| Farg‘ona vodiysi | |
|---|---|
| o‘zb. Fargʻona vodiysi, Фарғона водийси, qirg‘. Fergana öröönü, toj. Vodii Farg‘ona | |
| Joylashuvi | |
| 40°54′03″ sh. k. 71°45′28″ sh. u.HGYaO | |
| Mamlakatlar | |


Farg‘ona vodiysi (o‘zb. Fargʻona vodiysi / Фарғона водийси, qirg‘. Fergana öröönü, toj. Vodii Farg‘ona) — tog‘lar orasidagi botiq bo‘lib, u O‘rta Osiyotog‘larida joylashgan. Maydoni taxminan 22 ming km², atrofidagi tog‘lar bilan birga esa 80 ming km² gacha yetadi. Shaklan uzunligi taxminan 300 km va kengligi 170 km gacha bo‘lgan ellipsni eslatadi.
Geografiyasi
Farg‘ona vodiysi deyarli har tomondan tog‘ tizmalari bilan o‘ralgan: shimoli-g‘arbda — Qurama va Chotqol, shimoli-sharqda — Farg‘ona, janubda — Turkiston va Oloytizmalari joylashgan. Faqat g‘arbda hozir Qayroqqum suv omboriegallab turgan tor yo‘lak mavjud bo‘lib, u Mirzacho‘lhududiga olib chiqadi. Atrofdagi tog‘ tizmalarining balandligi qariyb 6 ming m ga yetadi (So‘x daryosining yuqori oqimida). Farg‘ona vodiysi yuzasi asosan tekislikdan iborat. Uning katta qismini Sirdaryoning qadimgi terrasa lari va Oloy tizmasidan oqib tushadigan daryolarning keng yotqiziq konuslari egallagan. Faqat janubi-sharqda ohaktoshdan tuzilgan qoldiq qoyalar (Gul-Mayram, Sulaymon-Tog‘ va boshqalar) ko‘tarilib turadi. Farg‘ona vodiysining balandligi g‘arbda 300—400 m dan sharqda 900—1000 m gacha o‘zgaradi. Chekka hududlarga adirlarxos bo‘lib, ular konglomerat jinslardan tashkil topgan va lyossqatlamlari bilan qoplangan. Vodiyning markaziy va g‘arbiy qismlarida qumlar bilan birga sho‘rxoklar ham uchraydi (Yozyovon cho‘li). Farg‘ona vodiysi chekkalari va uni o‘rab turgan tog‘larda neft, gaz, ko‘mir, temir, mis, polimetall rudalar, simob, surma, oltingugurt, ohaktosh, qurilish qumlari hamda tosh tuz konlari mavjud. Murakkab geologik-tektonik tuzilish va tektonik jarayonlarning faolligi Farg‘ona vodiysida seysmik faollikning yuqori bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Eng yirik daryo — Sirdaryobo‘lib, u Farg‘ona vodiysi hududida Norin va Qoradaryo qo‘shilishidan hosil bo‘ladi. Keng qor maydonlari va ko‘plab tog‘ muzliklari (ayniqsa Oloy tizmasida) vodiyni sug‘oradigan aksariyat daryolarning manbayi hisoblanadi (Isfara, So‘x). Farg‘ona vodiysi yerlarini sug‘orish uchun Sirdaryo va uning irmoqlari suvidan foydalanadigan tarmoqlangan kanallar tizimi barpo etilgan.
Tarixi
1980-yillarda sovet arxeologlari Sel-Ungur g‘oridan qadimgi erektusga o‘xshash shakllardan birigamansub deb talqin qilingan antropologik topilmalarni (inson tishlari va yelka suyagini) aniqlagan. O‘sha paytda ilgari surilgan va ancha bahsli bo‘lgan, majmuaning yoshi 1 million yildan ortiq degan taxmin so‘nggi ma’lumotlar bilan tasdiqlanmaydi.
Paleontologiyasi
Vodiyning janubida, Turkiston tizmasi tarmoqlarida qazilma qoldiqlar Madigen qazilma qoldiqlari topiladigan hudud joylashgan. Bu yerdan 15 mingdan ortiq toshqotgan o‘simlik va hayvon namunalari aniqlangan. O‘simliklar orasida (ginkgolar, sagovniklar, qirqquloqlar, neokalamitlar), hayvonlar orasida esa (hasharotlar, qisqichbaqasimonlar, baliqlar, amfibiyalar) trias davriga mansub namunalari topilgan. Ayniqsa hasharotlarning toshqotgan qoldiqlari ko‘p. Ular orasida Gigatitan singari yirik hasharotlar ham bor. Ular qirilib ketgan titanopteralar turkumiga mansub bo‘lib, qanotlarini yoyganda kengligi 20 sm dan ortiq bo‘lgan. Bu yerdan uzun tangachali g‘ayrioddiy mayda sudralib yuruvchilar — longiskvamalar hamda oyoqlari orasida tortilgan parda yordamida havoda sirg‘alib uchgan sharovipterikslartopilgan.
Iqlimi
Iyul oyining o‘rtacha oylik harorati g‘arbda +23 °C dan vodiyning markaziy qismlarida +28 °C gacha o‘zgaradi, eng yuqori harorat +43 °C ga yetadi. Yanvarning o‘rtacha harorati g‘arbda −0,9 °C, sharqda esa −2,5 °C. Qishdagi ob-havo beqaror bo‘lib, eng past harorat −25 °C gacha tushishi mumkin. Biroq ayrim qish kunlari iliq ob-havo ham kuzatiladi. Qor qoplami uzoq saqlanmaydi. Mart oyidayoq gilos, olxo‘ri, tog‘olcha, shaftoli va o‘rik ommaviy gullay boshlaydi. Mart—aprel oylarida qisqa muddatli sovuq urishlar kuzatilishi mumkin, bu mevali daraxtlar hosildorligini keskin kamaytiradi. Yillik yog‘in miqdori taxminan 150 mm, tog‘ oldi hududlarida esa 250—300 mm. Cho‘lga xos xususiyatga ega bo‘lgan vodiyning g‘arbiy qismlarida qurg‘oqchilik ayniqsa kuchli.
Hayvonot dunyosi
Farg‘ona vodiysining hayvonot dunyosi nisbatan kam xilma-xildir. Bu yerda quloqdor tipratikan, O‘rta Osiyo toshbaqasi, kaltakesak va kemiruvchilar tez-tez uchraydi. Kamdan-kam hollarda esa quyidagi hayvonlarni uchratish mumkin: bo‘ri, tulki, yovvoyi cho‘chqa, bo‘rsiq, jayra.
Bu yerdagi qushlar orasida burgutlar, qirg‘iylar, pushti chug‘urchiqlar, sassiqpopishaklar, to‘rg‘aylar, afg‘on chug‘urchiqlari, chumchuqlar, zag‘izg‘onlar, qarg‘alar, bulbullar, zarg‘aldoqlar, musichalar, kurkunaklarkeng tarqalgan. Sirdaryoning qayirlarida o‘rdaklarning turli turlari, tog‘ yonbag‘irlarida esa tog‘ kakliklariuchraydi. Baliqlar orasida daryolarda laqqa baliq, marinkalar, mo‘ylovdor baliqlar, zog‘orabaliquchraydi. O‘rgimchaksimonlardan quyidagilar tarqalgan: chayonlar, solpugalar (falangalar), tarantullar, qoraqurtlar.
O‘simlik dunyosi
Tuproq qoplami asosan bo‘z tuproqlardan iborat. Ular lyosslarda shakllangan va sug‘orish noto‘g‘ri tashkil etilgani sababli me’yoridan ortiq o‘g‘it solish ta’sirida o‘zgargan. Bu esa tuproqlarning sho‘rlanishi, botqoqlanishi va eroziyasiga olib kelgan. Vodiyning g‘arbiy qismidagi tog‘li chala cho‘l mintaqasida shuvoqli-sho‘rali o‘simliklar uyushmalari tarqalgan. Vodiyning markazida qisman qum va sho‘rxoklar bilan qoplangan Yozyovon va Qoraqalpoq cho‘llari joylashgan. Bu yerlarda chala cho‘l va cho‘l o‘simliklari o‘sadi. Hozir Farg‘ona va Namangan viloyatlaridagi cho‘lning ikki ming gektar maydoniga mustaqil O‘zbekiston hukumati tomonidan tabiat yodgorligi maqomi berilgan.
Sirdaryo vodiysida qumli-to‘qay o‘simliklar majmuasi, tog‘ etaklariga yaqin joylarda esa efemer o‘simliklar ustunlik qiladi. Farg‘ona va Chotqol tizmalari yonbag‘irlarida yong‘oq, olma va tog‘olcha, do‘lanao‘rmonlari o‘sadi. Vohalarda esa terak, tut, jiyda, chinor (platan), qayrag‘och (vyaz), yong‘oq, bodom, shaftoli, o‘rik, olxo‘ri, olma, nok, behi, anjir va anor o‘sadi. Sug‘oriladigan yerlarda faqat madaniy o‘simliklar yetishtiriladi.
Aholisi

Farg‘ona vodiysi aholi zichligi bo‘yicha O‘rta Osiyo hududida birinchi o‘rinda turadi. Vodiyning markaziy qismini aholisi eng zich joylashgan O‘zbekistonning (Farg‘ona, Namangan va Andijon) viloyatlari egallaydi. Chekka qismlarida esa Jalolobod, O‘sh va Botken viloyatlari ( Qirg‘iziston ) hamda Sug‘d viloyati (Tojikiston)joylashgan. XVIII—XIX asrlarda vodiy Qo‘qon xonligining markazi bo‘lgan, keyinroq 1876-yilda Rossiya imperiyasi (Farg‘ona viloyati) tarkibiga kirgan. O‘z tarixi davomida geografik va siyosiy jihatdan yaxlit hudud bo‘lib kelgan vodiy faqat 1920-yillarda bo‘lib yuborilgan va yuqoridagi mamlakatlar o‘rtasida taqsimlangan.
Iqtisodiyoti
Aholining katta qismi qishloq xo‘jaligibilan shug‘ullanadi. Asosan sug‘oriladigan yerlarda quyidagilar yetishtiriladi: paxta, sholi, bog‘lar, uzumzorlar, polizlar, sabzavotlar; tog‘ oldi hududlarida esa don ekinlarining lalmi ekinzorlari mavjud. Cho‘l tekisliklarining ayrim qismlari yil davomida yaylovsifatida, efemer o‘simliklar o‘sadigan adirlar esa bahorgi yaylov sifatida xizmat qiladi. Biroq davlat chegaralarining paydo bo‘lishi transport qatnovini qiyinlashtirgan.
Farg‘ona vodiysi — ipakchiligi rivojlangan yirik hududdir. Bu yerda bir yarim ming yildan buyon ipak ishlab chiqariladi.
Adabiyotlar
- Bernadskiy G. M. Farg‘ona vodiysi yo‘nalishlari. — M.: Fizkultura va sport, 1972. — 120 bet. — (Ona yurt kengliklarida). — 19 000 nusxa
- Abashin S. N. Farg‘ona vodiysi aholisi (XIX asr oxiri — XX asr boshlarida etnografik nomenklaturaning shakllanishi haqida) // Farg‘ona vodiysi: etnik mansublik, etnik jarayonlar, etnik nizolar. — M., 2004.
Havolalar
- Qariyb 30 yildan beri bu mamlakatlar chegaralar borasida kelisha olmayapti. Ularning mojarosi Rossiya uchun xavf tug‘diradi. lenta.ru. Murojaat qilingan sana: 31-yanvar 2020-yil. // Lenta.ru, 19-oktabr 2019-yil