Globus nima

Globus

Globus (lotincha globus — «shar») — uch o‘lchamli model bo‘lib, Yer yoki boshqa sayyorani, shuningdek, osmon sferasini aks ettiradi (osmon globusi).

Globus, geografik xaritalardan farqli ravishda, qitʼalar va okeanlarning joylashuvi haqida umumiy tasavvur hosil qilish uchun qulay. Shu bilan birga, odatdagi o‘lchamdagi globusning masshtabi ancha kichik bo‘lib, biror hududni batafsil ko‘rsatib bera olmaydi. Bundan tashqari, globusdagi masofalarni o‘lchash uchun egiluvchan chizg‘ich kerak bo‘ladi. Ayrim globuslar boshidanoq yoy shaklida egilgan chizg‘ichlar bilan jihozlanadi.

Yulduzlar globusi (osmon globusi) yulduzlarning joylashuvini osmonda ko‘ringaniga nisbatan ko‘zgudagidek teskari aks ettiradi. Chunki biz globusga tashqaridan qaraymiz, osmon sferasini esa «ichkaridan» ko‘ramiz.

Globus tarixi

Interaktiv (multitach) globus

Yerning sharsimon shakli haqidagi taʼlimotni ilk bor batafsil bayon qilgan olim — Aristotel (miloddan avvalgi 384—322-yillar). Globus tavsifi qadimgi yunon shoiri Solilik Aratning (taxminan miloddan avvalgi 315-yil — taxminan miloddan avvalgi 240-yil) «Hodisalar» (Φαινόμενα; 529—533-satrlar) dostonida ham uchraydi. Asarda yulduzli osmon va ob-havoni oldindan aytish usullari tasvirlangan. Shoirning ixtiyorida Yerning shunday modeli bo‘lgan, deb taxmin qilinadi. Miloddan avvalgi taxminan 150-yilda Malluslik Kratet yaratgan globus haqida (Kratet Pergamda yashagan) Strabon va Gemin maʼlumot berishgan. Geminning xabar berishicha, Kratet o‘z globusiga koordinatalar («doiralar») tizimini tushirgan. Uning globusi stoiklarning olam tuzilishi haqidagi qarashlariga asoslangan, deb hisoblanadi.

Osmon globusi

Globuslar musulmon dunyosida ham tayyorlangan. Buxorolik astronom Jamoliddin 1267-yilda Xonbaliqda (Pekinda) xon Xubilayga xon Huloku nomidan sovg‘a sifatida globus, astrolyabiya va armillyar sfera taqdim etgan. Usmonli olimi Taqiyuddin ash-Shomiy 1574-yildan keyin Istanbul rasadxonasi uchun globusning zamonaviy ko‘rinishini yaratgan. Hindistondagi dastlabki osmon globuslari Buyuk Boburiylar farmoni bilan tayyorlangan; ularning eng kattasini metallurg va astronom Muhammad Solih Tataviy yasagan.

Jan Jozef Viber. «Dunyo bo‘ylab»

Hozirgacha saqlanib qolgan eng qadimiy globus «Yer olmasi» deb ataladi. Uni nemis geografi va dengizchisi Martin Bexaym 1493—1494-yillarda Nyurnberg shahar kengashi uchun yasagan. Bexaym globusi bayroqlar, taxtda o‘tirgan hukmdorlar tasvirlari va ko‘plab qiziqarli yozuvlar bilan bezatilgan. Unda o‘sha davrdagi geografik tasavvurlar aks etgan: asos sifatida Ptolemey xaritalari olingan, ularga Marko Poloning sayohatlari va portugaliyaliklarning ekspeditsiyalari natijasida kiritilgan o‘zgarishlar hisobga olingan.

Pedro de Valdiviya globusni ko‘zdan kechirmoqda. 5 peso, 1877

Belgiyalik kolleksioner Stefan Missine 2013-yilda tuyaqush tuxumiga o‘yib ishlangan globus haqida tadqiqot eʼlon qilgan. Tuxum yuzasidagi ushbu globusda Shimoliy Amerika tasvirlangan. U 1504-yilga oid deb hisoblanadi. Bu Amerika tasvirlangan eng qadimiy globusdir. Ko‘p o‘tmay, Janubiy Amerikaning ancha aniq konturlari bilan tasvirlangan Yangi Dunyo to‘laqonli globuslarda ham paydo bo‘lgan. Ulardan biri — Lenoks globusi (taxminan 1507-yil) bo‘lib, u kartografiyada Hic sunt dracones iborasini qo‘llash anʼanasining boshlanishi bilan bog‘lanadi; yana biri — Polshada saqlanayotgan Yagellon globusi (taxminan 1510-yil).

Zamonaviy globuslar turli ko‘rinish va o‘lchamlarda ishlab chiqariladi. Masalan, AQSHda raqamli globus, Germaniyada esa ilk interaktiv (multitach) globus yaratilgan.

1961-yildan boshlab sovet va Rossiya kosmik dasturlari doirasidagi ekipajli parvozlarda navigatsiya vositasi sifatida «Globus» nomli joylashuv va qo‘nish joyi indikatorlari (IMP) qo‘llanilgan. 2001-yilda ular Yerning raqamli modeli bilan almashtirilgan.

Rossiyada globus tarixi

Golland elchilari rus podshosi Aleksey Mixaylovich Romanovga katta o‘lchamli globusni sovg‘a sifatida olib kelishgan. U Rossiyaga yetib kelgan va Yerning sharsimonligini ko‘rsatgan dastlabki modellardan biri hisoblanadi. Keyinchalik Pyotr I — bo‘lajak Rossiya imperatori — bu globusni o‘zi uchun so‘ratgan. Rus podshosi va uning farzandlari globus yordamida Yer geografiyasi hamda uning sharsimon shakli haqida o‘z davrining bilimlari darajasida ancha ravshan tasavvurga ega bo‘lishlari mumkin edi. Globus usta Vilgelm Yansen Blauning ijodi bo‘lib, keyinchalik Davlat tarix muzeyi kolleksiyasiga kiritilgan. Rossiyalik ustalar ushbu Yer modeli asosida bir nechta nusxa yasaganlar: bittasini Simeon Maksimov (1721), ikkitasini esa Aleksey Rogovtsev (1723—1725) tayyorlagan. Ular 1747-yil dekabrida Kunstkamerada yuz bergan yong‘inda yonib ketgan. 1714-yilda Pyotr I ga gersog Karl-Fridrix Golshteyn-Gottorpskiy tomonidan diplomatik sovg‘a sifatida «Gottorp globusi» deb nom olgan globus-planetariy taqdim etilgan. Biroq bu sovg‘aning Rossiyaga qanday kelib qolgani haqida boshqa talqinlar ham mavjud. Maʼlumki, globus 1717-yil mart oyida Peterburgga olib kelingan. Uning ichiga 12 kishi sig‘ishi mumkin edi. Globus uchun maxsus bino qurilgan joy — Yozgi saroy hududi.

Mashhur globuslar

Boshqaruv panelida «Globus» navigatsiya tizimi o‘rnatilgan kosmik kema «Vosxod»

Adabiyotlar

  • Arat. Hodisalar / Qadimgi yunon tilidan tarjima, kirish maqolasi va izohlar: K. A. Bogdanov. — Sankt-Peterburg: Aleteyya, 2000. — 252 bet — («Antik kutubxona»). — ISBN 5-89329-298-7.
  • Globus // Tovarlar lug‘ati / I. A. Pugachyov (bosh muharrir). — Moskva: Savdo adabiyoti davlat nashriyoti, 1957. — Jild II. — Ustun 237—238. — 567 bet
  • Anuchin D. N. Globus // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
  • Berlyant A. M. Globuslar / Taqrizchilar: A. V. Postnikov, L. M. Mints. — Moskva: GEOS, 2007. — 80 bet — 1000 nusxa. — ISBN 5-89118-389-7. (yumshoq muqova)
  • Braun, Lloyd Arnold. Geografik xaritalar tarixi / Ingliz tilidan N. I. Lisova tarjimasi. — Moskva: Tsentrpoligraf, 2006. — 479 bet — ISBN 5-9524-2339-6.
  • Karpeyev E. P. Katta Gottorp globusi. — Sankt-Peterburg: Rossiya Fanlar akademiyasining Antropologiya va etnografiya muzeyi, 2003. — 92 bet
  • Kuznetsova O. N. Pyotr I ning Yozgi bog‘i va Yozgi saroyi. — Leningrad: Lenizdat, 1973. — 85 bet