
Optik tola (qisq. optotola) — ip shaklidagi dielektrik uzatish muhiti bo‘lib, u optik jihatdan shaffof materialdan (shisha yoki plastmassadan) tayyorlanadi. Bu tola yo‘naltirish uchun elektromagnit to‘lqinlarning ko‘rinadigan (yorug‘lik) va infraqizil diapazonlaridagi nurlanishini to‘liq ichki qaytish hodisasi yordamida uzatishga mo‘ljallangan. Optik tola ko‘p qatlamli (odatda koaksial) tuzilishga ega bo‘lib, unga xos muhim ko‘rsatkichlardan biri — sindirish ko‘rsatkichi profili.
Optik tolalarda yuzaga keladigan va kechadigan fizik hodisalarni tolali optika — optikaning bir bo‘limio‘rganadi. U mashinasozlik va telekommunikatsiyadaqo‘llanadi. Optik tolalar asosidagi kabellar (tolali-optik kabellar) tolali-optik aloqadaishlatiladi. Bu aloqa axborotni elektr aloqa vositalariga nisbatan uzoqroq masofalarga va yuqoriroq ma'lumot uzatish tezligidauzatish imkonini beradi. Ayrim hollarda ulardan datchiklar yaratishda ham foydalaniladi.
Tarix
Tolali optikada qo‘llanadigan yorug‘lik uzatish tamoyili birinchi marta XIX asrda namoyish etilgan, biroq tegishli texnologiyalarning yo‘qligi uning keng qo‘llanishiga to‘sqinlik qilgan.
1934-yilda amerikalik Norman R. French nutq signallari sof shishadan tayyorlangan tayoqchalar bo‘ylab yorug‘lik yordamida uzatiladigan optik telefon tizimiga patent oldi.
1950-yillarda Brayan O‘Brayen[inglizcha] va Narinder Kapani (1956-yilda «tolali optika» atamasini ilmiy muomalaga kiritgan) tasvir uzatish uchun optik tolalar ishlab chiqdilar. Bu tolalar tibbiyotda qo‘llanadigan yorug‘lik o‘tkazgichlarda ishlatila boshlandi (masalan, endoskopiyada).
1962-yilda yarimo‘tkazgichli lazer va fotodiodyaratildi; ular optik signal manbai va qabul qilgichi sifatida ishlatiladi.
1966-yilda Ch. K. Kao va J. Xokxem[inglizcha] optik tola orqali axborot uzatish tizimiga qo‘yiladigan talablarni belgiladilar va so‘nishni quyidagi qiymatdan ham past darajaga tushirish mumkinligini ko‘rsatdilar: 20 dB/km. Dastlabki tolalarning yuqori so‘nish darajasi (taxminan 1000 dB/km) shishadagi aralashmalar bilan bog‘liqligini aniqladilar. Ushbu ishi uchun Kao 2009-yilda fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldi.
Biroq faqat 1970-yilda Corning kompaniyasining xodimi Robert Maurer[inglizcha] va Donald Kek[inglizcha] so‘nishi dastlab 16 dB/kmgacha, oradan bir necha yil o‘tgach esa 4 dB/kmgacha kamaygan optik tolani yaratishga muvaffaq bo‘lishdi. Bu ko‘p modali tola bo‘lib, unda yorug‘likning bir nechta modasi tarqalardi. 1983-yilga kelib yorug‘likning faqat bitta moda tarqaladigan bir modali tolalarni ishlab chiqarish o‘zlashtirildi.
Tolali-optik aloqa liniyalari (TOAL) dastlab harbiy maqsadlarda qo‘llangan. 1973-yilda AQSH Harbiy-dengiz kuchlari birinchi bo‘lib Little Rock[inglizcha]kemasida tolali-optik aloqa liniyasini o‘rnatdi. 1976-yilda AQSH Harbiy-havo kuchlari samolyotlaridan biri — A-7 — uchun ancha yengil tolali-optik kabel jihozlarini o‘rnatdi. 1977-yilda yer ustidagi sun’iy yo‘ldosh stansiyasini boshqaruv markazi bilan bog‘laydigan ikki kilometrlik tolali-optik aloqa liniyasi ishga tushirildi.
1980-yilda AQSHda birinchi tijoriy tolali-optik aloqa liniyasi ikki shahar o‘rtasida ishga tushdi: Boston va Richmond.
O‘sha davrda SSSRda dastlabki tolali-optik aloqa liniyalari 1980-yillarning oxirida bir necha obyektda paydo bo‘ldi. Rossiyaning ilk xalqaro tolali-optik aloqa liniyasi quyidagi shaharlarni bog‘lagan suvosti magistrali edi: Sankt-Peterburg — Albertslunn (Daniya), bu magistral 1993-yilgacha «Sovtelekom» AJ tomonidan yotqizilgan (hozirgi «Rostelekom» PAJ).
2018-yilda NICT Network System tadqiqot instituti va Fujikura Ltd kompaniyasi tadqiqotchilari, jumladan, yangi uch modali (uch kanalli) optik tolani yaratgan mutaxassislar tajriba o‘tkazib, 159 terabit /soniya tezlikda axborotni 1045 kilometr masofaga uzatishga erishdilar. Odatdagi sharoitlarda ko‘p modali optik tolada yuzaga keladigan kechikishlar bir vaqtning o‘zida yuqori tezlikda va uzoq masofaga uzatishga xalaqit beradi. Bu yutuq bunday cheklovlarni yengib o‘tishning yangi usulini namoyish etadi.
Materiallar
Shishali optik tolalar kvars shishasidantayyorlanadi, biroq uzoq infraqizil diapazon uchun ftorsirkonat, ftoralyuminat va xalkogenid shishalar kabi boshqa materiallardan ham foydalanish mumkin. Boshqa shishalar singari, ularning sindirish ko‘rsatkichi taxminan 1,5.
Kvars tolalarni tayyorlash 2 bosqichda amalga oshiriladi:
- Dastlabki zagotovka — preforma (preform), ya'ni silindrsimon shisha sterjen yoki naycha.
- Preformadan tola tortib chiqarish.
Hozirda plastik optik tolalardan foydalanish rivojlanmoqda. Bunday tolaning o‘zagi polimetilmetakrilatdan (PMMA), qobig‘i esa ftorlangan PMMA (ftorpolimerlar)dan tayyorlanadi.
Tuzilishi
Optik tola odatda dumaloq kesimga ega bo‘lib, ikki qismdan — o‘zak va qobiqdan (ba'zan ko‘p qatlamli, masalan, ikki qavatliqobiqdan) iborat. To‘liq ichki qaytishni ta'minlash uchun o‘zakning mutlaq sindirish ko‘rsatkichi qobiqnikidan biroz yuqori bo‘ladi. O‘zak sof materialdan (shisha yoki plastmassadan) tayyorlanib, diametri 9 mkm (bir modali tola uchun), 50 yoki 62,5 mkm (ko‘p modali tola uchun) bo‘ladi. Qobiq diametri 125 mkm bo‘lib, sindirish ko‘rsatkichini o‘zgartiruvchi legirlovchi qo‘shimchali materialdan tayyorlanadi. Masalan, qobiqning sindirish ko‘rsatkichi 1,474bo‘lsa, o‘zakning sindirish ko‘rsatkichi 1,479bo‘ladi. O‘zakka yo‘naltirilgan yorug‘lik nuri qobiqdan ko‘p marta qaytib, o‘zak bo‘ylab tarqaladi.
Murakkabroq tuzilishlar ham mavjud: o‘zak va qobiq sifatida ikki o‘lchamli foton kristallariishlatilishi mumkin. Sindirish ko‘rsatkichining pog‘onali o‘zgarishi o‘rniga ko‘pincha gradiyent profilli tolalar qo‘llanadi, o‘zak shakli esa silindrsimon bo‘lmasligi ham mumkin. Bunday tuzilmalar tolaga alohida xususiyatlar beradi: tarqalayotgan yorug‘lik qutblanishini saqlash, yo‘qotishlarni kamaytirish, tola dispersiyasini o‘zgartirish va boshqalar.
Telekommunikatsiyada qo‘llanadigan optik tolalarning diametri odatda 125±1 mkm ni tashkil etadi. O‘zak diametri tola turi va milliy standartlarga qarab farqlanishi mumkin.
Tasnifi

yuqori chapda — bir modali tola;
pastki chapda — sindirish ko‘rsatkichi pog‘onali ko‘p modali tola;
o‘ngda — parabolik profilli gradiyent tola

Optik tolalar bir modali va ko‘p modali bo‘lishi mumkin. Bir modali tolalar o‘zagining diametri 7–10 mikrometrni tashkil etadi. O‘zak diametri kichik bo‘lgani sababli optik nurlanish tola bo‘ylab faqat bitta (asosiy, fundamental) modada tarqaladi va natijada modalararo dispersiya yuzaga kelmaydi.
Bir modali tolalarning uchta asosiy turi mavjud:
- Dispersiyasi siljitilmagan bir modali pog‘onali tola (standart tur; SMF yoki SM, ingl. step-index single-mode fiber) ITU-T G.652 tavsiyasi bilan belgilangan va ko‘pchilik optik aloqa tizimlarida qo‘llanadi.
- Dispersiyasi siljitilgan bir modali tola (DSF yoki DS, ingl. dispersion-shifted single-mode fiber) ITU-T G.653 tavsiyasi bilan belgilanadi. DSF tolalarda qo‘shimchalar yordamida nol dispersiya sohasi uchinchi shaffoflik oynasigasiljitilgan bo‘lib, bu sohada so‘nish eng kam bo‘ladi.
- Noldan farqli siljitilgan dispersiyali bir modali tola (NZDSF, NZDS yoki NZ, ingl. non-zero dispersion-shifted single-mode fiber) ITU-T G.655 tavsiyasi bilan belgilanadi.
Ko‘p modali tolalar bir modali tolalardan o‘zak diametri bilan farqlanadi: bu ko‘rsatkich Yevropa standartida 50 mkm ni, Shimoliy Amerika va Yaponiya standartlarida esa 62,5 mkm ni tashkil etadi. O‘zak diametri katta bo‘lgani sababli ko‘p modali tola orqali bir necha nurlanish modasi tarqaladi; ularning har biri o‘z burchagi ostida harakatlanadi. Shu bois yorug‘lik impulsi dispersiya ta'sirida buzilib, to‘g‘ri to‘rtburchak shakldan qo‘ng‘iroqsimon shaklga o‘tadi.
Ko‘p modali tolalar pog‘onali va gradiyent turlarga bo‘linadi. Pog‘onali tolalarda sindirish ko‘rsatkichi qobiqdan o‘zakka o‘tganda keskin o‘zgaradi. Gradiyent tolalarda esa o‘zakning sindirish ko‘rsatkichi chetidan markaziga tomon asta-sekin ortib boradi. Bu refraksiya hodisasini yuzaga keltirib, dispersiyaning optik impuls shakliga ta'sirini kamaytiradi. Gradiyent tolaning sindirish ko‘rsatkichi profili parabolik, uchburchak, siniq chiziqli va boshqa shakllarda bo‘lishi mumkin.
Polimer (plastik) tolalar 50, 62,5, 120 va 980 mkm diametrda, qobig‘i esa 490 va 1000 mkm diametrda ishlab chiqariladi.
Qo‘llanilishi
Tolali-optik aloqa

Optik tolalar asosan turli darajadagi tolali-optik telekommunikatsiya tarmoqlarida — qit'alararo magistrallardan tortib uy kompyuter tarmoqlarigacha — axborot uzatish muhiti sifatida qo‘llanadi. Aloqa liniyalarida optik tolalardan foydalanish ularning ruxsatsiz kirishdan yuqori himoyalanganligi, axborotni uzoq masofaga uzatishda signalning kam so‘nishi, juda yuqori tezlikda ma'lumot uzatishi va katta o‘tkazish qobiliyati bilan bog‘liq. Vaholanki, tolalardagi signal tarqalish tezligi mis simlardagiga qaraganda 30% gacha, radioto‘lqinlarning tarqalish tezligiga qaraganda esa 40% gacha past bo‘lishi mumkin. 2006-yilga kelib modulyatsiya chastotasi 111 GGts ga yetdi, 10 va 40 Gbit/s tezliklar esa optik tolaning bitta kanali uchun standart uzatish tezliklariga aylangan edi. Bunda har bir tola kanallarni spektral zichlashtirishtexnologiyasidan foydalanib, bir vaqtning o‘zida bir necha yuztagacha kanal orqali axborot uzatishi va umumiy tezlikni soniyasiga terabitlar darajasiga yetkazishi mumkin. Masalan, 2008-yilga kelib 10,72 Tbit/s, 2012-yilga kelib esa 20 Tbit/stezlikka erishilgan. Tezlik bo‘yicha so‘nggi rekord — 255 Tbit/s.
2017-yildan buyon mutaxassislar mavjud tolali-optik aloqa liniyalari texnologiyalari amaliy imkoniyatlarining chegarasiga yetgani va sohada tub o‘zgarishlar zarurligi haqida gapirmoqda.
Tolali-optik datchik
Optik toladan datchik sifatida kuchlanish, harorat, bosim va boshqa parametrlarni o‘lchashda foydalanish mumkin. Kichik o‘lchami va amalda elektr energiyasiga ehtiyoj sezmasligi tufayli tolali-optik datchiklar muayyan sohalarda an'anaviy elektr datchiklardan ustun turadi.
Optik tola gidrofonlarda hamda seysmik yoki gidrolokatsiya qurilmalarida qo‘llanadi. Bitta tolali kabelga 100 dan ortiq datchik to‘g‘ri keladigan gidrofon tizimlari yaratilgan. Gidrofon datchikli tizimlar neft qazib olish sanoatida, shuningdek, ayrim davlatlarning dengiz flotlarida ishlatiladi. Germaniyaning Sennheiser kompaniyasi lazerli mikrofon yaratgan bo‘lib, uning asosiy qismlari lazer nurlatgichi, qaytaruvchi membrana va optik toladan iborat.
Neft quduqlarida harorat va bosimni o‘lchash uchun tolali-optik datchiklar ishlab chiqilgan. Ular yarimo‘tkazgichli datchiklar uchun haddan tashqari yuqori bo‘lgan haroratlarda ham ishlay olgani sababli bunday muhitga juda mos keladi.
Polimer optik tolalardan foydalanib, yangi kimyoviy datchiklar (sensorlar) yaratilmoqda. Ular ekologiya sohasida, jumladan, suvli muhitdagi ammiakni aniqlash uchun keng qo‘llanmoqda.
Tolali-optik datchiklarga asoslangan elektr yoyi ta'siridan himoyalash qurilmalari ishlab chiqilgan. Ularning an'anaviy yoydan himoya qurilmalariga nisbatan asosiy afzalliklari — juda tez ishlashi, elektromagnit xalaqitlarga sezgir emasligi, moslashuvchanligi, o‘rnatish osonligi va dielektrik xususiyatlaridir.
Optik tola ayrim avtomobil modellarida navigatsiya uchun ishlatiladigan lazerli giroskopdaqo‘llanadi. Tolali-optik giroskoplar «Soyuz» kosmik kemalarida ham ishlatiladi. Magnit maydoni va elektr tokini o‘lchovchi interferometrik datchiklarda maxsus optik tolalardan foydalaniladi. Bunday tolalar kuchli ichki qo‘sh nur sindirish xususiyatiga ega zagotovkani aylantirish orqali olinadi.
Harbiy maqsadlarda foydalanish

Optik tolalar dronlarni (uchuvchisiz uchish apparatlarini) 2022-yildan buyon Ukrainadagi jangovar harakatlar davomida boshqarishda qo‘llanmoqda. Bunday apparatlarda boshqaruv signali radioto‘lqinlar orqali emas, balki g‘altakka o‘ralgan va dron uchirish joyidan uzoqlashgan sari yechilib boradigan o‘ta ingichka optik tola orqali uzatiladi. Bu texnologiya xalaqitlar (radioelektron kurash) ta'siridan saqlaydi va yuqori sifatli (HD) tasvir uzatishni ta'minlaydi. 2024-yildan boshlab Rossiyahamda Ukraina qo‘shinlari frontdagi dronlarni optik tola orqali boshqarishga o‘tmoqda. Dastlab zarur optik tolani Rossiya ham, Ukraina ham Xitoydanxarid qilgan. Xaridorlar ko‘pincha Xitoy zavodlarida to‘qnash kelib, qarshi tomonning shartnomalarini buzishga urinishgan. Ukrainadagi urushda ishlatilayotgan optik tola polimerdan (96% organik shisha va ftorpolimerlar).
Boshqa qo‘llanilish sohalari

Optik tolalar yoritishdakeng qo‘llanadi. Ular kuchli yorug‘likni yetib borish qiyin bo‘lgan joyga yetkazish zarur bo‘lgan tibbiyot va boshqa sohalarda yorug‘lik o‘tkazgich sifatida ishlatiladi. Ayrim binolarda optik tolalar quyosh nurini tomdan binoning kerakli qismiga yo‘naltiradi. Ular avtomobil yoritish texnikasida ham (asboblar panelidagi indikatorlarda) ishlatiladi.
Tolali-optik yoritish bezak maqsadlarida, jumladan, tijoriy reklama, san'at va sun'iy Rojdestvo archalarida ham qo‘llanadi.
Optik tola tasvir hosil qilish uchun ham ishlatiladi. Ba’zida optik tola orqali uzatiladigan yorug‘lik dastasi linzalar bilan birgalikda, masalan, endoskopdaqo‘llanadi. Endoskop kichik teshik orqali obyektlarni ko‘rish imkonini beradi.
Optik tola yordamida quyidagi qurilma ham yaratiladi: tolali lazer.
Adabiyotlar
- N. K. Dushutin, A. Yu. Moxovikov. Kondensatsiyalangan holat fizikasi tarixidan. — Irkutsk: Irkutsk davlat universiteti, 2014.
- Listvin A. V., Listvin V. N., Shvirkov D. V. Aloqa liniyalari uchun optik tolalar. — Moskva: LESARart, 2003. — 288 bet — 10 000 nusxa. — ISBN 5-902367-01-8.
- Tolali-optik datchiklar / E. Udd tahriri ostida. — Moskva: Texnosfera, 2008. — 520 bet
- Gambling, W. A., «Optik tolalarning tobora yuksalishi», IEEE Journal on Selected Topics in Quantum Electronics, 6-jild, 6-son, 1084—1093-betlar, 2000-yil noyabr/dekabr
- Gowar, Jon, Optik aloqa tizimlari, 2-nashr, Prentice-Hall, Xempsted, Buyuk Britaniya, 1993 (ISBN 0-13-638727-6)
- Hecht, Jeff. Yorug‘lik shahri: tolali optika tarixi. — Nyu-York: Oxford University Press, 1999. — ISBN 0-19-510818-3.
- Hecht, Jeff, Tolali optikani tushunish, 4-nashr, Prentice-Hall, Upper-Sedl-River, Nyu-Jersi, AQSH, 2002 (ISBN 0-13-027828-9)
- Nagel S. R., MacChesney J. B., Walker K. L., «Modifikatsiyalangan kimyoviy bug‘ fazasidan cho‘ktirish (MCVD) jarayoni va uning samaradorligi haqida umumiy ma'lumot», IEEE Journal of Quantum Mechanics, QE-18-jild, 4-son, 1982-yil aprel
- Ramaswami, R., Sivarajan, K. N. Optik tarmoqlar: amaliy yondashuv. — San-Fransisko: Morgan Kaufmann Publishers, 1998. — ISBN 1-55860-445-6.
Havolalar
- Naniy Oleg Yevgenyevich, Listvin Vladimir Nikolayevich. Optik tola. Nanotexnologik atamalar lug‘ati. Murojaat qilingan sana: 13-oktabr, 2015-yil. Arxivlangan 28-mart, 2018-yil.
- Optik tolalar ishlab chiqarilishi (video). Murojaat qilingan sana: 6-may, 2011-yil. Asl nusxadan 5-may, 2012-yilda arxivlangan.
- Optik tolani payvandlash / videoyo‘riqnoma, 3:12 daqiqa. Murojaat qilingan sana: 24-iyun, 2009-yil. Arxivlangan 3-may, 2012-yil.
- Tolali-optik aloqa liniyalarida o‘lchashlar / maqolalar turkumi. Murojaat qilingan sana: 1-iyul, 2009-yil. Arxivlangan 27-iyun, 2012-yil.