Kvant mantiqi nima

Kvant mantig‘i — mantiqning kvant nazariyasi tamoyillarini hisobga oladigan mulohazalar ustida fikr yuritishga xizmat qiluvchi bo‘limi. Ushbu tadqiqot yo‘nalishiga 1936-yilda Garrett Birkhoff va Jon fon Neymanning ishlari asos solgan. Ular klassik mantiq bilan kvant mexanikasida koordinata va impuls kabi bir-birini to‘ldiruvchi kattaliklarni o‘lchash haqidagi faktlar o‘rtasida kuzatiladigan ziddiyatni bartaraf etishga intilgan.

Kvant mantig‘ini mulohazalar mantig‘ining o‘zgartirilgan ko‘rinishi sifatida ifodalash mumkin. U klassik mantiqdan bir qancha xususiyatlari bilan farq qiladi. Xususan, unda distributivlik qonuni bajarilmaydi:

,

bu yerda , va  — mantiqiy o‘zgaruvchilar.

Nima uchun distributivlik qonuni bajarilmasligini ko‘rsatish uchun to‘g‘ri chiziq bo‘ylab harakatlanayotgan zarrachani ko‘rib chiqaylik. Endi , va mantiqiy o‘zgaruvchilari quyidagi ma’nolarni bildirsin:

  • «zarracha o‘ngga harakatlanmoqda»;
  • «zarracha koordinatalar boshidan chapda joylashgan»;
  • «zarracha koordinatalar boshidan o‘ngda joylashgan».

U holda «» mulohazasi har doim rost bo‘ladi, xuddi quyidagi tenglik kabi:

Boshqa tomondan, «» va «» mulohazalari noto‘g‘ri, chunki ular zarrachaning koordinatasi va inersiyasini bir vaqtda aniqlashga nisbatan qat’iyroq talablar qo‘yadi. Bu esa Geyzenbergning noaniqlik prinsipiga ko‘ra mumkin emas. Shuning uchun

va distributivlik qonuni bu holatda amal qilmaydi.

O‘qotar quroldan otilgan o‘qning tezligini o‘lchash uchun zarur uskunalarga ega laboratoriyani tasavvur qilaylik. Tajriba sharoitlarini (harorat, namlik, bosim va hokazolarni) puxta tanlab, bitta quroldan bir necha bor o‘q uzish va har safar o‘q tezligini o‘lchash lozim. Natijada tezliklarning muayyan taqsimoti hosil bo‘ladi. Biroq biz har bir alohida o‘lchov yoki har bir o‘lchovlar guruhi uchun aynan bir xil natijalarni olishga intilmaymiz; aksincha, tajriba bir xil tezliklar taqsimotini berishini kutamiz. Xususan, { a ≤ tezlik ≤ b} kabi mulohazalarga ehtimolliklarni taqsimlash mumkinligini kutishimiz mumkin. Shuning uchun nazorat qilinadigan tayyorgarlik sharoitlarida klassik tizimni o‘lchash jarayonini holatlar fazosidagi ehtimollik o‘lchovi orqali tavsiflash mumkin, deb hisoblash tabiiydir. Xuddi shunday statistik tuzilma kvant mexanikasida ham mavjud. Kvant tizimlarining statistikasi haqida batafsil ma’lumot olish uchun kvant statistik mexanikasiga oid darsliklarga qarang. Kvant mantig‘i «umumiylikdan xususiylikka» tamoyili asosida, mantiqiy jihatdan tekshiriladigan teskari yo‘l bilan ishlaydi.

Adabiyotlar

  • Vasyukov V. L. Kvant mantig‘i. — M.: PER SE, 2005. — 191 bet — ISBN 5-9292-0142-0.
  • Makki J. Kvant mexanikasining matematik asoslariga oid ma’ruzalar. — M.: Mir, 1965. — 224 bet
  • Meskov V. S. Kvant mexanikasi mantig‘i bo‘yicha ocherklar. — M.: MDU nashriyoti, 1986. — 144 bet
  • fon Neyman J. Kvant mexanikasining matematik asoslari. — M.: Nauka, 1964. — 368 bet
  • Sadberi A. Kvant mexanikasi va elementar zarralar fizikasi. — M.: Mir, 1989. — 488 bet
  • Van Fraassen B. C. Kvant mantig‘i labirinti: kvant mexanikasiga mantiqiy-algebraik yondashuv. 1-jild. Dordrext–Boston: Reidel, 1975.
  • G. Birkhoff va J. fon Neyman, Kvant mexanikasi mantig‘i, 37-jild, 1936, 823—843.
  • D. Koen, Gilbert fazosi va kvant mantig‘iga kirish, Springer-Verlag, 1989. Yuqori bosqich bakalavriat talabalari uchun mos bo‘lgan, mavzuni batafsil, ammo boshlang‘ich darajada tushuntiradigan va yaxshi tasvirlangan kirish qo‘llanmasi.
  • D. Finkelshteyn, Materiya, fazo va mantiq, «Fan falsafasi bo‘yicha Boston tadqiqotlari» (Boston Studies in the Philosophy of Science), V jild, 1969
  • A. Glison, Gilbert fazosining yopiq qismfazolaridagi o‘lchovlar, «Matematika va mexanika jurnali» (Journal of Mathematics and Mechanics), 1957.
  • R. Kadison, Operatorlar algebralarining izometriyalari, «Matematika yilnomalari» (Annals of Mathematics), 54-jild, 325—338-betlar, 1951
  • G. Lyudvig, Kvant mexanikasining matematik asoslari, Springer-Verlag, 1983.
  • Stenford falsafa ensiklopediyasidagi «Kvant mantig‘i va ehtimollar nazariyasi» maqolasi Arxiv nusxasi — 2008-yil 14-mayda Wayback Machine arxivida saqlangan