| Chirchiq | |
|---|---|
| oʻzb. Chirchiq | |
| Chirchiq daryosining yuqori oqimi, Chorvoq GESidan narida | |
| Umumiy tavsif | |
| Uzunligi | 155 km |
| Havzasi | 14 240 km² |
| Suv sarfi | 221 m3/s (boshlanish qismida) |
| Daryo oʻzani | |
| Boshlanish joyi | Chorvoq suv ombori |
| • Joylashuvi | Shaharcha: Xoʻjakent |
| • Balandligi | 745,6 m |
| • Koordinatalari | 41°37′43″ sh. k. 69°57′55″ sh. u.HGYaO |
| Quyilish joyi | Sirdaryo |
| • Joylashuvi | Yaqinidagi shaharcha: Yangi Chinoz |
| • Balandligi | taxminan 253 m |
| • Koordinatalari | 40°53′58″ sh. k. 68°42′31″ sh. u.HGYaO |
| Joylashuvi | |
| Suv tizimi | Sirdaryo → Kichik Orol dengizi → Katta Orol dengizi |
|
|
|
| Mamlakat | |
| Hududlar | Toshkent viloyati, Toshkent |
Chirchiq (oʻzb. Chirchiq) — Toshkent viloyati , Oʻzbekiston hududidan oqadigan daryo; u Sirdaryoning oʻng va eng sersuv irmogʻi.
Etimologiyasi
Gidronim Chirchiq — Chir toponimining kichraytirish shakli. Chir soʻzi Sir komponentining bir koʻrinishi boʻlib, bu komponent Sirdaryo nomida ham uchraydi (bu yerda keng tarqalgan tovush almashinuvi s/ch kuzatiladi). Demak, nomning umumiy maʼnosi «kichik Sir(daryo)» tarzida talqin qilinadi. Chir daryosining nomi «Boburnoma» asarida (taxminan 1518/19—1530-yillarda yozilgan) qayd etilgan. Keyingi manbalarda gidronimning hozirgi kichraytirish shakli ishlatiladi.
Oʻrta asr arab geograflari Chirchiqni Nahri Turk — «turklar daryosi» yoki Parak (Farak) — «shiddat bilan oqadigan, uchqur (daryo)».
Umumiy tavsif
Uzunligi — 155 km, havzasining maydoni — 14,9 ming km². Daryo Chotqol va Piskom daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Yuqori oqimining taxminan 30 km qismi kanyon ichidan oqadi. Undan quyida vodiy kengayib, relyefning oʻziga xos xususiyatlari yoʻqoladi. Daryo aralash manbalardan, asosan qor suvlari hisobiga toʻyinadi. Boshlanish qismidagi oʻrtacha suv sarfi — 221 m3/s. Noyabrdan martgacha daryoda muzlash hodisalari kuzatiladi.
Daryoning oqimi

Daryoning yuqori oqimida suv ombori ( Chorvoq GESi) joylashgan. Gʻazalkent gidrouzelidan pastroqda Chirchiq suvi oʻng tomonga yuqori derivatsiya kanali orqali sekundiga 310 m3/s gacha miqdorda Chirchiq–Boʻzsuv GESlar kaskadiga yoʻnaltirilishi mumkin; Yuqori Chirchiq gidrouzelidan esa Chapqirgʻoq Qorasuv kanali ajralib chiqadi (suv sarfi — 180 m3/s). Undan pastroqda Chirchiq boshqa kanallarni suv bilan taʼminlaydi.
Daryo vodiysida Gʻazalkent, Chirchiq, Toshkent shaharlari, shuningdek, Chorvoq, Iskandar va Olmazor shaharchalari joylashgan.
Chirchiqning irmoqlari

Chirchiqning bir qancha irmoqlari bor; ularning barchasi daryo vodiysining togʻlar bilan oʻralgan yuqori qismida joylashgan. Vodiyning tekislik qismida esa umuman irmoq yoʻq.
Chirchiqning (uni hosil qiluvchi daryolar hisobga olinmaganda) faqat ikkita yirikroq irmogʻi bor: oʻngdan — Ugom, chapdan — Oqsoqotasoy. Faqat shu ikki daryo yilning barcha fasllarida quyilish joyigacha qurib qolmaydi. Hozir qolgan irmoqlarning suvi sugʻorish uchun olinadi yoki quyi oqimida qurib qoladigan uchastkalari mavjud. Bunday suv oqimlari Chirchiqqa faqat bahorgi toʻlinsuv hamda kuchli toshqinlar vaqtida yetib boradi, yoz va kuz oylarida esa qurib qolishi mumkin. Ular orasida nisbatan yiriklari: oʻngdan — Qizilsuv, Shoʻrabsay, Tovoqsoy va Ozodboshsoy, chapdan — Qorankoʻlsoy, Galvasoy (Galibosoy), Parkentsoy va Qizilsoy (Boshqizilsoy) (oxirgi ikkisi Chirchiqning oʻziga emas, balki uning Chapqirgʻoq Qorasuv tarmogʻiga quyiladi; bu tarmoq Ohangaron havzasiga oʻtadi). «Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi» Chirchiq irmoqlari qatorida Oqtoshsoyni (oʻngdan) ham tilga oladi.
Hukumatning 10-iyul 2020-yildagi qarori bilan Chirchiq va uning irmoqlarida maxsus ajratilgan joylardan tashqarida choʻmilish, avtomobil yuvish hamda maishiy chiqindilarni tashlash taqiqlangan.
Adabiyotlar
- Chirchiq // Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (oʻzbek tilida). — Toshkent: Davlat ilmiy nashriyoti, 2000—2006. — [Arxivlangan sana: 7 iyul 2023 yil.]
- Chub V. E. Iqlim oʻzgarishi va uning Oʻzbekiston Respublikasi gidrometeorologik jarayonlari, agroiqlim va suv resurslariga taʼsiri. — Toshkent: «VORIS NASHRIYOT» MChJ, 2007. — B. 91—95. — 133 b. — ISBN 978-9943-304-23-9.
Havolalar
- Oʻzbekiston daryolari — Chirchiq daryosi. www.vegatur.ru. Murojaat qilingan sana: 8-yanvar 2026-yil.
