Quriyotgan va qurib bo‘lgan dengizlar: iqlimiy va antropogen sabablar. NATO ilmiy turkumi IV: Yer va atrof-muhit fanlari, 36-jild. Kluwer, 2004. (ingliz tilida)
  • Orol dengizi falokati. Filip Miklin. Yer va sayyora fanlari yillik sharhi, 35-jild, 47–72-betlar; 2007. (ingliz tilida)
  • Yigit va dengiz. Gael Gishar. Steppe jurnali, 3-son, 70–95-betlar; 2007-yil qishi. (ingliz tilida)
  • Shilo N. A., Krivoshey M. I. Orolning yo‘qolish sababi topildimi? // «Rossiyada ilm-fan». — 1995. — 6-son. — 85–87-betlar.
  • Aladin N. V., Plotnikov I. S. Sobiq Orol dengizi o‘rnida hosil bo‘lgan qoldiq suv havzalarining hozirgi faunasi. Rossiya Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti ilmiy ishlari (2008). — 312-jild. — 1/2-son. — 145–154-betlar. Murojaat sanasi: 19-yanvar, 2019-yil. Arxivlangan 4-mart, 2018-yilda.

Havolalar