
Organellalar, ilgari organoidlar deb ham atalgan ( organ va qadimgi yunoncha εἶδος — «ko‘rinish» so‘zlaridan), — hujayraning doimiy tarkibiy qismlaridir. Ular hujayraning ichki qismi — sitoplazmada joylashadi. Sitoplazmada organellalardan tashqari turli kiritmalar.
Organellalar membranali (bir membranali yoki ikki membranali) va membranasiz turlarga bo‘linadi. Bir membranali organellalarga endoplazmatik retikulum, Golji apparati, lizosomalar, vakuolalar, peroksisomalar, shuningdek, plazmatik membrana kiradi. Ikki membranali organellalarga esa mitoxondriyalar, plastidalar, hujayra yadrosi kiradi. Membranasiz organellalarga ribosomalar va hujayra markazi kiradi. Sitoskelet — hujayraning doimiy mavjud bo‘ladigan, ammo uzluksiz o‘zgarib turadigan tuzilmasi — alohida ko‘rib chiqiladi.
Sitoplazma
Hujayra organellalari sitoplazmada joylashadi. Sitoplazma uning ichki muhitini hosil qiluvchi gialoplazmadan iborat. Gialoplazmaning bir jinsli, murakkab kolloid tizimini oqsillar, fermentlar, uglevodlar, nuklein kislotalar va boshqa moddalar tashkil etadi. Uning vazifasi hujayra ichidagi tuzilmalarni birlashtirish va ularning o‘zaro ta’sirini ta’minlashdan iborat: gialoplazmada oqsil biosintezi sodir bo‘ladi, glikogen va yog‘li kiritmalar to‘planadi, ATF ham to‘planadi; u mitoxondriyalarda ishlab chiqariladi.
Endomembrana tizimi
Organellalarning barcha membranalari, jumladan, plazmalemma — hujayraning tashqi qobig‘i ham yupqa lipoproteid pardalardir; ular ikki qavat lipid molekulalaridan tashkil topadi. Parda yuzasida va uning ichida turli oqsillar joylashgan. Organik moddalarning taxminiy nisbati membrana xususiyatlariga qarab quyidagicha: 25—60 % lipidlar, 40—75 % oqsillar, 2—10 % uglevodlar. Membranalarning vazifalariga organella yoki hujayraning yaxlitligini saqlash, moddalarni tashish, tashqi signallarni qabul qilish hamda hujayralararo aloqalarni hosil qilish kiradi.
Yadro apparati

Yadro apparati — hujayraning genetik materialni saqlash va undan foydalanishga xizmat qiluvchi ixtisoslashgan tarkibiy qismlarni o‘z ichiga olgan sohasidir. Yadro eukariotlarda ikki membranali yadro qobig‘i, xromatin, yadrocha, matriks va karioplazmadan tashkil topgan. Yadro qobig‘ining ayrim joylarida membranalar tutashib, yadro poralarini hosil qiladi. Bu poralar moddalar tashilishini ta’minlaydigan murakkab oqsil komplekslariga ega qobiq qismlaridir. Prokariotlarda hujayra yadrosiga o‘xshash tuzilma — nukleoid yoki nukleoplazma mavjud. Nukleoid sohasi hujayra yadrosidan farqli ravishda sitoplazmadan qobiq bilan ajralmagan bo‘lib, tarkibida ribosomalar, turli granulalar va membranalar bo‘ladi.
Endoplazmatik retikulum
Endoplazmatik retikulum (EPR) — qatlamlar va naychalardan tashkil topgan, hujayra ichidagi tuzilishi bir xil bo‘lmagan membranali tizim. U turli sintez jarayonlari bir vaqtda kechadigan alohida bo‘shliqlar majmuasidan iborat. EPR ikki turga bo‘linadi: donador (g‘adir-budur) va silliq. Donador EPR yuzasida ko‘plab donachalar — ribosomalar yoki poliribosomalar, ular oqsil sintezida ishtirok etadi. Silliq EPR donador EPRdan hosil bo‘ladi va triglitseridlar hamda lipidlar sintezida qatnashadi.
Ribosoma
Ribosoma — oqsil biosinteziga ixtisoslashgan membranasiz organelladir. Hujayrada ribosomalar juda ko‘p bo‘lib, shu sababli ribosomal RNK miqdori yuqori bo‘ladi. Ribosoma bir qator maxsus oqsillar va bir nechta ribosomal RNK molekulalaridan tashkil topadi. Faol ribosoma kompleksi kichik va katta deb ataluvchi ikkita subbirlikdan iborat. Ribosomalar sintezlanadigan joy — yadrocha.
Golji kompleksi
Golji apparati (kompleksi) — membranali tuzilmalar guruhidan iborat organella. Membranalar to‘plami diktiosoma deb ataladi; unda membranali xaltachalar sisternalar shaklida tartiblangan. Apparatning chetki qismlarida sisternalar chetidan ajralib chiqish natijasida hosil bo‘ladigan kichik vakuolalar (vezikulalar) uchraydi. Ular sisternalar chetlaridan ajralib chiqish natijasida hosil bo‘ladi. Golji kompleksi EPRda sintezlangan moddalarni to‘plash, saralash va hujayradan chiqarishda qatnashadi. Silliq EPR bilan birgalikda Golji apparati lizosomalar hosil bo‘lishida ham qatnashadi.
Lizosomalar
Lizosomalar — hujayra ichidagi membranali zarrachalar, Golji apparatining vezikulalari bo‘lib, tashqi va ichki kelib chiqishga ega biologik makromolekulalarni parchalashda qatnashadi. Lizosomalarda ko‘plab turdagi gidrolitik fermentlar mavjud; ular o‘zlarini hazm qilib yuborishdan, ehtimol, ichki yuzasidagi oligosaxarid qismlar tufayli himoyalangan. Fermentlar ishlashi uchun ichki muhit pH darajasi 5 atrofida proton pompasi yordamida saqlanadi; bu pompa ATF energiyasi hisobiga ishlaydi.
Sitoskelet
Sitoskelet — uch guruh elementlardan tashkil topgan hujayraning tayanch-harakat tizimi: mikrofilamentlar — barcha iplar orasida eng ingichkalari; ulardan qalinroq mikronaychalar va o‘rtacha qalinlikdagi oraliq filamentlar. Bu tarkibiy qismlarning barchasi hujayra ichidagi tuzilmalar ko‘chishi va hujayraning o‘zi harakatlanishida qatnashadi. Sitoskelet harakatsiz holatda hujayraning karkasi vazifasini bajaradi.
Hujayra markazi — mikronaychalarning hosil bo‘lishi va o‘sishini ta’minlaydigan tashkil etish markazidir. Hujayra markazi sitoskelet hosil bo‘lishi va hujayra bo‘linishida muhim rol o‘ynaydi. Hujayra markazi tarkibidagi sentrosomalar bo‘linish dukini hosil qilishda ishtirok etadi va hujayraning qutblarini belgilaydi. Hujayra markazi yadro yaqinida joylashgan va zichlashgan matriks bilan o‘ralgan.
Endosimbiontlar
- tashqi membrana
- membranalararo bo‘shliq
- ichki membrana (1+2+3: qobiq)
- stroma (suyuqlik)
- tilakoid, ichida bo‘shliq (lyumen) mavjud
- tilakoid membranasi
- grana (tilakoidlar to‘plami)
- tilakoid (lamella)
- donacha ko‘rinishidagi kraxmal
- ribosoma
- plastida DNKsi
- plastoglobula (yog‘ tomchisi)
Endosimbioz haqidagi nazariyaga ko‘ra, mitoxondriyalar va plastidalar erkin yashovchi bakteriyalar bilan mezbon prokariotlar o‘rtasidagi simbioz natijasida paydo bo‘lgan. Aniqlanishicha, mitoxondriyalarda hujayra nafas olishi va xloroplastlarda fotosintez jarayonlari to‘laqonli eukariot organizmlar shakllanishidan ancha oldin yuzaga kelgan.
Mitoxondriyalar
Mitoxondriyalar, ba’zan xondriosomalar deb ham ataladi, hujayraning «energiya stansiyalari» hisoblanadi. Ularning vazifasi organik birikmalarni oksidlash va oksidlanish energiyasidan foydalanib ATF sintezlashdan iborat (qarang: hujayra nafas olishi). O‘lcham va shakllarining xilma-xilligiga qaramay, mitoxondriyalar doimiy, murakkab, ikki membranali tuzilishga ega. Ular sitoplazmadan tashqi membrana bilan ajralgan; ko‘plab burmalar — kristalarga ega ichki membrana esa mitoxondrial DNK, RNK, mitoxondrial ribosomalar va turli kiritmalarni saqlovchi matriksni o‘rab turadi.
Plastidalar
Plastidalar — fotosintez qiluvchi eukariot fototroflar hujayralarida uchraydigan ikki membranali organellalardir. Mitoxondriyalardagi kabi, plastidalar matriksida ham o‘z DNKsi, RNKsi va oqsil sintezlovchi apparati mavjud. Plastidalar xloroplastlar, leykoplastlar va xromoplastlarga bo‘linadi. Eng muhim plastida — xloroplast bo‘lib, u ikki membranali organella hisoblanadi, tarkibida xlorofill pigmentini saqlaydi va fotosintezda ishtirok etadi. Tashqi membrana plastidani sitoplazmadan ajratadi, ichki membrana esa stromani (mitoxondriya matriksining analogi) o‘rab turadi. Ichki membrana yassi, cho‘zinchoq, o‘zaro ulanmagan lamellalarni yoki uyumlarga (granalarga) taxlangan tilakoidlarni hosil qilishi mumkin.
Leykoplastlar — xlorofill saqlamaydigan plastidalar bo‘lib, ular quyidagilarni zaxiralaydi: glyukozaning polimer shakli — kraxmal (amiloplastlar), yog‘lar (oleoplastlar) va oqsillar (proteinoplastlar); yuksak o‘simliklarda gravitropizmga javobgar plastidalar — statolitlar (o‘zgargan amiloplastlar) ham mavjud. Ular statotsistlar deb ataluvchi maxsus hujayralar sitoplazmasida joylashgan bo‘lib, statenkima nomli ixtisoslashgan to‘qimani hosil qiladi. Masalan, statenkima ildiz qinchalarida va endodermada[manba 657 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Adabiyotlar
- Furalev V. A. Sitologiya: Hujayra organellalarining tuzilishi va vazifalari. O‘quv qo‘llanma. — Moskva: OL VZMSh, 1998. — B. 96.
- Chensov Yu. S. Hujayra biologiyasiga kirish. — 4-nashr. — Moskva: «Akademkniga» nashriyoti, 2004. — B. 495. — ISBN 5-94628-105-4.
- Sapin M. R., Sivoglazov V. I. Inson anatomiyasi va fiziologiyasi (bola organizmining yoshga oid xususiyatlari bilan): o‘rta maxsus pedagogika o‘quv yurtlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma. — 3-nashr, o‘zgarishsiz. — Moskva: «Akademiya» nashriyot markazi, 2002. — B. 448. — ISBN 5-7695-0904-X.
- Margulis L. Hujayra evolyutsiyasida simbiozning roli = Symbiosis in Cell Evolution / Ingliz tilidan tarjima qilganlar: V. B. Kasinov, Ye. V. Kunin; muharrir: B. M. Mednikov. — Moskva: Mir, 1983. — B. 352. — ISBN UDK 576.
- de Dyuv K. Tirik hujayra olamiga sayohat = A Guided Tour of the Living Cell / Ingliz tilidan tarjima qilganlar: N. I. Kovalskaya, I. V. Sanina. — Moskva: Mir, 1987. — B. 256. — ISBN UDK 577.2.
- Frey-Vissling A. Sitoplazma organellalarining qiyosiy tuzilishi = Comparative Organellography of the Cytoplasm / Ingliz tilidan N. L. Klyachko tarjimasi; biologiya fanlari doktori P. A. Genkel. — tahriri va so‘zboshisi bilan. Moskva: Mir, 1976. — 144 b.