Issiqlik shovqini

Ushbu uchta sxema bir-biriga to‘liq ekvivalent:
(A) noldan yuqori haroratdagi, Jonson shovqini mavjud bo‘lgan rezistor,
(B) shovqinsiz rezistorga ketma-ket ulangan, shovqin hosil qiluvchi kuchlanish manbai (ya’ni Tevenenning ekvivalent sxemasi),
(C) shovqinsiz rezistorga parallel ulangan, shovqin hosil qiluvchi tok manbai (ya’ni Nortonning ekvivalent sxemasi)

Issiqlik shovqini (Jonson — Naykvist shovqini, Jonson shovqini yoki Naykvist shovqini) — muvozanat holatidagi shovqin, u zaryad tashuvchilarning issiqlik harakati tufayli o‘tkazgichda yuzaga keladi; natijada o‘tkazgich uchlarida fluktuatsiyalanuvchi potensiallar farqi.

Tarix

1926-yilda Jon B. Jonson bu turdagi shovqinning qonuniyatlarini ilk bor tajriba yo‘li bilan Bell laboratoriyalarida aniqladi. Keyin o‘z kashfiyotini Garri Naykvistga bayon qildi. Naykvist esa olingan natijalarni tushuntirib bera oldi.

Yuzaga kelishi

Issiqlik shovqini aktiv qarshilikka ega bo‘lgan har qanday elektr tokini o‘tkazuvchi jismda paydo bo‘ladi. U harakatchan zaryad tashuvchilarning tartibsiz harakati bilan bog‘liq bo‘lib, natijada o‘tkazgich uchlarida kuchlanish fluktuatsiyalari yuzaga keladi. Reaktiv qarshiliklar — sig‘im va induktivlik — issiqlik shovqinining manbai bo‘la olmaydi.

Aynan metallarda yuqori konsentratsiyadagi o‘tkazuvchanlik elektronlari va qisqa erkin yugurish yo‘li tufayli elektronlarning issiqlik harakati tezligi elektr maydonidagi yo‘nalgan harakat tezligidan (dreyf tezligidan) bir necha baravar yuqori bo‘ladi. Shu sababli issiqlik shovqinining quvvati faqat harorat va o‘lchov olib boriladigan chastotalar diapazoniga bog‘liq bo‘lib, berilgan kuchlanish, tok va chastotaga bog‘liq emas.

Kuchlanish

Issiqlik shovqini kuchlanishi kvadratining o‘rtacha qiymati faqat o‘tkazgichning aktiv qarshiligi R hamda o‘tkazgichning mutlaq harorati T ga bog‘liq. Uni quyidagi Naykvist formulasi bilan hisoblash mumkin:

et2‾=4kT2π∫w1w2Re[Z(jw)]dw∣Z=R=4kTRΔf,

bu yerda k — Bolsman doimiysi, Δf — o‘lchash amalga oshiriladigan chastotalar oralig‘i.

Quvvatning spektral zichligi

Shovqinning elektr yurituvchi kuchi spektral zichligi (o‘lchov birligi V2·s):

Sf=4kTRhfkT(exp⁡hfkT−1)−1,

bu yerda k — Bolsman doimiysi, T — o‘tkazgichning mutlaq harorati, R — o‘tkazgichning aktiv qarshiligi, h — Plank doimiysi, f — chastota.

Quyidagi tengsizlik bajariladigan chastotalar sohasida hfkT≪1 spektral zichlikni doimiy va chastotaga bog‘liq emas deb hisoblash mumkin:

Sf=et2‾Δf=4kTR.

Shu sababli keng chastotalar diapazonida issiqlik shovqiniga oq shovqin sifatida qarash mumkin; bu quyidagi tartibdagi chastotagacha amal qiladi:

fm≈kT/h.

Xona haroratida (300 K):

fm≈6⋅1012 Hz.

Adabiyotlar