
Modem (ikki so‘zdan yasalgan akronim: modulyator va demodulyator) — aloqa tizimlarida axborot signalini uzatiladigan muhitga moslashtirib, u bilan fizik jihatdan muvofiqlashtirish uchun ishlatiladigan qurilma. Bunday moslashtirishsiz signal ushbu muhitda tarqala olmaydi.
Modulyator modemda ma’lumot uzatishda tashuvchi signalni modulyatsiya qiladi (bu modemning routerdan asosiy farqidir: routerda ichki modem bo‘lmasa, u modulyatsiya va demodulyatsiyani bajarmaydi), ya’ni signal xususiyatlarini kiruvchi axborot signalining o‘zgarishiga mos ravishda o‘zgartiradi; demodulyator esa aloqa kanalidan ma’lumot qabul qilinayotganda teskari jarayonni bajaradi. Modem aloqa liniyasining yakuniy uskunasi vazifasini bajaradi. Uzatiladigan ma’lumotlarni shakllantirish va qabul qilingan ma’lumotlarni qayta ishlashni esa terminal uskuna deb ataladigan qurilma amalga oshiradi (bu vazifani shaxsiy kompyuter).
Modemlar kompyuterlarni bir-biriga telefon tarmog‘i (telefon modemi), kabel tarmog‘i (kabel modemi), radioto‘lqinlar (paketli radioaloqa (ingliz tilida), radiorele aloqasi) orqali bog‘lashda keng qo‘llaniladi. Ilgari modemlardan uyali telefonlarda ham foydalanilgan (keyinchalik ularning o‘rnini ma’lumot uzatishning raqamli usullari egallagan).
Tarixi

AQShdagi AT&T Dataphone Modems kompaniyasi SAGE (havo hujumidan mudofaa tizimi)ning 1950-yillardagi tarkibiy qismi bo‘lgan. U turli aviabazalardagi terminallarni, radarlarni va boshqaruv markazlarini SAGEning AQSh va Kanada hududlarida joylashgan qo‘mondonlik markazlari bilan bog‘lagan. SAGE ajratilgan aloqa liniyalaridan foydalangan, ammo ushbu liniyalarning ikki uchidagi qurilmalar ishlash tamoyiliga ko‘ra zamonaviy modemlarga o‘xshagan.
Ilk shaxsiy kompyuter modemi — Apple II uchun mo‘ljallangan Micromodem II qurilmasi bo‘lib, u 1979-yilda quyidagi kompaniya tomonidan ishlab chiqarilgan: Hayes Microcomputer Products (ingliz tilida). Modem narxi 380 dollar bo‘lgan va 110/300 bit/s tezlikda ishlagan.
Oradan vaqt o‘tib, 1981-yilda esa Hayes kompaniyasi 300 bit/s tezlikdagi Smartmodem modemini chiqardi. Ushbu modemning buyruqlar tizimi (Hayes buyruqlari) sohada de-fakto standartga aylandi.
Kompyuter modemlarining turlari





Modemlar tuzilishiga (tashqi yoki ichki), ishlash tamoyiliga (apparat yoki dasturiy), ulanadigan tarmoq turiga, shuningdek, qo‘llab-quvvatlanadigan ma’lumot uzatish protokollariga ko‘ra farqlanadi.
Eng ko‘p tarqalganlari — ichki dasturiy, tashqi apparat va qurilmaga o‘rnatilgan modemlardir.
Tuzilishiga ko‘ra
- tashqi modemlar — COM-, LPT-, USB- yoki Ethernet-port orqali ulanadi, odatda alohida quvvat manbayiga ega bo‘ladi (USB shinasidan quvvat oladigan USB-modemlar ham mavjud).
- ichki modemlar — qo‘shimcha ravishda tizim blokining yoki noutbukning ichiga o‘rnatiladi (quyidagi slotlardan biriga: ISA, PCI, PCI-E, PCMCIA, AMR/CNR).
- o‘rnatilgan modemlar — qurilmaning tarkibiy qismi hisoblanadi (ona plata, noutbuk yoki dok-stansiya).
Ishlash tamoyiliga ko‘ra
- apparat modemlari — signalni o‘zgartirish va ma’lumot almashinuvining fizik protokollarini ta’minlash bilan bog‘liq barcha amallar modem ichidagi hisoblash qurilmasida bajariladi (masalan, DSP yoki mikrokontroller yordamida). Bunday modemda, shuningdek, doimiy xotira qurilmasi (ROM) bo‘lib, unda modemni boshqaruvchi mikrodastur saqlanadi.
- ROMsiz modemlar — to‘liq apparat asosida ishlaydi, biroq ish boshlanishida drayver mikrodasturni modemga yuklashi kerak.
- qisman dasturiy modemlar (soddalashtirilgan kontrollerli modem, controller-based soft-modem) — modem funksiyalarining bir qismini ulangan kompyuter bajaradi. Masalan, modulyatsiya va demodulyatsiya modem apparatida, yuqori darajadagi protokollarni qo‘llab-quvvatlash esa drayverda bajariladi.
- dasturiy modemlar (soft-modemlar, kontrollersiz modemlar, host-based soft-modem) — signalni kodlash, xatolarni tekshirish va protokollarni boshqarishga oid barcha amallar dasturiy tarzda kompyuterning markaziy protsessorida bajariladi. Modemning o‘zida faqat kirish-chiqish analog zanjirlari va o‘zgartirgichlar (raqamli-analog o‘zgartirgich va analog-raqamli o‘zgartirgich), shuningdek, interfeys kontrolleri (masalan, USB) joylashadi.
Tarmoq va ulanish turiga ko‘ra
- Modemlarning telefon liniyalariga mo‘ljallangan turlari:
- Kommutatsiyalanuvchi telefon liniyalari uchun modemlar XX asr va 2000-yillarda eng keng tarqalgan modem turi edi. Ular kommutatsiyalanuvchi masofaviy ulanishdan foydalanadi.
- ISDN — raqamli kommutatsiyalanuvchi telefon liniyalari uchun modemlar.
- DSL — oddiy telefon tarmog‘i orqali ajratilgan (kommutatsiyasiz) liniyalarni tashkil etish uchun qo‘llaniladi. Bunday modemlar kommutatsiyalanuvchi modemlardan boshqa chastota diapazonidan foydalanishi, shuningdek, telefon liniyasida signal faqat avtomatik telefon stansiyasigacha (ATS) uzatilishi bilan farq qiladi. Odatda, ular ma’lumot almashish bilan bir vaqtda shu liniyadan telefon orqali suhbatlashish uchun ham foydalanish imkonini beradi.
- Kabel modemlari — ma’lumotlarni maxsus kabellar, masalan, kabel televideniyesi kabeli orqali DOCSIS protokoli asosida uzatishda qo‘llaniladi.
- Radiomodemlar — radiochastota diapazonida ishlaydi, o‘ziga xos chastotalar to‘plami va protokollaridan foydalanadi:
- Simsiz modemlar — uyali aloqa (GPRS, EDGE, 3G, LTE) yoki Wi-Fi protokollari asosida ishlaydi. Ko‘pincha USB-kalit shaklida ishlab chiqariladi. Bunday modem sifatida mobil aloqa terminallaridan ham foydalaniladi.
- Sun’iy yo‘ldosh modemlari — ma’lumotlar radiokanal orqali uzatilganda ularni qayta uzatish uchun Yerning sun’iy yo‘ldoshlaridan foydalanadi.
- PowerLine modemlari (standart: HomePlug) — ma’lumotlarni maishiy elektr tarmog‘i simlari orqali uzatadi.
Tuzilishi

- Kirish-chiqish portlari — bir tomondan telefon liniyasi bilan modem, ikkinchi tomondan esa modem bilan kompyuter o‘rtasida ma’lumot almashishni ta’minlovchi sxemalardir. Analog telefon liniyasiga ulanishda ko‘pincha transformator qo‘llaniladi.
- Signal protsessori (Digital Signal Processor, DSP) odatda chiquvchi signallarni modulyatsiyalaydi, kiruvchi signallarni esa ishlatilayotgan ma’lumot uzatish protokoliga muvofiq raqamli darajada demodulyatsiyalaydi. U boshqa funksiyalarni ham bajarishi mumkin.
- Kontroller kompyuter bilan ma’lumot almashinuvini boshqaradi.
- Xotira mikrosxemalari:
- ROM — modemni boshqaruvchi mikrodastur (firmware) saqlanadigan energiyaga bog‘liq bo‘lmagan xotira. Bu mikrodastur modemni boshqarish buyruqlari va ma’lumotlarini, qo‘llab-quvvatlanadigan barcha aloqa protokollarini hamda kompyuter bilan aloqa interfeysini o‘z ichiga oladi. Zamonaviy modemlarning aksariyatida mikrodasturni yangilash mumkin. Buning uchun foydalanuvchi qo‘llanmasida bayon etilgan maxsus tartib qo‘llanadi. Mikrodasturni qayta yozish imkonini berish uchun uni saqlashda flesh-xotiradan foydalaniladi (EEPROM). Flesh-xotira modem mikrodasturini oson yangilash, ishlab chiquvchilarning xatolarini tuzatish va qurilma imkoniyatlarini kengaytirish imkonini beradi. Ayrim tashqi modemlarda u kompyuter o‘chirilganida kelayotgan ovozli va faks xabarlarini yozib olish uchun ham ishlatiladi.
- NVRAM — modem sozlamalari (modem profili) saqlanadigan, elektr yordamida qayta dasturlanadigan energiyaga bog‘liq bo‘lmagan xotira. Foydalanuvchi sozlamalarni, masalan, AT buyruqlari yordamida o‘zgartirishi mumkin.
- RAM — modemning tezkor xotirasi bo‘lib, qabul qilinayotgan va uzatilayotgan ma’lumotlarni buferlash, siqish algoritmlarini ishlatish va boshqa vazifalar uchun ishlatiladi.
Qo‘shimcha funksiyalar
Faks-modem — ulangan kompyuterga faksimile tasvirlarini qora-oq yoki rangli shaklda boshqa faks-modemga yoki oddiy faks apparatiga uzatish va ulardan qabul qilish imkonini beradi.
Ovozli modem — telefon liniyasidagi signalni raqamlashtirish va liniyaga istalgan tovushni uzatish funksiyasiga ega. Ayrim ovozli modemlarda ichki mikrofon mavjud. Bunday modem quyidagi imkoniyatlarni taqdim etadi:
- real vaqt rejimida boshqa uzoqdagi ovozli modemga ovozli xabar yuborish, undan xabarlarni qabul qilish va ularni ichki dinamik orqali eshittirish;
- telefon avtojavob berish qurilmasi sifatida ishlash hamda ovozli pochta xizmatini tashkil etish.
Havolalar
- Yaqin o‘tmish texnologiyalari: dial-up modemlarning qisqacha tarixi (rus tilida)
- Tovush signallarining yozuvlari (rus tilida)
- U.S. Robotics
- 3Com