Embrional rivojlanish

Ontogenez (qadimgi yunoncha ὤν, lotincha on > qaratqich kelishigida ὄντος, ontos «mavjud bo‘lgan» + γένεσις, genesis «paydo bo‘lish» so‘zlaridan) — organizmning individual rivojlanishi, organizmda urug‘lanish (jinsiy ko‘payishda) yoki ona organizmdan ajralish (jinssiz ko‘payishda) paytidan umrining oxirigacha sodir bo‘ladigan izchil morfologik va biokimyoviy o‘zgarishlar majmui.

Ko‘p hujayrali hayvonlarda ontogenezning embrional (tuxum qobiqlari ichida) va postembrional (tuxumdan tashqarida) rivojlanish bosqichlari farqlanadi.

Atama

«Ontogenez» atamasini birinchi marta E. Gekkel 1866-yilda fanga kiritgan. Ontogenez davomida ota-onadan olingan genetik axborot ro‘yobga chiqadi.

Ontogenezni o‘rganuvchi zamonaviy biologiya sohasi rivojlanish biologiyasi deb ataladi; ontogenezning dastlabki bosqichlari — embriogenez — embriologiya tomonidan ham o‘rganiladi.

Hayvonlar ontogenezi

Umurtqalilar embrionlarining turli rivojlanish bosqichlaridagi qiyosiy tasviri. Rasm Ernst Gekkel asaridan olingan bo‘lib, unda rekapitulyatsiya (ontogenezda filogenez takrorlanishi) nazariyasi aks ettirilgan. Ayrim embrionlar boshqalariga ko‘proq o‘xshab ko‘rinishi uchun ularning tasviri buzib ko‘rsatilgan. Shunga qaramay, embrionlar odatda bir-biriga voyaga yetgan organizmlarga qaraganda ko‘proq o‘xshaydi. Buni embriologlar evolyutsiya nazariyasi paydo bo‘lishidan oldin ham qayd etgan.

Ontogenezning lichinkali yoki bilvosita turi farqlanadi. U ko‘plab umurtqasizlar va ayrim umurtqalilar (baliqlar, amfibiyalar) uchun xos. Bu tuxumlarda sariqlik moddasining zaxirasi nisbatan kamligi, rivojlanish davomida yashash muhitini o‘zgartirish zarurati yoki kamharakat yoxud parazit hayot kechiruvchi turlarning tarqalishi zarurati bilan bog‘liq.

Lichinkasiz (tuxum qo‘yish orqali) rivojlanish ayrim umurtqasizlar, shuningdek, tuxumida sariqlik moddasi ko‘p bo‘lgan baliqlar, sudralib yuruvchilar, qushlar va ayrim sutemizuvchilarga xos. Embrion tuxum ichida uzoq vaqt rivojlanadi.

Bachadon ichidagi rivojlanish turi odamlar va tuxum hujayralarida sariqlik moddasi deyarli bo‘lmagan yuksak sutemizuvchilar uchun xos. Ona organizmida vaqtinchalik aʼzo — platsenta hosil bo‘ladi; u orqali ona organizmi o‘sayotgan embrionning barcha ehtiyojlarini taʼminlaydi. Bu rivojlanish turi bola tug‘ilishi bilan yakunlanadi.

Ontogenez ikki davrga bo‘linadi:

  1. embrional davr — zigota hosil bo‘lishidan tug‘ilish yoki tuxum qobiqlaridan chiqishgacha;
  2. postembrional davr — tuxum qobiqlaridan chiqish yoki tug‘ilishdan organizmning o‘limigacha.

Embrional davr

Embrional davrda, odatda, quyidagi bosqichlar ajratiladi: maydalanish, gastrulyatsiya va organogenez. Embrional yoki murtaklik davri urug‘lanishdan boshlanib, embrion tuxum qobiqlaridan chiqquniga qadar davom etadi. Ko‘pchilik umurtqalilarda u quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: maydalanish, gastrulyatsiya, gisto- va organogenez.

Maydalanish

Maydalanish — urug‘langan yoki rivojlanishga qo‘zg‘atilgan tuxum hujayrasining ketma-ket mitotik bo‘linishlari. Bu barcha ko‘p hujayrali hayvonlar ontogenezida kuzatiladigan embrional rivojlanishning birinchi davri bo‘lib, natijada murtakning bir qavatli shakli — blastula hosil bo‘ladi. Bunda embrionning massasi va hajmi o‘zgarmaydi, yaʼni zigotanikidek qoladi, tuxum hujayrasi esa tobora mayda hujayralar — blastomerlarga bo‘linadi. Har bir maydalanish bo‘linishidan keyin embrion hujayralari kichrayadi, yaʼni yadro va sitoplazma o‘rtasidagi nisbat o‘zgaradi: yadro o‘sha kattalikda qoladi, sitoplazma hajmi esa kamayadi. Bu jarayon ko‘rsatkichlar somatik hujayralarga xos qiymatlarga yetguncha davom etadi. Maydalanish turi tuxum hujayrasidagi sariqlik moddasining miqdori va joylashuviga bog‘liq.

Agar sariqlik moddasi kam bo‘lsa va sitoplazmada bir tekis taqsimlansa (izolesital tuxumlar: ignaterililar, yassi chuvalchanglar, sutemizuvchilar), maydalanish to‘liq va bir tekis kechadi: blastomerlar bir xil kattalikda bo‘ladi, butun tuxum hujayrasi maydalanadi.

Agar sariqlik moddasi notekis taqsimlangan bo‘lsa (telolesital tuxumlar: amfibiyalar), maydalanish to‘liq, lekin notekis kechadi: blastomerlar turli kattalikda bo‘ladi, sariqlik moddasi mavjud blastomerlar yirikroq bo‘ladi, biroq butun tuxum hujayrasi maydalanadi.

Chala maydalanishda tuxum hujayrasida sariqlik moddasi shunchalik ko‘p bo‘ladiki, maydalanish egatchalari uni butunlay ajrata olmaydi. Tuxum hujayrasining faqat animal qutbida joylashgan, zigota yadrosini saqlovchi sitoplazma «qalpoqchasi» bo‘linadigan maydalanish chala diskoidal maydalanish deb ataladi (telolesital tuxumlar: sudralib yuruvchilar, qushlar).

Agar chala yuzaki maydalanish sodir bo‘lsa, sariqlik moddasining ichki qismida dastlabki sinxron yadro bo‘linishlari sodir bo‘ladi, ammo hujayralararo chegaralar hosil bo‘lmaydi. Oz miqdordagi sitoplazma bilan o‘ralgan yadrolar sariqlik moddasida bir tekis taqsimlanadi. Ular yetarlicha ko‘paygach, sitoplazmaga ko‘chadi va keyinchalik hujayralararo chegaralar hosil bo‘lishi natijasida blastoderma paydo bo‘ladi (sentrolesital tuxumlar: hasharotlar).

Gastrulyatsiya

Gastrulyatsiya mexanizmlaridan biri — invaginatsiya (blastula devorining bir qismi embrion ichiga botib kirishi). 1 — blastula, 2 — gastrula

Gastrulyatsiya — hujayralarning invaginatsiyasi natijasida gastrula hosil bo‘lish jarayoni. Gastrulyatsiya davomida embrion hujayralari deyarli bo‘linmaydi va o‘smaydi. Hujayra massalari faol harakatlanadi (morfogenetik harakatlar). Gastrulyatsiya natijasida murtak varaqlari (hujayra qatlamlari) shakllanadi. Bu jarayon gastrula deb ataladigan embrion hosil bo‘lishiga olib keladi. Gastrulyatsiya turlari: invaginatsiya, immigratsiya, epiboliya, delaminatsiya.

Invaginatsiya

Izolesital tuxumli hayvonlarda (goloturiya, lansetnik) kuzatiladi. Blastulaning vegetativ qutbi ichkariga botib kiradi. Natijada blastodermaning qarama-qarshi qutblari deyarli tutashib, blastotsel yo‘qoladi yoki undan faqat kichik tirqish qoladi. Natijada ikki qavatli embrion hosil bo‘ladi. Uning tashqi devorini birlamchi ektoderma, ichki devorini esa birlamchi entoderma tashkil etadi. Ichkariga botib kirish natijasida birlamchi ichak — arxenteron, yaʼni gastrosel hosil bo‘ladi. Uning tashqi muhit bilan tutashadigan teshigi birlamchi og‘iz, yaʼni blastopor.

Immigratsiya

Bu jarayonni I. I. Mechnikov meduza embrionlarida tasvirlagan. Blastodermaning ayrim hujayralari blastotselga ko‘chib o‘tadi va ulardan ichki qatlam shakllanadi. Ikki qavatli embrion hosil bo‘ladi. Uning tashqi qatlami — ektoderma va ichki qatlami — entoderma birlamchi ichak bo‘shlig‘i — gastroselni o‘rab turadi.

Epiboliya

Sariqlik moddasiga boy telolesital tuxumli hayvonlarda (sudralib yuruvchilar, qushlar) kuzatiladi. Bu gastrulyatsiya usulida animal qutbdagi kichik hujayralar tezroq ko‘payib, vegetativ qutbdagi sariqlik moddasiga boy yirik hujayralarni tashqaridan o‘rab oladi. Yirik hujayralar ichki qatlamga aylanadi.

Delaminatsiya

Bo‘shliqichlilarda kuzatiladi. Delaminatsiya jarayonida embrion blastomerlari uning yuzasiga parallel yo‘nalishda bo‘linib, tashqi va ichki murtak varaqlarini hosil qiladi. Gastrula hosil bo‘lishining bu turini birinchi marta I. I. Mechnikov bo‘shliqichlilarda tasvirlagan (ssifomeduzalar).

Birlamchi organogenez

Birlamchi organogenez — o‘q bo‘ylab joylashadigan aʼzolar majmuasining hosil bo‘lish jarayoni. Hayvonlarning turli guruhlarida bu jarayonning o‘ziga xos xususiyatlari bor. Masalan, xordalilarda shu bosqichda quyidagilarning dastlabki shakllari hosil bo‘ladi: nerv naychasi, xorda va ichak naychasi.

Keyingi rivojlanishda embrionning shakllanishi o‘sish, differensiatsiya va morfogenez jarayonlari hisobiga davom etadi. O‘sish embrion hujayralari massasining ortishini taʼminlaydi. Differensiatsiya jarayonida turli vazifalarga ixtisoslashgan hujayralar paydo bo‘lib, ular har xil to‘qima va aʼzolarni hosil qiladi. Morfogenez jarayoni esa embrionning o‘ziga xos shaklga ega bo‘lishini taʼminlaydi.

Postembrional rivojlanish

Postembrional rivojlanish yuvenil (lotincha juvenilis — o‘smirlik va bolalik, hali jinsiy yetilmagan davr), pubertat (lotincha pubertas — voyaga yetish, jinsiy balog‘at) davrlarini va qarish davrini o‘z ichiga oladi. Qarish organizm hayot faoliyatining to‘xtashi, yaʼni o‘lim bilan yakunlanadi.

Postembrional rivojlanish bevosita va bilvosita bo‘ladi.

  1. Bevosita rivojlanish — yangi paydo bo‘lgan organizmning tuzilishi voyaga yetgan organizmnikiga o‘xshash bo‘ladi, ammo u kichikroq va jinsiy yetilmagan bo‘ladi. Keyingi rivojlanish tana hajmining ortishi va jinsiy yetilishga erishish bilan bog‘liq. Masalan, sudralib yuruvchilar, qushlar, sutemizuvchilar.
  2. Bilvosita rivojlanish (lichinkali, metamorfozli rivojlanish) — yangi paydo bo‘lgan organizm tuzilishi jihatidan voyaga yetgan organizmdan farq qiladi, odatda soddaroq tuzilgan bo‘ladi va maxsus aʼzolarga ega bo‘lishi mumkin. Bunday embriondan chiqqan organizm lichinka deb ataladi. Lichinka oziqlanadi, o‘sadi va vaqt o‘tishi bilan uning aʼzolari voyaga yetgan organizmga (imago) xos aʼzolar bilan almashinadi. Masalan, qurbaqalar, ayrim hasharotlar, chuvalchanglar.

Postembrional rivojlanish o‘sish bilan kechadi.

Adabiyotlar

  • Guld, S. J. (1977). Ontogenez va filogenez (Ontogeny and Phylogeny). Kembrij, Massachusets: Garvard universiteti nashriyotining Belknap Press nashriyoti.
  • O.-Ya. L. Bekish. Tibbiy biologiya.  — Minsk: Uradjay, 2000. — 520 bet
  • Jeymi Devis. Ontogenez. Hujayradan insongacha.