| Pernitsioz anemiya | |
|---|---|
| | |
| XKT-11 | 3A01.30 |
| XKT-10 | D51.0 |
| XKT-10-KM | D51.0 |
| XKT-9 | 281.0 |
| XKT-9-KM | 281.0 |
| OMIM | 170900 |
| DiseasesDB | 9870 |
| MedlinePlus | 000569 |
| eMedicine | med/1799 |
| MeSH | D000752 |
Pernitsioz anemiya (lotincha perniciosus — halokatli, xavfli), yoki B12 vitamini tanqisligi anemiyasi, yoki megaloblastik anemiya, yoki Addison — Birmer kasalligi, yoki (eskirgan nomi) xavfli kamqonlik — qon hosil bo‘lishining buzilishi natijasida yuzaga keladigan kasallik. Bunga bir qancha omil sabab bo‘lishi mumkin. Eng asosiy sabab esa quyidagi vitaminning organizmda yetishmasligidir: B12.
Umumiy ma’lumotlar
Bu sindrom bo‘lib, organizmda B12 va foliy kislotasi yetishmasligi bilan bog‘liq. Suyak ko‘migida ko‘plab yirik, yetilmagan eritrotsitlarning dastlabki shakllari (megaloblastlar) mavjudligi bilan tavsiflanadi.
B12 vitamini asosan yonbosh ichakning pastki qismida so‘riladi. Anemiyaga B12 vitaminining ovqat bilan yetarli miqdorda olinmasligi, ichki Kasl omilini ishlab chiqaradigan pariyetal hujayralar oshqozonda yetarli faoliyat ko‘rsatmasligi, yonbosh ichakdagi so‘rilishning buzilishi bilan kechadigan patologik jarayonlar yoki B12 vitaminini o‘zlashtirishda tasmasimon chuvalchanglar yoki bakteriyalar bilan raqobat sabab bo‘lishi mumkin.
Vitamin B12 yetishmaganda anemiya klinik belgilari bor yoki yo‘qligidan qat’i nazar, vitamin B12 tanqisligi tufayli yog‘ kislotalari sintezi buzilishi natijasida nevrologik buzilishlar ham yuzaga kelishi mumkin. Demiyelinizatsiya (miyelin qavatining yemirilishi) va nerv hujayralarining qaytmas nobud bo‘lishi kuzatilishi mumkin. Bunday holat belgilariga qo‘l-oyoqlarning uvishishi yoki sanchish hissi, shuningdek, ataksiya kiradi.
Foliy kislotasini ortiqcha qabul qilish vitamin B12 yetishmovchiligi bilan bog‘liq anemiyani yashirishi mumkin. Oziq-ovqat qo‘shimchalari yoki dori vositalari ko‘rinishida qabul qilinadigan foliy kislotasi biologik nofaol shakl hisoblanadi. Foliy kislotasining faol metabolitlari (masalan, 5-metiltetrahidrofolat) folat sikliga bevosita qo‘shilgani uchun «erkin» foliy kislotasidan farqli ravishda B12 vitamini tanqisligi anemiyasining gematologik belgilarini yashirmaydi. «Erkin» foliy kislotasi esa DNK biosintezini qayta tiklashi va anemiyani bartaraf etishi mumkin, ammo metillanishga ta’sir qilmaydi.
Belgilari
- Dastlab yorqin-qizil, keyin esa «laklangandek» bo‘lib qoladigan til;
- Oshqozon axiliyasi;
- Kamqonlik (qonda patologik eritrotsitlar mavjudligi);
- Shikastlanadigan tizim — nerv tizimi;
- Teri rangining sarg‘ish bo‘lishi;
- Hosil bo‘lish jarayoni: suyak ko‘migida g‘ayritabiiy yirik hujayralar eritrotsitlar o‘rniga shakllanadi (qon hosil bo‘lishining megaloblastik turiga o‘tishi).
Etiologiyasi
Kasallikka bir qancha omillar sabab bo‘lishi mumkin. Asosiy omil — tashqaridan olinadigan kobalamin (vitamin B12)ning noto‘g‘ri va nomutanosib ovqatlanish tufayli yetishmasligidir. Shuningdek, B12 vitaminining so‘rilishi buzilishi ham muhim omildir. Bunga tez-tez uchraydigan enterit, kolit va oshqozon-ichak yo‘lining boshqa kasalliklari sabab bo‘ladi: ular enterotsitlarni shikastlab, so‘rish qobiliyatini pasaytiradi; gastrektomiya; oshqozon saratoni; ichki Kasl omilining yetarlicha ajralmasligi (yoki butunlay ajralmasligi), pariyetal hujayralarning shikastlanishi; oshqozon kislotaliligini kamaytiradigan dori vositalaridan uzoq vaqt foydalanish; oshqozon devoriga toksik ta’sir.
Bunga tasmasimon chuvalchanglar invaziyasi ham sabab bo‘lishi mumkin (ayniqsa, keng tasmasimon chuvalchang xavfli, chunki u ichakda parazitlik qiladi va xo‘jayin organizmining oshqozon-ichak yo‘liga tushadigan vitaminlarni so‘rib oladi).
Ta’kidlash kerakki, pernitsioz anemiya faqat vitamin B12 yetishmovchiligi sababli emas, balki organizmda foliy kislotasi yetishmasligi tufayli ham kelib chiqishi mumkin.
Shuningdek, irsiy nuqson ham bo‘lishi mumkin. U autosom-retsessiv yo‘l bilan avloddan-avlodga o‘tadi.
Asoratlari
Davolanmasa, megaloblastik anemiya va nervlarning qaytmas degeneratsiyasi rivojlanadi, chunki qizil suyak ko‘migi va nerv tizimi quyidagi vitamin yetishmovchiligiga ayniqsa sezgir: B12.
Tarixiy ma’lumot
1855-yilda ingliz shifokori Tomas Addison, so‘ng 1872-yilda nemis shifokori Anton Birmer ushbu kasallikni batafsil ta’riflab, uni xavfli (pernitsioz) anemiya deb ataganlar. Ko‘p o‘tmay fransuz shifokori Arman Trusso bu kasallikni Addison anemiyasi yoki Addison kasalligi deb atashni taklif qilgan.
1926-yilda J. Uippl, J. Maynot va U. Merfi pernitsioz anemiyani ovqatlanish ratsioniga xom jigar qo‘shish orqali davolash mumkinligini va kasallikning asosida oshqozonning tug‘ma ravishda vitamin B12ning ichakda so‘rilishi uchun zarur moddani ishlab chiqara olmasligi yotishini xabar qilishdi. Ushbu kashfiyot uchun ular 1934-yilda Nobel mukofotiga sazovor bo‘lishdi.