Hujayraning qarishi nima

(Yuqorida) Sog‘lom fibroblastlarga xos duksimon shaklga ega sichqon embrionining birlamchi fibroblastlari.
(Pastda) In vitro sharoitida ko‘p marta qayta ekib o‘stirilgandan keyingi qarigan sichqon embrioni fibroblastlari. Replikativ qarish holatidagi hujayralar kattalashadi, yassilanadi va beta-galaktozidaza fermentini me’yoridan ortiq ishlab chiqara boshlaydi. Uning faolligi ko‘k bo‘yoq bilan bo‘yash orqali aniqlangan.

Hujayra qarishi, yoki senessensiya — stress ta’sirida hujayra siklining somatik hujayralarda qaytmas tarzda to‘xtashidir; bu hujayralar proliferatsiyaga qodir. Stress omillari qatoriga DNKda qiyin tiklanadigan shikastlanishlarni keltirib chiqaruvchi ta’sirlar, masalan, ionlashtiruvchi nurlanish kiradi. Bundan tashqari, hujayra qarishini haddan tashqari qisqargan telomeralar ham boshlashi mumkin: hujayra bunday telomeralarni DNK shikastlanishi, aniqrog‘i, DNKning ikki zanjirli uzilishi sifatida qabul qiladi. Telomeralar xromosoma DNKsi hujayralar ko‘p marta bo‘linganda takrorlanadigan replikatsiya sikllari natijasida qisqaradi. Telomeralar qisqarishi bilan bog‘liq hujayra qarishi hujayraning replikativ qarishi deb ham ataladi. Bu somatik hujayra bo‘linishlari sonining eng yuqori chegarasi — Hayflik chegarasi bilan bog‘liq. Hujayra qarishiga ortiqcha mitogen stimulyatsiya ham sabab bo‘lishi mumkin, masalan, onkogenlarning faollashuvi.

Inson organizmida hujayra qarishi holatiga fibroblastlar, limfotsitlar, beta-hujayralar (oshqozonosti bezida joylashgan), buyrak epiteliy hujayralari, keratinotsitlar, gliya hujayralari, prekursor hujayralar (somatik to‘qimalarda) va boshqa hujayralar o‘tishi mumkin. Hujayra qarishi bilan bog‘liq siklning to‘xtashini hujayralarning yakuniy differensiatsiyasidan hamda yangilanib turadigan somatik to‘qimalardagi o‘zak hujayralarga xos proliferativ tinim holatidan farqlash zarur.

Qarigan hujayralarning morfologiyasi o‘zgaradi. Masalan, qarish jarayonida fibroblastlar kattalashib, yassilanadi. Hujayra qarishi lizosomalar faoliyatining buzilishi bilan kechadi. Natijada qarigan hujayralarda lizosomaga xos beta-galaktozidazaning faolligi ortadi. Qarigan hujayralar lizosomalarida quyidagi pigment ham to‘planishi mumkin: lipofussin. Geteroxromatin qarigan hujayralarning yadrolarida alohida o‘choqlar shaklida qayta tashkil topishi mumkin. Qarigan hujayralar ko‘pincha apoptozni qo‘zg‘atuvchi omillarga chidamli bo‘ladi. Hujayra qarishida hujayraning sekretor profili o‘zgaradi, buning natijasida quyidagi moddalar ajralishi ham o‘zgaradi: interleykinlar, xemokinlar, proteazalar hamda hujayradan tashqari matriks oqsillari.

Qarigan hujayralar uzoq vaqt hayotchanligini saqlab qolishi mumkin. Odatda ularni immun tizimi hujayralari yo‘q qiladi. Yosh o‘tishi bilan organizmda qarigan hujayralar to‘planadi. Bu, ehtimol, immun tizimining o‘z vazifalarini bajarish qobiliyati susayishi bilan bog‘liq.

Qarigan hujayralar ayrim signal molekulalarini ajratib chiqarish orqali qo‘shni hujayralarga ham, butun organizmga ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu ta’sir turlicha bo‘lib, hali yetarlicha o‘rganilmagan va umuman olganda, ko‘proq salbiy hisoblanadi. Hujayra qarishi organizm qarishining mexanizmlaridan biri bo‘lishi mumkin.

Hujayra qarishining mexanizmi

Telomeralarning qisqarishi

Qisqarayotgan telomeralar — DNKning xromosomalar uchlarida joylashgan qismlari bo‘lib, ularning qisqarishi hujayra bo‘linishlari sonining cheklanishi va hujayra qarishining asosiy sabablaridan biridir. Telomeralar xromosomalarni yemirilishdan hamda bir-biriga «yopishib qolish»dan himoya qiladi. Telomera takrorlarining uzunligi tahlili somatik hujayralar har bir bo‘linishda 50 dan 200 tagacha nukleotidni yo‘qotishini ko‘rsatdi. Buning sababi DNK-polimeraza chiziqli DNK molekulalarining uchlarini replikatsiya qila olmasligidir. Agar hujayralarda faol telomeraza bo‘lmasa, ma’lum miqdordagi bo‘linishdan so‘ng telomeralar keskin qisqaradi va hujayra bo‘linishdan to‘xtaydi. Shu paytgacha sodir bo‘lgan hujayra bo‘linishlari soni Hayflik chegarasi deb ataladi. Insonning aksariyat somatik hujayralarida bu chegara taxminan ellikta bo‘linish sikliga teng.

Hujayra bo‘linishlari sonining hisoblanishi va xromosomalar uchidagi DNK (telomera qismlari) to‘liq replikatsiyalanmasligi oqibatida qarish haqidagi g‘oya rossiyalik olim A. M. Olovnikovga tegishli. Bu nazariya 1971-yilda Leonard Hayflikning tajriba natijalarini tushuntirish uchun ilgari surilgan. Bu nazariyaning nomi — marginotomiya.

Xromosomalarning muayyan uzunlikkacha qisqarishi hujayra qarishiga olib keladi, degan qarash mavjud. Ushbu nazariyaga ko‘ra, telomeralar uzunligi hujayraning bo‘linish salohiyatini baholash mezoni bo‘lishi mumkin.

Shuni ta’kidlash kerakki, Xatchinson — Gilford sindromi (bolalar progeriyasi) bilan og‘rigan bemorlar hujayralarida Hayflik chegarasi sezilarli darajada past bo‘ladi. Shunga o‘xshash holat Verner sindromi (kattalar progeriyasi) bilan og‘riganlarda ham kuzatiladi. Bu bemorlar 17-18 yoshgacha odatiy hayot kechiradi, ammo shu yoshdan keyin tez qariy boshlaydi. Ulardagi telomeralar normal uzunlikda bo‘ladi, biroq mutatsiyalar tufayli DNKsi sog‘lom odamnikiga nisbatan shikastlanishga ko‘proq moyil bo‘ladi.

Yana bir modelga ko‘ra, yosh hujayralardagi hali uzun bo‘lgan telomeralar geteroxromatin hududida joylashadi. Telomeralar qisqargani sari geteroxromatin hududiga telomera ostidagi DNKning tobora kattaroq qismi qo‘shiladi. Bu hududda hujayra qarishi dasturini bostiruvchi qandaydir supressor gen bo‘lishi mumkin. Mazkur genning geteroxromatin tarkibiga qo‘shilishi natijasida faolsizlanishi qarish jarayonini ishga tushiradi.

Fosfoinozitid-3-kinazaning roli

Fosfoinozitid-3-kinaza (PI3K) hujayralar proliferatsiyasi va apoptozni boshqaradi. PI3K hujayra qarishining tartibga solinishiga ham ta’sir qilishini ko‘rsatuvchi ma’lumotlar mavjud.

Gen Age1 nematodasi — Caenorhabditis elegansda — gomolog sifatida sutemizuvchilardagi PI3K katalitik subbirligini kodlovchi genga mos keladi. Age1 genidagi mutatsiyalar chuvalchanglarning umrini sezilarli darajada uzaytiradi.

PI3K ni ingibitsiyalash odam fibroblastlari kulturasida ularning proliferatsiyasini sekinlashtiradi. Hujayralarda qarigan hujayralarga xos belgilar, jumladan, beta-galaktozidazaning faollashuvi, gen ekspressiyasining kuchayishi (xususan, kollagenaza geniniki) hamda ko‘payayotgan fibroblastlarga xos marker — EPC-1 geni ekspressiyasining susayishi kuzatiladi (ingl. early population doubling level cDNA 1).

Hujayra qarishining belgilari

O‘sish omillariga javobning o‘zgarishi

Hujayralar qarigan sari ularning ayrim tashqi ta’sirlarga javob berish qobiliyati pasayadi. O‘sish omillari, gormonlar va boshqa rag‘batlantiruvchi moddalarning qarigan hujayralarga ta’siri faol bo‘linishga qodir yosh hujayralardagiga qaraganda ancha sust bo‘ladi. Toksinlar, antibiotiklar, radiatsiya va issiqlik shoki esa, aksincha, ularga kuchliroq ta’sir ko‘rsatadi.

Progeriya va Verner sindromi kabi muddatidan oldin qarish sindromlariga chalingan bemorlarning hujayra kulturalari insulin, zardob hamda boshqa omillar bilan rag‘batlantirilganda sog‘lom odamlarning hujayralariga nisbatan ancha sust javob qaytarishi ma’lum.

Qarish davomida hujayralarning retseptorlar tizimi sezilarli o‘zgarmaydi. Demak, o‘sish omillariga hujayra javobining pasayishi retseptorlar sonining kamayishi bilan bog‘liq emas.

Hujayra siklining to‘xtashi

Hujayralar qariganda hujayra sikli qaytmas tarzda bloklanadi. Hujayraning S-fazaga o‘tishiga nima xalaqit berishining aniq mexanizmi hozircha noma’lum. Biroq hujayralarning proliferativ qarishida hujayra siklining kechishini ta’minlaydigan ayrim genlar ekspressiyasi kuzatilmasligi aniqlangan. Qarigan hujayralarda siklinlar, Cdk2, insulinga o‘xshash o‘sish omili 1 (IGF-1) hamda boshqa bir qancha omillarning ekspressiyasi susayadi. Shu bilan birga, hech qanday tashqi omil, jumladan IGF-1 ham, qarigan hujayrani bo‘linishga qodir bo‘lmagan holatdan chiqara olmaydi.

Apoptoz va hujayralarning tinim holatiga o‘tishi shikastlovchi omillarga nisbatan muqobil himoya reaksiyalari bo‘lib, hujayralarning onkogen transformatsiyasining oldini olish uchun zarur, degan fikr mavjud. Agar shikastlangan hujayra biror sabab bilan apoptozga yoki hujayra qarishi holatiga o‘tmasa, u xavfli o‘sma hujayrasiga aylanishi mumkin.

Hujayra qarishi va saraton

Keksalik bilan bog‘liq kasalliklar ikkita katta toifaga bo‘linadi. Birinchi toifaga funksiyalar yo‘qolishi bilan bog‘liq, asosan degenerativ kasalliklar (masalan, Altsgeymer kasalligi, Parkinson kasalligi, sarkopeniya, makula distrofiyasi va boshqalar) kiradi. Ikkinchi toifaga funksiyalar ortishi bilan bog‘liq kasalliklar (prostata adenomasi,ateroskleroz va boshqalar) kiradi. Ularning eng mashhur va o‘limga eng ko‘p sabab bo‘ladigani — saratondir. Xavfli o‘smalar paydo bo‘lishiga irsiy omillar va atrof-muhit ta’siri ham xavf tug‘diradi, ammo eng muhim xavf omili — yoshning ulg‘ayishi. 50 yoshdan keyin o‘sma rivojlanish ehtimoli deyarli eksponensial tarzda ortadi. Buning birinchi sababi shuki, yosh o‘tishi bilan onkogenezga yordam beradigan mutatsiyalar to‘planib boradi. Masalan, saraton rivojlanishiga sabab bo‘ladigan gen mutatsiyalariga ega odamlarda saraton o‘smalari yoshligidayoq paydo bo‘lishi buni tasdiqlaydi. Bundan tashqari, genetik beqarorlik (xromosomalarning beqarorlashuvi, opa-singil xromatidalar almashinuvi, aneuploidiya, mutatsiyalar va genlar amplifikatsiyasi, klonal geterogenlik, neoplastik transformatsiya) ham onkogenezga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ikkinchidan, qarigan hujayralarning to‘planishi o‘sma rivojlanishi uchun qulay muhit yaratadi. To‘qimaning normal mikro muhiti mutatsiyaga uchragan saraton hujayralarining ko‘payishi va yashab qolishini cheklashi mumkin. Shu sababli o‘sma hujayralari ko‘pincha o‘z atrofidagi to‘qima muhitini o‘zgartira olishi kerak. Biroq to‘qima mikro muhiti saraton hujayralari bo‘lmagan taqdirda ham o‘sma rivojlanishini rag‘batlantiruvchi holatga kelishi mumkin. Bunday holatning yuzaga kelishiga yosh ta’sir qilishi mumkin. Yoshning onkogenezga qulay sharoit yaratish mexanizmi ko‘plab omillarga bog‘liq bo‘lib, to‘liq o‘rganilmagan. Ana shunday omillardan biri hujayra qarishidir. Masalan, ko‘payayotgan hujayrani xavfli transformatsiya ehtimoli bilan yuzlashtiradigan shikastlanish yoki stress hujayra qarishini keltirib chiqaradi va shu orqali uni saratondan himoya qiladi. Bu jarayon p53 hamda p16INK4a/pRB faoliyati bilan bog‘liq bo‘lib, ular o‘smaga qarshi eng muhim himoya mexanizmlaridan hisoblanadi. Demak, onkogenez yuzaga kelishi uchun mazkur samarali mexanizm genetik (mutagen) yoki epigenetik yo‘l bilan faolsizlanishi kerak.

Telomeraza ekspressiyasi va saraton rivojlanishi

O‘sma telomerazani ekspressiya qiladigan (masalan, o‘zak hujayralar) hamda ekspressiya qilmaydigan hujayralardan ham rivojlanishi mumkin. Telomeraza bo‘lmagan hujayralarda telomeralarning qisqarishi replikativ qarishni qo‘zg‘atishi mumkin. Bu jarayon saraton rivojlanishining oldini olishga xizmat qiladi. Aksincha, qisqa telomeralar genetik beqarorlikni kuchaytirib, o‘sma paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin. Telomerazani ekspressiya qiluvchi hujayralarda esa uning faolsizlanishi genetik beqarorlikni keltirib chiqarishi mumkin.

Biroq hujayra qarishi saraton rivojlanishiga ham olib kelishi mumkin. Dastlab bu fikr ziddek tuyuladi, ammo evolyutsion antagonistik pleyotropiya nazariyasiga ko‘ra, biologik jarayon yoshga qarab ham foydali, ham zararli bo‘lishi mumkin. Ko‘pchilik hayvonlar o‘limga olib keluvchi tashqi xavflar ko‘p bo‘lgan sharoitda rivojlanadi (yirtqichlar, infeksiyalar, ochlik va hokazo). Bunday sharoitda keksa individlar kam uchraydi. Shu bois hayotning kech davrida kasalliklarga olib keladigan jarayonlarga qarshi tanlanish kuchsiz bo‘ladi. Boshqacha aytganda, bu jarayonlar tabiiy tanlanish ta’siridan deyarli chetda qoladi. Shunday qilib, yosh organizmning chidamliligini ta’minlash uchun zarur bo‘lgan biologik jarayon (masalan, o‘sma paydo bo‘lishini bostirish) katta yoshda zararli bo‘lishi mumkin (masalan, keksalikda rivojlanadigan kasalliklardan biri — saraton).

Adabiyotlar