Neytrino nima

Neytrino *(ν)*
Neytrino (ν)
Tarkibi	fundamental zarracha
Oilasi	Fermionlar
Guruhi	Leptonlar
Avlodi	ν; e; ν; μ; ν; τ
Quyidagi o'zaro ta'sirlarda ishtirok etadi	Kuchsiz,; gravitatsion
Antizarracha	Antineytrino
Turlari soni	6 (elektron neytrinosi; myuon neytrinosi; tau-neytrino va ularning antizarralari)
Massa	0,12 dan kichik eV, biroq barcha flavorlari (turlari) (ν; e, ν; μ, ν; τ)
Yashash davomiyligi	Barqaror yoki > 7⋅109 s ×(mν/1 eV)−1
Kvant sonlari
Elektr zaryadi	0
Rang zaryadi	0
Barion soni	0
B−L	−1
Spin	½ ħ
Kuchsiz giperzaryad	−1
	Vikimedia omboridagi mediafayllar

Neytrino (italyanchada neutrino — «kichkina neytron», neutrone — «neytron» so'zining kichraytirma shakli) — elektr zaryadsiz fundamental zarralarga berilgan umumiy nom. Ular yarim butun spinga ega bo'lib, faqat kuchsiz va gravitatsion o'zaro ta'sirlarda qatnashadi hamda leptonlar sinfiga kiradi. Hozir neytrinoning uch turi ma'lum: elektron neytrinosi, myuon neytrinosi va tau-neytrino, shuningdek, ularga mos antizarralar.

Past energiyali neytrinolar modda bilan nihoyatda kuchsiz o'zaro ta'sirlashadi, shuning uchun turli moddalarda juda katta masofani bosib o'ta oladi. Masalan, energiyasi taxminan 3—10 MeV bo'lgan neytrinoning suvdagi erkin yugurish yo'li taxminan 10¹⁸ m (taxminan yuz yorug'lik yili) masofaga ega. Yulduzlarning deyarli barcha turlari neytrinolar uchun shaffofdir. Har soniyada Yer yuzasidagi 1 sm² maydondan taxminan 6⋅10¹⁰ neytrino o'tadi; ular Quyosh tomonidan chiqariladi, biroq ularning moddaga ta'siri deyarli sezilmaydi. Ularni qayd etish uchun kosmik nurlar fonini kamaytirish maqsadida yer ostiga joylashtirilgan, nihoyatda sezgir va katta massali detektorlardan foydalaniladi.

Ilgari neytrinolar ham tinchlik massasiga ega emas, deb hisoblangan — xuddi fotonlar kabi. Takaaki Kajita va Artur Makdonald 2015-yilgi fizika bo'yicha Nobel mukofotini «neytrino ossillyatsiyalarini kashf etgani, bu esa neytrinoning massasi borligini ko'rsatgani uchun» olishgan.

Neytrinoning xossalari

Har bir zaryadlangan leptonga o'z neytrino/antineytrino juftligi mos keladi:

Neytrinoning turli xillari bir-biriga aylanishi mumkin. Bu hodisa neytrino ossillyatsiyalari➤ deb ataladi; u neytrinolar massasi noldan farq qilgani sababli yuz beradi, deb hisoblanadi.

Tug'ilish jarayonlari bilan bog'liq tajribalarda o'ta relyativistik zarralar uchun neytrinolar manfiy spirallikka (gelitsitetga), antineytrinolar esa musbat spirallikka ega ekani ko'rsatilgan.

Nazariy asoslarga ko'ra, neytrinoning to'rtinchi turi — steril neytrino mavjud bo'lishi mumkin. Biroq ularning mavjudligi tajribalarda (masalan, MiniBooNE^[ingl.], LSND^[ingl.] loyihalarida) hozircha aniq tasdiqlanmagan. Neutrino-4 tajribasi 2014-yilda detektor modeli bilan boshlangan va 2016—2021-yillarda to'liq o'lchamli detektor bilan davom ettirilgan. Natijada quyidagi parametrlar sohasida ossillyatsiya hodisasining bevosita kuzatilgani haqida natija olingan: Δm2
14 = (7,3 ± 0,13_st ± 1,16_syst) eV² va sin²2θ₁₄ = 0,36 ± 0,12_stat (2,9σ). Ouk-Rijdagi ixcham yadro reaktorida o'tkazilgan boshqa PROSPECT tajribasi Neutrino-4 ilgari steril neytrinolar mavjudligiga dalil sifatida ko'rsatgan parametrlar sohasining bir qismini istisno qilish imkonini berdi.

Neytrino o'zining antizarrasi ham bo'la oladimi, noma'lum (qarang: Majorana fermioni).

Neytrino ossillyatsiyalari vaqtida CP-invariantlik buziladimi, noma'lum.

Massa

Neytrinolar noldan farqli massaga ega, ammo bu massa nihoyatda kichik. Neytrinoda massa mavjudligi Standart model doirasidan tashqariga chiqadi va uni kengaytirishni talab qiladi. Neytrinoning barcha turlari massalari yig'indisining tajribada aniqlangan yuqori chegarasi atigi 0,28 eV. Turli avlod neytrinolari massalari kvadratlarining ossillyatsion tajribalardan aniqlangan farqi 2,7⋅10⁻³ eV².

Neytrino massasining aniq qiymatini bilish yashirin massa hodisasini kosmologiyada tushuntirish uchun muhimdir. Chunki massa kichik bo'lishiga qaramay, Koinotdagi neytrinolar konsentratsiyasi o'rtacha zichlikka sezilarli ta'sir ko'rsatadigan darajada yuqori bo'lishi mumkin.

KATRIN tajribasida 2019-yilda fiziklar neytrino massasining ilgari 2,2 eV deb belgilangan yuqori chegarasini 1,1 eV gacha pasaytirdi, 2022-yilda esa 0,8 eV gacha, 2025-yilda esa 0,45 eV gacha kamaytirdi.

Ikki komponentli neytrino nazariyasi

Ikki komponentli neytrino nazariyasida u massasi nolga teng zarralar uchun Dirak tenglamasining yechimlari bo'lgan ikki komponentli to'lqin funksiyalari orqali tavsiflanadi. Nazariyani Landau, Salam va Li hamda Yang taklif etgan. Bu nazariyaga ko'ra, neytrino quyidagi tenglama bilan ifodalanadi: $i\partial \psi _{\nu }/\partial t=\left(\mathbf {\sigma } \cdot \mathbf {p} \right)\psi _{\nu }$ . Bu Dirak tenglamasidan kombinatsiyalangan juftlik saqlanishi sharti asosida olinadigan ikki komponentli tenglamadir. Bu yerda $\mathbf {p}$ impuls operatorini, $\mathbf {\sigma }$ esa Pauli matritsalaridan tashkil topgan vektorni bildiradi. Bu tenglamaning xos qiymatlari $E=\sigma _{p}|{\textbf {p}}|,$ bo'lib, bu yerda $\sigma _{p}=(\sigma \cdot {\textbf {p}})/|{\textbf {p}}|$ . Ularga spini impulsi bilan bir yo'nalishda bo'lgan neytrino va impulsi spinga qarama-qarshi yo'nalgan antineytrino (manfiy energiyada) to'lqin funksiyalari mos keladi. Spin proyeksiyasining impulsga nisbati neytrinoning spiralligi deb ataladi. Belgilangan impulsda neytrino zarracha va antizarrachaga mos keladigan ikki holatdan birida bo'lishi mumkin. Bu holatlarda spinning impulsga nisbatan yo'nalishi qarama-qarshidir.

Eslatma

Biroq yuqorida aytilganidek, neytrinoning tinchlik massasi noldan farq qiladi. Shu sababli bu nazariya tinchlik massasini nol deb oladigan birinchi yaqinlashuvdir.

Kashf etilish tarixi

20—30-yillarda (XX asr) yadro fizikasidagi asosiy muammolardan biri beta-parchalanish: spektr ( elektronlarning β-parchalanishda hosil bo'lishidagi energiya taqsimoti), ingliz fizigi Jeyms Chedvik tomonidan 1914-yildayoq o'lchangan bo'lib, uzluksiz edi. Bu esa yadrodan har xil energiyali elektronlar uchib chiqishini anglatadi.

Boshqa tomondan, kvant mexanikasining 1920-yillardagi rivojlanishi atom yadrosidagi energiya sathlari diskret ekanini tushunishga olib keldi. Bu farazni avstriyalik fizik Liza Maytner 1922-yilda ilgari surdi. Demak, yadro parchalanganda chiqadigan zarralarning energiya spektri diskret bo'lishi va parchalanishdagi o'tish sodir bo'ladigan sathlar energiyalari farqiga teng qiymatlarni ko'rsatishi kerak edi. Masalan, alfa-zarralarning alfa-parchalanishdagi energiya spektri ham shunday xususiyatga ega.

Shunday qilib, elektronlarning β-parchalanishdagi uzluksiz spektri energiyaning saqlanish qonunini shubha ostiga qo'ydi. Muammo shu qadar jiddiy ediki, 1931-yilda mashhur daniyalik fizik Nils Bor Rim konferensiyasida energiya saqlanmasligi mumkinligi haqidagi fikrni ilgari surdi. Ammo boshqa izoh ham bor edi: «yo'qolgan» energiyani qandaydir noma'lum va kuzatilmaydigan zarracha olib ketadi.

Beta-parchalanishda energiyaning saqlanish qonuni go'yoki buzilishini tushuntirish uchun modda bilan nihoyatda kuchsiz o'zaro ta'sirlashadigan zarracha mavjudligi haqidagi gipotezani 4-dekabr 1930-yilda Volfgang Pauli — maqola orqali emas, balki fizika konferensiyasi qatnashchilariga yo'llagan norasmiy maktubida ilgari surdi. Konferensiya Tyubingenda bo'lib o'tgan:

dagi fizika konferensiyasi ishtirokchilariga yo'llagan norasmiy xatida ilgari surdi. Uning yozishicha: … uzluksiz β-spektrni nazarda tutib, «almashinuv statistikasi» va energiyaning saqlanish qonunini qutqarish uchun umidsiz bir urinish qildim. Ya'ni yadrolarda elektr jihatdan neytral, men «neytronlar» deb ataydigan, spini 1⁄2… bo'lgan zarralar mavjud bo'lishi mumkin. «Neytron»ning massasi kattalik tartibi jihatidan elektron massasiga yaqin va har qanday holatda 0,01 proton massasidan oshmasligi kerak. Agar β-parchalanishda elektron bilan birga yana bir «neytron» ham chiqadi va «neytron» hamda elektron energiyalari yig'indisi o'zgarmas bo'lib qoladi, deb faraz qilsak, uzluksiz β-spektrni tushunish mumkin bo'ladi.

Bu yechim bir qarashda ehtimoldan yiroq ko'rinishi mumkinligini tan olaman… Biroq tavakkal qilmagan yutmaydi. Uzluksiz β-spektr bilan bog'liq vaziyatning jiddiyligini hurmatli salafim janob Debayning yaqinda Bryusselda menga aytgan quyidagi so'zlari yaxshi ifodalaydi: «O… bu haqda, xuddi yangi soliqlar haqida bo'lgani kabi, umuman o'ylamagan ma'qul».

— «Tyubingenda yig'ilgan radioaktivlar guruhiga ochiq xat», M. P. Rekaloning «Neytrino» asaridan iqtibos.

Pauli o'zi taklif qilgan zarrachani «neytron» deb atadi. 1932-yilda Jeyms Chedvik massasi ancha katta bo'lgan neytral yadro zarrachasini kashf etgach, uni ham neytron deb nomladi. Natijada elementar zarralar fizikasida bitta atama bilan ikki xil zarracha ataladigan bo'ldi. Enriko Fermi beta-parchalanish nazariyasini ishlab chiqib, bu chalkashlikni bartaraf etish uchun 1934-yilda «neytrino» atamasini kiritdi. «Neytrino» so'zi italyan tilidan «kichkina neytron» deb tarjima qilinadi.

Solve kongressida (1933-yil, Bryussel) Pauli yengil neytral zarracha qatnashadigan β-parchalanish mexanizmi haqida ma'ruza qildi. Bu zarrachaning spini 1⁄2. Mazkur ma'ruza neytrino haqidagi ilk rasmiy nashr hisoblanadi.

Neytrino 1956-yilda Klayd Kouen va Frederik Raynes boshchiligidagi guruh tomonidan tajribada aniqlangan.

Neytrinoni tadqiq etish

Neytrino dunyoning o'nlab laboratoriyalarida o'rganilmoqda (qarang: to'liq bo'lmagan neytrino fizikasi tajribalari ro'yxati).

Quyosh neytrinolari tanqisligi

Yadro reaksiyalari, Quyosh yadrosida kechib, ko'p miqdorda elektron neytrinolarini hosil qiladi. Shu bilan birga, Yerda 1960-yillar oxiridan muntazam o'lchanib kelinayotgan neytrino oqimi shuni ko'rsatdiki, qayd qilinadigan Quyosh elektron neytrinolari soni standart Quyosh modeli bashorat qilganidan taxminan ikki-uch baravar kam. Ushbu model Quyoshdagi jarayonlarni tasvirlaydi. Tajriba va nazariya o'rtasidagi bu tafovut «Quyosh neytrinolari muammosi» deb ataldi va 30 yildan ortiq vaqt davomida Quyosh fizikasining jumboqlaridan biri bo'lib qoldi.

Quyosh neytrinolari muammosini hal qilishning ikkita asosiy yo'li taklif etildi. Birinchisi, Quyosh modelini uning yadrosidagi taxminiy termoyadro faolligi (demak, harorat)ni pasaytiradigan tarzda o'zgartirish va shu bilan Quyosh chiqaradigan neytrinolar oqimini kamaytirish edi. Ikkinchisi, Quyosh yadrosidan chiqadigan elektron neytrinolarining bir qismi Yerga yetib kelguncha odatdagi detektorlar qayd eta olmaydigan boshqa avlod neytrinolariga (myuon va tau-neytrinolarga) aylanadi, deb faraz qilish edi.

Bugun ikkinchi yo'l to'g'ri ekanligi ancha ravshan: neytrinoning turli turlari bir-biriga aylanishi mumkin. Bu hodisa neytrino ossillyatsiyalari deb ataladi. Bunga Quyosh neytrinolarini kuzatish va burchak anizotropiyasi mavjud bo'lgan atmosfera neytrinolarini o'rganish, shuningdek, shu asr boshida o'tkazilgan reaktor neytrinolari bilan tajribalar (qarang: KamLAND) hamda tezlatkich neytrinolari bilan tajribalar ham dalil bo'ladi.

Bundan tashqari, neytrino ossillyatsiyalari mavjudligini Sadberidagi tajribalar bevosita tasdiqladi. Bu tajribalarda Quyosh neytrinolarining uchala turi to'g'ridan-to'g'ri qayd etilgan^{[manba 4631 kundan beri ko'rsatilmagan]} va ularning umumiy oqimi standart Quyosh modeliga mos ekani aniqlangan. Bunda Yerga yetib keladigan neytrinolarining atigi uchdan bir qismi elektron neytrinolari bo'lib chiqdi. Bu natija elektron neytrinolarning boshqa avlod neytrinolariga vakuumda («neytrino ossillyatsiyalari») hamda Quyosh moddasida («Mixeyev — Smirnov — Volfenshteyn effekti»).

Yorug'lik tezligidan oshish ehtimoli haqidagi xabar

22-sentabr 2011-yilda OPERA hamkorlik guruhi myuon neytrinolari ehtimol yorug'lik tezligidan 0,00248 % ga ortiq tezlikda harakatlanganini qayd etganini bildirdi. SPS tezlatkichidan (SERN, Shveysariya) kelgan neytrinolar (730 km masofadagi Gran-Sasso, Italiya, yerosti laboratoriyasida joylashgan) detektorga hisoblangan vaqtdan 61±10 nanosekund oldin kelgani da'vo qilindi. Bu qiymat uch yil davomida detektorda qayd etilgan 16 mingta neytrino hodisasi bo'yicha o'rtacha hisoblangan. Fiziklar boshqa olimlardan shunga o'xshash MINOS (Chikago yaqinidagi Fermilab laboratoriya) va T2K (Yaponiya).

tajribalarida natijalarni tekshirishni so'radilar. Bir oydan kamroq vaqt ichida preprintlar arxivida kuzatilgan hodisaning mumkin bo'lgan izohlariga bag'ishlangan 90 ga yaqin maqola paydo bo'ldi.

23-fevral 2012-yilda OPERA hamkorlik guruhi neytrinoning uchish vaqtini o'lchashga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan ilgari hisobga olinmagan ikki hodisa aniqlanganini ma'lum qildi. Ularning o'lchov natijalariga ta'sirini tekshirish uchun neytrino dastalari bilan yangi tajribalar o'tkazishga qaror qilindi.
2011-yil noyabr-dekabr oylarida o'sha laboratoriyada o'tkazilgan mustaqil o'lchovlarda (ICARUS) neytrinolarning yorug'likdan tezroq harakatlanishi aniqlanmadi.

May 2012-yilda OPERA bir qator nazorat tajribalarini o'tkazib, yorug'likdan tezroq harakat haqidagi noto'g'ri taxminga texnik xato sabab bo'lgan degan yakuniy xulosaga keldi (optik kabel ulagichining yaxshi ulanmagani soat ko'rsatkichlarida 73 nanosekundlik kechikishga olib kelgan).

Neytrinoning elastik kogerent sochilishi

Past energiyalarda (o'nlab MeV gacha) neytrinolar atom yadrolarida elastik kogerent sochilishga uchrashi mumkin. Bunda yadro neytrino bilan Z⁰-bozon almashgan holda yaxlit tizim sifatida ta'sirlashadi; natijada sochilish kesimi neytrinoning elektron yoki alohida nuklon bilan sochilishidagidan bir necha daraja kattaroq bo'ladi va neytrino turiga bog'liq bo'lmaydi. Bu hodisa 1974-yilda nazariy jihatdan bashorat qilingan va 2017-yilda tajribada aniqlangan. Shu hodisadan foydalanib, neytrino nurlanishining kichik ko'chma detektorlarini yaratish mumkin.

Geoneytrino

Geoneytrinolar — Yer qa'ridagi radioaktiv yadrolar chiqaradigan antineytrinolardir. Ularni qayd etish geokimyoviy modellarni hamda Yerning ichki qobatlari (mantiya va yadro) tarkibini aniqlashtirishga imkon beradi. 2023-yil holatiga ko'ra, geoneytrinolar KamLAND va Borexino detektorlarida qayd etilgan.

Foydalanish istiqbollari

Neytrinodan foydalanishning istiqbolli yo'nalishlaridan biri — neytrino astronomiyasi. Neytrinolar Koinot kengayishining dastlabki bosqichlari haqida muhim ma'lumotlarni olib keladi. Bundan tashqari, yulduzlar yorug'likdan tashqari, yadro reaksiyalarida yuzaga keladigan katta neytrino oqimini ham chiqarishi ma'lum. Yulduzlar evolyutsiyasining kech bosqichlarida ajraladigan energiyaning 90 % gacha qismi neytrinolar orqali olib ketilgani (neytrino orqali sovish) sababli ularning xossalarini (xususan, Quyosh neytrinolari energiya spektrini) o'rganish astrofizik jarayonlar dinamikasini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Bundan tashqari, neytrinolar juda katta masofalarni yutilmasdan bosib o'tadi, bu esa yanada olis astronomik obyektlarni aniqlash va o'rganish imkonini beradi.

Amaliy qo'llanishning yana biri — yaqinda rivojlanayotgan neytrino orqali diagnostika, ya'ni sanoat yadro reaktorlari diagnostikasidir. XX asr oxirida Kurchatov instituti fiziklari o'tkazgan tajribalar ushbu yo'nalish istiqbolli ekanini ko'rsatdi. Hozir Rossiya, Fransiya, Italiya va boshqa mamlakatlarda reaktor neytrinolari spektrini real vaqt rejimida o'lchay oladigan detektorlar yaratish ustida ish olib borilmoqda. Bunday detektorlar reaktor quvvatini va yoqilg'ining tarkibini nazorat qilishga imkon beradi (shu jumladan, qurolsozlik plutoniysi hosil bo'lishini).

Nazariy jihatdan neytrino oqimlaridan aloqa vositalarini yaratishda foydalanish mumkin (neytrino aloqasi), bu harbiylar uchun ham qiziqarli, chunki zarracha nazariy jihatdan chuqurdagi suvosti kemalari bilan aloqani yoki Yer orqali axborot uzatishni amalga oshirish imkonini beradi.

Yerning ichkarisida radioaktiv elementlarning parchalanishidan hosil bo'ladigan neytrinolardan Yerning ichki tarkibini o'rganishda foydalanish mumkin. Yerning turli nuqtalarida geologik neytrino oqimini o'lchab, Yer qa'ridagi radioaktiv issiqlik manbalari xaritasini tuzish mumkin.

Madaniyatda

Yozuvchi Stanislav Lem «Solaris» asarida Solaris yaratgan «mehmonlar»ning asosini neytrino tuzilmasi tashkil etadi.
Yana Stanislav Lemning «Tangrining ovozi» romanida neytrinodan o'ta rivojlangan deb taxmin qilingan sivilizatsiyadan xabar uzatish uchun foydalanilgan.
«Peshin dunyosi» nomli aka-uka Strugatskiylarning asarida «neytrino maydonlarining fluktuatsiyalari» «nol-transportatsiya
» (jismoniy teleportatsiya) tizimida uzilishlarga sabab bo'ladi.Neytrino haqida Timur Shaov.
ning «Erkin zarracha» qo'shig'i yaratilganNeytrino Vladimir Visotskiy
ning «Fizika talabalari marshi» qo'shig'ida ham tilga olinadi. «2012» filmida Quyoshdan otilib chiqqan neytrinolar Yer yadrosining erishiga va geotektonik falokatga sabab bo'ladi. Bu kino to'qimasidir, chunki Quyosh chiqaradigan past energiyali neytrinolar Yer moddasi bilan deyarli o'zaro ta'sirlashmaydi.
22-qismda (2-mavsum) «Sheldonning bolaligi» (ingl. Young Sheldon) sitkomining bosh qahramoni, 10 yoshli Sheldon Kuper havaskor radiostansiyani sozlab, fizika bo'yicha Nobel mukofoti laureatlari e'lon qilinishini tinglash uchun butun maktabni taklif qiladi. Film davomida (15-daqiqada) «neytrinolar hech kim bilan bog'lanmaydi, ular doim yolg'iz» degan gap aytiladi. Shvetsiya va Texas orasidagi vaqt farqi tufayli mukofotlash mahalliy vaqt bilan ertalab soat beshda bo'ladi va Sheldonning «ilmiy nonushtasi»ga hech kim kelmaydi. Shu payt u o'zini nihoyatda yolg'iz his etadi va neytrinoga qiyoslaydi: «O'sha onda o'zimni abadiy yolg'iz qolishga mahkum neytrinodek his qildim». Keyin yosh Leonard, Penni, Raj, Govard, Bernadett va Emi ishtirokidagi sahnalar ko'rsatiladi. Ular Sheldonning voyaga yetganidagi do'stlariga aylanadi. Sheldon esa: «Yaxshiyamki, men adashgan ekanman», deydi.
6-qismda (4-mavsum) «Yulduzlar yo'li: G'aroyib yangi dunyolar» serialida ssenariy mualliflari o'ylab topgan «kuchli o'zaro ta'sir neytrinolari» (strong force neutrinos) kema va ekipajni qutqarishda muhim rol o'ynaydi.

Adabiyotlar

Muxin K. Neytrino: kecha, bugun, ertaga (rus.) // Fan va hayot. — 2014. — № 3,4. — 4—12-betlar.
Vu Szyan-syun. Neytrino // 20-asr nazariy fizikasi (rus.) / mas'ul muharrir: Ya. Smorodinskiy. — M.: Xorijiy adabiyotlar nashriyoti, 1962. — B. 290—356.
Bilenkiy S. M. Neytrino va lepton-nuklon jarayonlari fizikasi bo'yicha ma'ruzalar (rus.). — M.: Energoizdat, 1981. — 216 b.
Ivanov I. IceCube neytrino detektori astrofizik neytrinolar haqiqatan mavjudligini qat'iy isbotladi // Elementy.ru, 2014.
Levin A. Quyosh neytrinolarini tutish: tarixiy tahlil // Elementy.ru, 2014.

Havolalar

Neytrino // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1969—1978.
Zatsepin G. T., Smirnov A. Yu. Neytrino // Fizika ensiklopediyasi : [5 jildda] / Bosh muharrir A. M. Proxorov. — M.: Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1994. — 4-jild: Poynting — Robertson — Strimerlar. — B. 258—267. — 704 b. — 40 000 nusxa — ISBN 5-85270-087-8.
Samoil Bilenky. Massali va aralash neytrinolar fizikasiga kirish (Introduction to the Physics of Massive and Mixed Neutrinos) (ingl.) // Fizika bo'yicha ma'ruzalar (Lecture Notes in Physics). — 2010. — Vol. 817. — doi:10.1007/978-3-642-14043-3.
S Bilenky, Neytrino, 2013
Neytrino — sharpa zarracha. — «Rus kosmosi», 2012
TRItium tajribasi neytrino massasining yuqori chegarasini 0,8 elektronvoltgacha aniqlashtirdi // 15-fevral 2022-yil

Ilmiy-ommabop filmlar

«Poltergeyst loyihasi. Neytrinoni izlab» hujjatli filmi (ingl. Project Poltergeist. Missing Neutrinos) (2004, BBC)