Pozitron parchalanishi nima

Pozitron yemirilishi — beta-yemirilish turi, baʼzan «beta-plyus yemirilishi» (β+-yemirilish), «pozitronlar emissiyasi» yoki «pozitron emissiyasi» deb ham ataladi. β+-yemirilishda yadrodagi protonlardan biri kuchsiz o‘zaro taʼsir natijasida neytron, pozitron va elektron neytrinosiga aylanadi. Pozitron yemirilishi kuzatiladigan radionuklidlar qatoriga quyidagilar kiradi: uglerod-11, azot-13, kislorod-15, ftor-18, yod-121. Masalan, quyidagi tenglama β+-yemirilish jarayonida uglerod-11 ning bor-11 ga aylanishini hamda quyidagi zarrachalarning chiqarilishini ko‘rsatadi: pozitron e+ va elektron neytrinosi νe:

11C→11B+e++νe.

Pozitron yemirilishi jarayoni doimo elektron tutib olish jarayoni bilan raqobatlashadi. Elektron tutib olish energetik jihatdan ustun, ammo energiya farqi yo‘qolganda reaksiyaning tarmoqlanish koeffitsiyenti pozitron yemirilishi foydasiga o‘zgaradi. Pozitron yemirilishi sodir bo‘lishi uchun yemirilayotgan atom va undan hosil bo‘lgan atom massalari orasidagi farq Qβ elektron massasining ikki baravaridan katta bo‘lishi kerak (yaʼni Qβ > 2me ≈ 2 × 511 keV = 1022 keV). Shu bilan birga, elektron tutib olish massalar orasidagi har qanday musbat farqda ham sodir bo‘lishi mumkin (atom qobig‘ida tutib olinadigan elektronning bog‘lanish energiyasi chegirilgan holda).

Pozitron yemirilishida yadrodan chiqarilgan pozitronlar kinetik energiyasining spektri uzluksiz bo‘lib, energiya 0 dan quyidagi eng katta qiymatgacha o‘zgaradi: Emax = Qβ − 2me. Chiqayotgan neytrinolarning energiyasi ham shu oraliqda bo‘ladi. Pozitron va neytrino kinetik energiyalarining yig‘indisi Emax ga teng. Pozitron muhitda deyarli bir zumda sekinlashib, annigilyatsiyaga uchraydi — yaʼni yemirilgan atom atrofidagi moddaning elektronlaridan biri bilan o‘zaro yo‘q bo‘lib, aksariyat hollarda ikkita annigilyatsion gamma-kvant chiqaradi. Ularning har birining energiyasi 511 keV bo‘lib, impulslari qarama-qarshi yo‘nalgan bo‘ladi. Bir to‘g‘ri chiziq bo‘ylab qarama-qarshi yo‘nalishlarda tarqaluvchi bunday gamma-kvantlarni aniqlash annigilyatsiya nuqtasini oson topish imkonini beradi. Shu sababli ushbu izotoplar qo‘llaniladigan usullardan biri — pozitron-emission tomografiya.

Boshqa barcha beta-yemirilish turlaridagi kabi, pozitron yemirilishida yadroning massa soni, yaʼni undagi nuklonlar soni o‘zgarmaydi. Bunda yadroning zaryadi Z bir birlikka kamayadi, chunki yadrodagi protonlardan biri neytronga aylanadi va uning musbat zaryadi pozitron bilan yadrodan chiqib ketadi. Natijada hosil bo‘lgan elementning atom raqami bir birlikka kamayadi, yaʼni Mendeleyev davriy jadvalida bir katak chapga siljiydi. Masalan, uglerod-11 (Z = 6) bor-11 ga aylanadi (Z = 5).

Pozitron yemirilishi yadroning asosiy holatidan faqat protonlari ortiqcha (neytronlari yetishmaydigan) izotoplarda sodir bo‘ladi. Bunday izotoplarning atom raqami shu izobarik qatordagi kamida bitta beta-barqaror izotopning atom raqamidan katta bo‘ladi. Izobarik qator — massa soni bir xil bo‘lgan izotoplar majmui (massa sonining belgisi: A).