Induksiyalangan radioaktivlik — moddalarning radioaktivlik xususiyati bo‘lib, ularni ionlashtiruvchi nurlanish, ayniqsa neytronlar bilan nurlantirish natijasida yuzaga keladi.
Zarralar (neytronlar, protonlar) bilan nurlantirilganda barqaror yadrolar turli yarim yemirilish davriga ega radioaktiv yadrolarga aylanishi mumkin. Bunday yadrolar nurlantirish to‘xtatilganidan keyin ham uzoq vaqt nurlanish chiqarishda davom etadi. Ayniqsa, neytron nurlanishi ta’sirida hosil bo‘lgan radioaktivlik kuchli bo‘ladi. Buning sababi zarralarning quyidagi xususiyatlaridir: radioaktiv yadrolar hosil qiladigan yadro reaksiyasini yuzaga keltirish uchun gamma-kvantlar va zaryadlangan zarralar katta energiyaga (kamida bir necha MeV) ega bo‘lishi kerak. Biroq ular atom yadrolariga qaraganda elektron qobiqlar bilan ancha kuchli o‘zaro ta’sirlashadi va energiyasini tez yo‘qotadi. Bundan tashqari, musbat zaryadlangan zarralar (protonlar, alfa-zarralar) yadrolarda elastik sochilib, energiyasini tez yo‘qotadi. Shu sababli gamma-kvant yoki zaryadlangan zarra yadro reaksiyasini yuzaga keltirishi ehtimoli nihoyatda kichik. Masalan, berilliyni alfa-zarralar bilan bombardimon qilganda, bir necha ming yoki o‘n minglab zarradan (alfa-zarralar energiyasiga qarab) faqat bittasi (α, n)-reaksiyani yuzaga keltiradi, boshqa moddalarda esa bu ehtimol yanada kichik.
Neytronlar esa, aksincha, tutib olinadi — yadrolar ularni istalgan energiyada tutib olishi mumkin, ayniqsa past energiyali neytronlarning tutib olinishi ehtimoli yuqori. Shu sababli modda ichida tarqalayotgan neytron biror yadro tomonidan tutib olingunga qadar ketma-ket ko‘plab yadrolarga duch kelishi mumkin. Neytronning tutib olinishi ehtimoli amalda birga teng.
Shuni ta’kidlash kerakki, neytronlarning yutilishi har doim ham induksiyalangan radioaktivlikka olib kelmaydi. Ko‘plab yadrolar neytronni tutib olib, barqaror yadrolarni hosil qilishi mumkin. Masalan, bor-10 barqaror bor-11 ga aylanishi mumkin (agar neytronning yadro tomonidan tutib olinishi litiy va alfa-zarra hosil bo‘lishiga olib kelmasa), yengil vodorod (protiy) esa barqaror deyteriyga aylanadi. Bunday hollarda induksiyalangan radioaktivlik yuzaga kelmaydi.
Induksiyalangan radioaktivlikka nisbatan boshqa elementlarga qaraganda atigi bir necha element eng yuqori barqarorlikka ega: vodorod, geliy, berilliy, uglerod, kislorod va qo‘rg‘oshin. Bunga neytronlarni tutib olish kesimining nihoyatda kichikligi (geliy-4 da u 0 barnga yaqin, deyteriy va uglerodda ham juda kichik) yoki neytronlarni sust sekinlashtirishi hamda ketma-ket ko‘p barqaror izotopga ega bo‘lishi (kislorod, qo‘rg‘oshin) sabab bo‘ladi.
Nurlantirish ta’sirida radioaktiv bo‘lmagan yadrolarning radioaktiv yadrolarga aylanishi va moddada radioaktiv izotoplar hosil bo‘lishi aktivatsiya deb ataladi.
Aktivatsion tahlil
Induksiyalangan radioaktivlik hodisasiga moddalar tarkibini aniqlashning samarali usuli — aktivatsion tahlil asoslanadi. Namuna neytronlar oqimi (neytron-aktivatsion tahlil) yoki gamma-kvantlar (gamma-aktivatsion tahlil, bunda fotoyadro reaksiyalari qo‘llanadi) bilan nurlantiriladi. Natijada namunada radioaktivlik yuzaga keladi; nurlanish sharoitlari bir xil bo‘lsa, uning xususiyatlari namunaning izotop tarkibi bilan to‘liq belgilanadi. Namunaning gamma-spektrini o‘rganish orqali uning tarkibini juda yuqori aniqlikda aniqlash mumkin. Turli elementlarni aniqlash chegarasi nurlantirish intensivligiga bog‘liq bo‘lib, gamma-aktivatsion tahlilda 10−4−10−7 %, neytron-aktivatsion tahlilda esa 10−5−10−10 % ni tashkil etadi.
Yadro portlashlarida induksiyalangan radioaktivlik

Yadro portlashining zarar yetkazuvchi omillaridan biri — radioaktiv ifloslanish. Radioaktiv ifloslanishning asosiy manbai yadro bo‘linishidan hosil bo‘lgan parchalar (uran yoki plutoniy yadrolarining bo‘linish mahsulotlari) hisoblanadi. Biroq ifloslanishning bir qismi induksiyalangan radioaktivlik bilan ham bog‘liq. Induksiyalangan radioaktivlik ayniqsa termoyadro (xususan, neytron) zaryadlari portlaganda induksiyalangan radioaktivlik kuchli bo‘ladi. Chunki ularda energiya birligiga to‘g‘ri keladigan neytronlar soni oddiy yadro zaryadlarinikidan bir necha baravar ko‘p, neytronlarning o‘rtacha energiyasi ham yuqoriroq. Bu chegaraviy reaksiyalarni yuzaga keltirish imkonini beradi. Masalan, quvvati 1 kt bo‘lgan neytron bombasi tankdan 700 metr uzoqlikda portlasa, ekipajni nafaqat neytron nurlanishi bilan halok qilishi, balki tank zirhida induksiyalangan radioaktivlik hosil qilib, yangi ekipajning bir sutka ichida o‘limga olib keluvchi nurlanish dozasini olishiga sabab bo‘lishi mumkinligi ta’kidlanadi.
Atmosferada o‘tkazilgan yadro sinovlarida neytronlarning atmosfera tarkibidagi azot-14 bilan quyidagi reaksiyasi ayniqsa muhim: Bu reaksiya nisbatan katta kesimga (1,75 barn). Yadro sinovlarida atmosferaga chiqarilgan uglerod-14 ning umumiy miqdori juda katta bo‘lib, atmosferadagi tabiiy radiouglerodning umumiy miqdoriga qiyoslanadi.
Induksiyalangan radioaktivlik tamoyili «kobalt bombasi» deb ataladigan qurol g‘oyasiga asos bo‘lgan. Bu yadroviy qurol turining asosiy zarar yetkazuvchi omili radioaktiv ifloslanishdir. U kobalt qobig‘iga ega termoyadro bombasi bo‘lib, portlashdagi neytron nurlanishi ta’sirida qobiqda kobalt-60 izotopi hosil bo‘ladi — u yarim yemirilish davri 5,27 yil bo‘lgan juda kuchli gamma-nurlanish manbaidir. Yadro portlashi natijasida katta hududga tarqalgan kobalt-60 bu hududlarni uzoq vaqt yashash uchun yaroqsiz holga keltiradi.
Yadro reaktorlari konstruksiya materiallarining aktivatsiyasi
Yadro reaktorlari uzoq vaqt (o‘nlab yillar) davomida kuchli neytron nurlanishi sharoitida ishlaydi (ayrim energetik reaktorlarda neytron oqimining intensivligi 1016 sm−2·s−1, ayrim tajriba reaktorlarida esa hatto 1019 sm−2·s−1 ga yetadi), bu davrdagi umumiy flyuens esa 1023 sm−2 ga teng bo‘ladi. Loyihalashtirilayotgan termoyadro reaktorlarida neytron oqimlari bundan ham kuchli bo‘ladi. Bu xizmat muddatini tugatgan reaktor konstruksiyalarini utilizatsiya qilishda muammolar tug‘diradi: konstruksiyalardagi induksiyalangan radioaktivlik darajasi ularni radioaktiv chiqindilar qatoriga kiritishni talab qiladi. Bunday chiqindilar massasi ishlatilgan yadro yoqilg‘isi massasiga teng yoki hatto undan katta bo‘lishi mumkin. Masalan, VVER-1000 reaktorining massasi 324,4 t (suv va yoqilg‘isiz) bo‘lib, 30 yillik ishlash davrida qariyb 750 t ishlatilgan yadro yoqilg‘isi hosil qiladi — bu reaktor massasidan atigi ikki baravar ko‘p. RBMK reaktorining konstruksiyalari bundan ham og‘ir — 1850 t.
Reaktor konstruksiyasi qismlarini utilizatsiya qilish muammosini hal etish uchun induksiyalangan radioaktivligi nisbatan tez kamayadigan materiallar va qotishmalar yaratish ustida tadqiqotlar olib borilmoqda. Buning uchun neytronlar bilan nurlantirilganda uzoq yashovchi izotoplar (yarim yemirilish davri T½ o‘nlab yildan millionlab yilgacha bo‘lgan izotoplar) hosil qilmaydigan materiallar tanlanadi. Radioaktivlikning pasayish xususiyati nurlantirilayotgan moddaning izotop tarkibi va neytronlar spektri bilan belgilanadi.
Masalan, bunday qotishmalar tarkibida nikel, molibden, niobiy, kumush, vismut bo‘lishi maqsadga muvofiq emas: ular neytronlar bilan nurlantirilganda uzoq yashovchi izotoplar, masalan, 59Ni (T½ = 100 ming yil), 94Nb (T½ = 20 ming yil), 91Nb (T½ = 680 yil), 93Mo (T½ = 4 ming yil) hosil qiladi. Termoyadro reaktorlarida alyuminiy ham nomaqbul materialdir, chunki tez neytronlar ta’sirida unda uzoq yashovchi 26Al (T½ = 700 ming yil) izotopi hosil bo‘ladi. Ayni paytda vanadiy, xrom, marganes, titan, volfram kabi materiallar uzoq yashovchi izotoplarni hosil qilmaydi. Shu sababli bir necha o‘n yil saqlangandan so‘ng ularning faolligi xodimlar maxsus himoya vositalarisiz ishlashi mumkin bo‘lgan darajaga tushadi. Masalan, 79 % vanadiy va 21 % titandan iborat qotishma DEMO termoyadro reaktoriga xos neytronlar bilan umumiy flyuens 2·1023 sm−2 darajaga yetguncha nurlantirilganidan so‘ng, 30 yil saqlash davomida uning faolligi xavfsiz darajagacha (25 mkZv/soat) kamayadi, kam faollashadigan Fe12Cr20MnW rusumli po‘latda esa bunga faqat 100 yildan keyin erishiladi. Biroq nikel, niobiy yoki molibdenning ozgina aralashmasi ham bu muddatni o‘n minglab yilgacha uzaytirishi mumkin.
Induksiyalangan radioaktivlikni kamaytirishning yana bir usuli — izotopik boyitishdir. Masalan, temirni neytronlar bilan nurlantirganda induksiyalangan radioaktivlikka asosiy hissani 55Fe izotopi qo‘shadi. U 2,7 yillik yarim yemirilish davri bilan 55Mn ga aylanadi (bunda 0,0065 MeV energiyali gamma-kvant chiqaruvchi K-qobiq elektronini tutib olish sodir bo‘ladi). Bu izotop yengil 54Fe izotopidan hosil bo‘ladi. Shu sababli tabiiy temirni og‘ir izotoplar bilan boyitish induksiyalangan radioaktivlikni sezilarli kamaytirishi mumkin. Shuningdek, molibdenni og‘ir izotoplar bilan, sirkoniy yoki qo‘rg‘oshinni esa, aksincha, yengil izotoplar bilan boyitish ularning induksiyalangan radioaktivligini ancha kamaytiradi. Biroq izotoplarni ajratish juda qimmatga tushadi, shu sababli uning iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqligi shubhali.
Havolalar
- Induksiyalangan radioaktivlik. Atom ensiklopediyasi. Arxivlangan 13-may 2012-yilda.
- Kolotov V. P. Aktivatsion tahlil va gamma-spektrometriya masalalarini hal etish hamda kam faollashadigan materiallar yaratishning nazariy va eksperimental yondashuvlari. Kimyo fanlari doktori dissertatsiyasi. (2007). Asl nusxasi 13-may 2012-yilda arxivlangan.
- P. D. Smit. Kobalt bombasi.