Neytron fizikasi — elementar zarralar fizikasining neytronlarni, ularning xossalari va tuzilishini (yashash vaqtini, magnit momentini va boshqalarni), ularni olish usullarini hamda amaliy va ilmiy-tadqiqot maqsadlarida foydalanish imkoniyatlarini o‘rganuvchi bo‘limi.
Fizika
Neytronlar
Neytronlarda elektr zaryadining yo‘qligi ularning, asosan, bevosita atom yadrolari bilan o‘zaro ta’sirlashishiga sabab bo‘ladi: bunda neytronlar yadro reaksiyalarini yuzaga keltiradi yoki yadrolarda sochiladi. Neytronlar bilan yadrolarning o‘zaro ta’sirlashish xususiyatlari va intensivligi (neytron kesimlari) neytronlar energiyasiga sezilarli darajada bog‘liq. Neytron fizikasida, asosan, energiyasi 107 dan 10−7 eV gacha bo‘lgan (de Broyl to‘lqin uzunligi 10−12 dan 10−5 sm gacha) neytronlardan foydalaniladi. Ushbu energiya va to‘lqin uzunligi diapazoniga mos ravishda o‘lchami 10−12 sm, xarakterli qo‘zg‘alish energiyasi 106 — 107 eV bo‘lgan atom yadrosidan tortib, optik mikroskopda ko‘rish mumkin bo‘lgan, o‘lchami 10−4 sm bo‘lgan obyektlargacha (masalan, makromolekulalar — biopolimerlarning yirik molekulalari) tadqiq etiladi.
Neytron nurlanishi shartli ravishda neytronlarni olish va qayd etish usullari hamda ulardan foydalanish yo‘nalishlari bilan farqlanuvchi energiya diapazonlariga ajratiladi:
| Neytronlar | Energiya Ε, eV | Tezlik v, sm/s | O‘rtacha to‘lqin uzunligi λ, sm | O‘rtacha harorat Τo‘rt, K |
|---|---|---|---|---|
| Tez | > 105 | > 1,4⋅109 | < 10−12 | 1010 |
| Sekin | ||||
| oraliq | 104−103 | 1,4⋅108 | 3⋅10−11 | 108 |
| rezonans | 0,5−104 | 1,4⋅107 | 3⋅10−10 | 106 |
| Issiqlik | 0,5−5⋅10−3 | 2⋅105 | 2⋅10−8 | 300 |
| Sovuq | 5⋅10−3−10−7 | 4,4⋅104 | 9⋅10−8 | 10 |
| O‘ta sovuq | 10−7 | 4,4⋅102 | 9⋅10−6 | 10−3 |
Kinetik energiyasi E > 100 keV bo‘lgan neytronlar tez neytronlar deb ataladi. Ular yadrolarda noelastik sochilish hodisasiga uchrashi va endotermik yadro reaksiyalarini, masalan, (n, α), (n, 2n), (n, pn) reaksiyalarini yuzaga keltirishi mumkin. Bu reaksiyalarning kesimlari E energiyasiga (tegishli energetik chegaradan yuqorida) nisbatan ancha silliq o‘zgaradi. Ularni o‘rganish yadro tarkibidagi nuklonlar o‘rtasida qo‘zg‘alish energiyasining taqsimlanish mexanizmini tadqiq etish imkonini beradi.
E < 100 keV energiyali neytronlar ko‘pincha sekin neytronlar deb ataladi. Ular, o‘z navbatida, rezonans va oraliq neytronlarga bo‘linadi. Sekin neytronlar, asosan, yadrolarda elastik sochiladi yoki ekzotermik yadro reaksiyalarini, birinchi navbatda, radiatsion tutib olish (n, γ), (n, p), (n, α) turidagi reaksiyalarni hamda yadrolarning bo‘linishini keltirib chiqaradi. 3He(n, p)3H; 10B(n, α)7Li reaksiyalari neytronlarni qayd etishda, ularning ikkinchisi esa neytron nurlanishidan himoyalanishda ham qo‘llaniladi.
«Rezonans neytronlar» nomi samarali kesim σ(E) ning neytronlar energiyasiga bog‘liqligida rezonans maksimumlari (neytron rezonanslari) mavjudligi bilan izohlanadi. Rezonans neytronlar yordamidagi tadqiqotlar yadro qo‘zg‘alish spektrini o‘rganish imkonini beradi. Oraliq neytronlar energiyalari sohasida qo‘shni rezonanslar ustma-ust tushgani sababli neytron kesimining rezonans tuzilishi silliqlashadi. Yetarlicha sekin neytronlar yuzaga keltiradigan har qanday yadro reaksiyasining kesimi ularning tezligiga teskari proporsional bo‘ladi. Bu bog‘liqlik «1/v qonuni» deb ataladi. Ushbu qonundan og‘ish E birinchi rezonans sath energiyasi bilan taqqoslanuvchi bo‘lganda kuzatiladi.
Olish usullari
Neytron fizikasi bo‘yicha deyarli barcha tadqiqotlarda monoxromatiklik darajasi ~10−2 bo‘lgan monoenergetik neytron dastalari ishlatiladi. Tez neytronlarning intensiv dastalari zaryadlangan zarralar tezlatkichlarida (p, n) va (d, pn) yadro reaksiyalari orqali olinadi. Neytronlar energiyasi E nishonga tushayotgan birlamchi zaryadlangan zarralar energiyasini o‘zgartirish orqali boshqariladi.
Sekin neytronlarni barcha turdagi tezlatkichlarda, jumladan, elektron tezlatkichlarida ham olish mumkin. Bunda og‘ir elementlardan tayyorlangan nishonlarga elektronlarning tormozlanish nurlanishidan hosil bo‘lgan γ-kvantlar ta’sir ettirilganda (γ, n) reaksiyalari yuz beradi. Hosil bo‘lgan tez neytronlarni sekinlashtirish mumkin. Buning uchun odatda vodorod saqlovchi moddalar (suv, parafin va boshqalar) ishlatiladi: ularda neytronlar vodorod yadrolarida sochilib, energiyasini yo‘qotadi. Biroq sekinlashtirilgandan keyin neytronlar monoenergetik bo‘lmaydi.
Monoenergetik neytronlarni olish uchun uchib o‘tish vaqti usuli qo‘llaniladi; buning uchun impulsli neytron manbalari kerak. Neytronlar impulsi berilgandan keyin har bir t vaqt lahzasida manbadan L masofada joylashgan detektorga energiyasi quyidagi munosabat bilan aniqlanadigan neytronlar yetib keladi:
bu yerda energiya elektronvoltlarda, masofa — metrlarda, vaqt esa mikrosekundlarda ifodalanadi.
Issiqlik neytronlarining qudratli manbalari — yadro reaktorlari sekinlatkichlar ichida 1015 neytron/(sm2×s) gacha bo‘lgan issiqlik neytronlari oqimini hosil qiladi. Monoenergetik issiqlik neytronlari monokristallarda olinadi. Sovuq neytronlarni olish uchun suyuq azot, hatto suyuq vodorod (20 K) haroratigacha sovitilgan sekinlatkichlar ishlatiladi. O‘ta sovuq neytronlar sekinlatkichdan keskin egilgan vakuumli neytron o‘tkazgichlari orqali chiqarib olinadi.
Tadqiqotlar
Issiqlik neytronlarining energiyasi qattiq jismdagi atomlarning issiqlik tebranishlari energiyasiga, λn esa atomlararo masofaga yaqin. Issiqlik neytronlari moddadan o‘tayotganda atomlar yoki molekulalarning issiqlik tebranishlaridan energiya olib yoxud ularga energiya berib, o‘z energiyasini sezilarli darajada o‘zgartirishi mumkin. Bunday o‘zgarishlar miqdoridan moddaning fonon spektrini aniqlash mumkin. Issiqlik neytronlari monokristallarda sochilganda neytronlar difraksiyasi kuzatiladi.
Alohida tadqiqotlar
Sovuq neytronlar turli muhitlarda atom va molekulalarning sekin diffuzion harakatlarini o‘rganishda, shuningdek, oqsil makromolekulalari, polimerlar, eritmalar va qotishmalardagi mikrodefektlar hamda mikrogeterogenliklarni tadqiq etishda ishlatiladi.
O‘ta sovuq neytronlar modda tomonidan o‘ziga xos «itarilish» tufayli aksariyat materiallardan to‘liq qaytadi. Bu hodisa ikki muhit chegarasida yorug‘likning to‘la ichki qaytishiga o‘xshaydi va to‘lqin uzunligi λn > 500 Å bo‘lgan neytron nurlanishi uchun mavhum sindirish ko‘rsatkichi orqali tavsiflanishi mumkin. Shu tufayli o‘ta sovuq neytronlarni yig‘ish va yopiq idishlarda uzoq vaqt (yuzlab soniyalar) saqlash mumkin.
Neytronlarda magnit dipol momenti mavjudligi ularning atom elektronlarida magnit sochilishini yuzaga keltiradi. Bu magnit materiallarning tuzilishi va dinamikasini o‘rganish imkonini beradi.
Neytron fizikasida neytronning elementar zarra sifatidagi xossalari ham o‘rganiladi. Neytronning yashash vaqtini aniq o‘lchash kuchsiz o‘zaro ta’sir fizikasida katta ahamiyatga ega. Standart modelning ko‘plab kengaytmalari neytronning noldan farqli elektr dipol momentiga ega bo‘lishini, shuningdek, neytron–antineytron ossillyatsiyalarining mavjudligini bashorat qiladi.
Ahamiyati
Neytron fizikasi tadqiqotlari natijalari yadro energiyasini olish masalalarida alohida amaliy ahamiyatga ega, chunki yadro bo‘linishi va termoyadro sintezi jarayonlarida neytronlar asosiy rol o‘ynaydi.
Adabiyotlar
- Dirk Dubbers, Maykl G. Shmidt. Neytron va uning kosmologiya hamda zarralar fizikasidagi o‘rni (inglizcha) // Rev. Mod. Phys.. — 2011. — jild. 83. — bet. 1111–1171. — doi:10.1103/RevModPhys.83.1111.
- Shirokov Yu. M., Yudin N. P. Yadro fizikasi. — M.: Nauka, 1972. — 670 bet.
- Fedorov V. V. Neytron fizikasi. — Sankt-Peterburg: PIYaF, 2004. — 334 bet.
Havolalar
- ↑ Serebrov, A.P.; Fomin, A.K. (2011). New evaluation of neutron lifetime from UCN storage experiments and beam experiments. Physics Procedia. 17: 199—205. doi:10.1016/j.phpro.2011.06.037.
- ↑ A.P. Serebrov; et al. (2015). New Measurements of the Neutron Electric Dipole Moment with the Petersburg Nuclear Physics Institute Double-Chamber Electric Dipole Moment Spectrometer. Physics of Particles and Nuclei Letters. 12: 286—296. doi:10.1134/S1547477115020193.
- ↑ A.K. Fomin; et al. (2017). Experiment on search for neutron–antineutron oscillations using a projected UCN source at the WWR-M reactor. Journal of Physics: Conference Series. 798: 012115. doi:10.1088/1742-6596/798/1/012115.
{{cite journal}}: Википедия:Обслуживание CS1 (номер статьи как номер страницы) (ссылка)