| Noradrenalin | |
|---|---|
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Tizimli nomlanishi |
L-1-(3,4-dioksifenil)-2-aminoetanol |
| An’anaviy nomlari | Noradrenalin |
| Kimyoviy formula | C8H11NO3 |
| Fizik xossalari | |
| Molyar massa | 169.18 g/mol |
| Termik xossalari | |
| Erish | |
| • harorati | 216.5–218 °C |
| Tasniflanishi | |
| Ro‘yxatga olish raqami (CAS) | 138-65-8 |
| PubChem | 439260 |
| Ro‘yxatga olish raqami (EINECS) | 200-096-6 |
| SMILES | |
| InChI | |
| ChEBI | 18357 |
| ChemSpider | 388394 |
| Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa. | |
Noradrenalin, norepinefrin, L-1-(3,4-digidroksifenil)-2-aminoetanol — neyromediator, ya’ni nerv impulsini noradrenergik sinapslarda kimyoviy yo‘l bilan uzatuvchi modda. U markaziy va periferik nerv tizimlarida joylashgan. Kimyoviy tuzilishiga ko‘ra, u biogen aminlar guruhiga mansub bo‘lib, ularda aminoguruh bilan birikkan pirokatexol (katexol) mavjud. Noradrenalin, shuningdek, katexolaminlar guruhiga ham kiradi.
Noradrenalin adrenalin sintezining boshlang‘ich moddasidir. Kimyoviy tuzilishida noradrenalin adrenalindan yon zanjirdagi aminoguruh tarkibiga kiruvchi azot atomida metil guruhi yo‘qligi bilan farqlanadi; uning gormon sifatidagi ta’siri ko‘p jihatdan adrenalin ta’siri bilan sinergik (o‘zaro kuchaytiruvchi) xususiyatga ega.
Noradrenalin neyromediator sifatida
U uyg‘oqlikni ta’minlovchi eng muhim «mediatorlar»dan biri hisoblanadi. Noradrenergik proyeksiyalar yuqoriga yo‘nalgan retikulyar faollashtiruvchi tizimda ishtirok etadi.
Noradrenalin sintezi
Noradrenalin ham adrenalin singari gipotalamusning orqa qismida va buyrak usti bezlarining mag‘iz qavatida sintezlanadi.
Noradrenalinning boshlang‘ich moddasi — dofamin. U dofamin-beta-gidroksilaza fermenti yordamida gidroksillanib (OH-guruhi birikib), sinaptik uchlarning vezikulalarida noradrenalinga aylanadi. Bunda noradrenalin tirozinni dofaminning boshlang‘ich moddasi (L-DOPA)ga aylantiradigan ferment faoliyatini susaytiradi. Shu tariqa noradrenalin sintezi o‘z-o‘zidan boshqariladi.
Noradrenalin retseptorlari
Noradrenalinning alfa-1, alfa-2 va beta-retseptorlari farqlanadi. Har bir guruh turli agonist va antagonistlarga moyilligi, qisman esa vazifalari bilan farqlanuvchi kichik guruhlarga bo‘linadi. Alfa-1 va beta-retseptorlar faqat postsinaptik bo‘lishi mumkin va adenilatsiklazani faollashtiradi. Alfa-2 retseptorlar esa postsinaptik ham, presinaptik ham bo‘lishi mumkin va adenilatsiklaza faoliyatini susaytiradi. Beta-retseptorlar lipolizni kuchaytiradi.
Noradrenalinning parchalanishi
Noradrenalin bir necha yo‘l bilan parchalanadi. Bu jarayonda ikkita ferment — monoaminoksidaza-A (MAO-A) va katexol-O-metiltransferaza (COMT) ishtirok etadi. Natijada noradrenalin 4-gidroksi-3-metoksifenilglikol[ingl.] yoki vanililmandel kislotasiga aylanadi.
Noradrenergik tizim
Noradrenalin ko‘kimtir dog‘ (lot. locus coeruleus) joylashgan miya ustunida hamda simpatik nerv tizimining nerv uchlarida neyromediator vazifasini bajaradi. Markaziy nerv tizimida noradrenergik neyronlar soni ko‘p emas (bir necha mingta), biroq ular bosh miyaning juda keng hududlarini innervatsiya qiladi.
Sog‘lom miyada noradrenalin xotira, o‘rganish, diqqat va hushyorlik kabi faoliyatlarda muhim rol o‘ynaydi. Noradrenergik tizimning degeneratsiyasi ko‘plab neyrodegenerativ kasalliklar (jumladan, Altsgeymer, Parkinson va Xantington kasalliklari) belgilaridan biridir.
Noradrenalin gormon sifatida
Noradrenalin ta’siri, asosan, α-adrenoretseptorlarga ta’sir ko‘rsatishi bilan bog‘liq. Noradrenalin adrenalindan qon tomirlarini ancha kuchli toraytirishi va qon bosimini ko‘proq oshirishi, yurak qisqarishlarini ancha kam rag‘batlantirishi, bronxlar va ichak mushaklariga kuchli ta’sir etishi hamda moddalar almashinuviga sust ta’sir ko‘rsatishi (yaqqol giperglikemik, lipolitik va umumiy katabolik ta’sirining yo‘qligi) bilan farq qiladi. Noradrenalin miokard va boshqa to‘qimalarning kislorodga bo‘lgan ehtiyojini adrenalindan kamroq oshiradi.
Noradrenalin arterial qon bosimi va periferik tomirlar qarshiligini boshqarishda ishtirok etadi. Masalan, odam yotgan holatdan tik turish yoki o‘tirish holatiga o‘tganda qon plazmasidagi noradrenalin miqdori odatda bir daqiqa ichida bir necha barobar oshadi.
Noradrenalin «kurash yoki qochish» turidagi reaksiyalarda ham qatnashadi, ammo adrenalinga nisbatan kamroq darajada. Qondagi noradrenalin miqdori stress, shok, jarohat, qon yo‘qotish, kuyish, xavotir, qo‘rquv va nerv zo‘riqishi holatlarida oshadi. Bu gormon miya faoliyatini umumiy faollashtirishga (masalan, uyqu markazlarini tormozlashga), harakat faolligini kuchaytirishga, og‘riq sezuvchanligini kamaytirishga (og‘riqsizlantiruvchi vazifasini bajarishga), o‘rganish qobiliyatini yaxshilashga (xavf-xatarni yengishni «o‘rgatishga») va ijobiy hissiyotlar («g‘alaba hissi») paydo bo‘lishiga yordam berishi mumkin.
Noradrenalinning yurakka ta’siri uning yurakdagi β-adrenoretseptorlarni rag‘batlantirishi bilan bog‘liq. Biroq qon bosimining oshishi natijasida yuzaga keladigan reflektor bradikardiya va adashgan nerv tonusining kuchayishi β-adrenoretseptorlar orqali rag‘batlantiruvchi ta’sirni niqoblaydi.
Noradrenalin yurakdan haydaladigan qon hajmini oshiradi. Arterial qon bosimi ko‘tarilishi natijasida koronar va miya arteriyalarida perfuziya bosimi ortadi. Shu bilan birga, periferik tomirlar qarshiligi va markaziy vena bosimi sezilarli darajada oshadi.
Noradrenalin dori vositasi sifatida
U turli xil shok holatlarida universal pressor (arterial qon bosimini oshiruvchi dori) sifatida qo‘llanadi. α1-adrenoretseptorlarga selektiv ta’sir ko‘rsatishi tufayli, adrenalinga nisbatan qon tomirlarini kuchliroq toraytiradi va arterial qon bosimini ko‘proq oshiradi. Yurak qisqarishlarini kamroq rag‘batlantiradi, bronxlarni kengaytiruvchi ta’siri sustroq, moddalar almashinuviga ta’siri ham kamroq (yaqqol giperglikemik ta’siri yo‘q).
Adabiyotlar
- Ashmarin I. P., Yeshchenko N. D., Karazeyeva Ye. P. Neyrokimyo jadvallar va sxemalarda. — Moskva: Ekzamen, 2007.
- Zamoshchina T. A. Hujayralararo signal uzatish asoslari: o‘quv qo‘llanma. — Tomsk: NTL, 2006. — 164 bet.
- Nikolls J., Martin A., Vallas B., Fuks P. Neyrondan miyagacha : ingliz tilidan tarjima. — 2-nashr. — Moskva: LKI, 2008.
- Sapolski R. Stress psixologiyasi: ingliz tilidan tarjima. — 3-nashr. — Sankt-Peterburg: Piter, 2015, ISBN 9785496009973.