Oddiy gerpes virusi nima

1-tip oddiy gerpes virusi
Микрофотография, полученная в просвечивающем электронном микроскопе
Mikrofotografiya, o‘tkazuvchi elektron mikroskopda olingan
Ilmiy tasnif
Guruh:
Yuqori domen (realm):
Tip:
Peploviricota
Sinf:
Herviviricetes
Kichik oila:
Urug‘:
Tur:
1-tip oddiy gerpes virusi
Xalqaro ilmiy nomi
Human alphaherpesvirus 1
Sinonimlar

ma’lumot manbasi — ICTV:

  • Herpes simplex virus
  • Human herpesvirus 1 (HSV-1)
Baltimor tasnifi bo‘yicha guruh
I: ikki zanjirli DNK viruslari

1-tip oddiy gerpes virusi (HSV-1) yoki odam gerpesvirusining 1-turi (HHV-1, ingl. Human alphaherpesvirus 1, ilgari Human herpesvirus 1) — viruslar olamiga mansub gerpesviruslar oilasining bir turi bo‘lib, odamlarda og‘iz gerpesini keltirib chiqaradi. U neyrotrop va neyroinvaziv xususiyatlarga ega, ya’ni yuqqanidan keyin nerv tizimiga o‘tadi. Human alphaherpesvirus 1 odatda oddiy gerpesni (xalq orasida «labdagi shamollash» deb ataladi) keltirib chiqaradi. U Herpesviridae oilasining Simplexvirus urug‘iga kiradi. Gryuter [kim?] tomonidan 1912-yilda kashf etilgan.

Epidemiologiya

Dunyoning turli mamlakatlarida seroprevalentlik (seroprevalence) ko‘rsatkichi 1-tip va/yoki 2-tip oddiy gerpes viruslariga nisbatan kattalar orasida 60 va 95 % oralig‘ida bo‘ladi. Kattalarning 80-90% ida HSVga qarshi antitanalar aniqlanadi.

Amerika Qo‘shma Shtatlarida aholining Human alphaherpesvirus 1 bilan zararlangan ulushi 57,7 %.

Infeksiya manbai — kasallangan odam yoki virus tashuvchisi. HSV-1 va HSV-2 asosan bevosita kontakt orqali (pufakchalardagi suyuqlik bilan, o‘pish vaqtida — so‘lak orqali, jinsiy aloqada — qin ajralmalari orqali), shuningdek, kundalik turmush buyumlari orqali yuqadi; kamroq hollarda havo-tomchi yo‘li bilan, yo‘ldosh orqali yoki bola tug‘ilganda yuqishi mumkin.

Morfologiya

Virion deyarli sharsimon shaklga ega; uning qobig‘i o‘rtacha 186 nm diametrda (glikoprotein tikanlari bilan birga 225 nm). Virus kapsidi 162 ta kapsomerdan tashkil topgan va unda superkapsid ham mavjud. Kapsid tarkibida chiziqli ikki zanjirli DNK bo‘lib, unda taxminan 80 ta gen mavjud. Simmetriya turi kubsimon.

Antigen tuzilishi

Tipga xos antigenlar glikoproteinlar (11 ta glikoprotein, jumladan, birikish oqsillari (gB, gC, gD, gH), qo‘shilish oqsillari (gB), tuzilish oqsillari, immun javobdan «qochish» oqsillari (gC, gE, gl) va boshqalar) sifatida kapsidda uchraydi; shular asosida viruslarning ikki turi ajratiladi: Human alphaherpesvirus 1 va Human alphaherpesvirus 2. Guruhga xos antigenlar nukleoproteidlar bilan ifodalanadi.

Replikatsiya

Hujayraga kirgach, virus hujayra yadrosida ko‘payadi. Transkripsiya (virus DNKsidan RNK sintezlanishi) hujayra transkriptazalari hisobiga, DNKning replikatsiyasi esa virusga xos DNK-polimeraza yordamida amalga oshadi. Tarkibiy polipeptidlar — kapsid va superkapsidni hosil qiluvchi oqsil zanjirlari — sitoplazmada sintezlanadi, so‘ng yadro qobig‘ining ichki yuzasiga ko‘chiriladi va shu yerda yig‘iladi. Natijada hujayra yadrosida virus kapsidlari to‘planadi; yorug‘lik mikroskopida ularning to‘plamlari eozinofil kiritmalar sifatida ko‘rinadi. Virus DNKsi oldindan hosil bo‘lgan prekapsid ichiga halqasimon molekulyar motor yordamida joylashtiriladi. Keyin kapsidlar superkapsid bilan qoplanib, virusning yig‘ilishi to‘liq yakunlanadi. Hosil bo‘lgan virion yadro membranasidan kurtaklanish yo‘li bilan yadroni tark etadi.

Virusologik xususiyatlari

Yashirin (latent) holat

Virus mezbon organizmda umr bo‘yi saqlanib qolish (persistensiya) xususiyatiga ega. Dastlab epiteliy to‘qimalari zararlangach, virus nerv uchlariga kirib, aksonlar orqali sensor neyronlarning tanalari joylashgan sezuvchi gangliylarga ko‘chadi va u yerda latent holatga o‘tadi.

Latent holatda virus genomining transkripsion faolligi keskin cheklanadi va yangi virus zarrachalarining hosil bo‘lishi to‘xtaydi. Bu holatda asosiy transkripsiya mahsuloti LAT-transkript[ingl.] bo‘lib, u yashirin holatni saqlab turishda va infeksiyalangan neyronning apoptozini (hujayraning dasturlangan o‘limini) oldini olishda muhim rol o‘ynaydi.

Ruhiy zo‘riqish, kasallik yoki isitma, jarohatlar (shu jumladan jarrohlik aralashuvlari), hayz davri va quyosh nurlari ta’siri virus replikatsiyasining qayta boshlanishiga hamda uning gangliylardan periferik to‘qimalarga qaytishiga yordam beradi.

Tashqi muhitga chidamliligi

Turli baholashlarga ko‘ra, virus organizmdan tashqarida ham faol bo‘lib qolishi mumkin: u quruq, jonsiz yuzalarda 2 soatdan bir necha haftagacha yashovchanligini saqlaydi.

Oddiy gerpes virusi lipidlarni erituvchi moddalar, oqartirgich va dezinfeksiyalovchi vositalar ta’sirida oson faolsizlanadi.