
Toshko‘mir koksi (nemischa Koks va inglizcha coke) — kulrang, qattiq va g‘ovak mahsulot bo‘lib, kokslash orqali toshko‘mirni 950—1100 °C haroratda kislorod ishtirokisiz 14—18 soat davomida qizdirib olinadi.
Toshko‘mir koksi eng keng tarqalgan qattiq yoqilg‘i bo‘lib, domna pechlarida cho‘yan eritishda hamda boshqa shaxtali pechlarda ishlatiladi.
Tarixi
Qadimgi temir davridan boshlab metall ishlab chiqarishda xom temir eritish o‘choqlarida, keyinchalik kichik domnalarda va domna pechlarida ishlatilgan asosiy qattiq yoqilg‘i yog‘och ko‘miri edi. XVI—XVIII asrlarda Yevropada o‘rmonlarning kamayishi muammosi keskinlashdi. Shu sababli toshko‘mirdan foydalanib domna pechlarida tajriba tariqasida eritish ishlari olib borildi, biroq ularning barchasi muvaffaqiyatsiz tugadi. XVIII asrda sun’iy yoqilg‘i yaratish bo‘yicha Abraham Darbi I olib borgan tajribalar natijasida toshko‘mir koksi kashf etildi. Toshko‘mir koksi yordamida birinchi domna eritishi Buyuk Britaniyada uning o‘g‘li Abraham Darbi II tomonidan 1735-yilda amalga oshirildi.
XX asr o‘rtalariga kelib, katta domna pechlarida cho‘yan eritishda toshko‘mir koksi yagona yoqilg‘i turiga aylandi.
Tarkibi va fizik xossalari
Tarkibi:
| Element | Miqdori, % |
|---|---|
| С | 96—98 |
| Н, S, N, O | Qolganlari |
Fizik xossalari:
| Ko‘rsatkich | Qiymati | O‘lchov birligi |
|---|---|---|
| G‘ovakligi | 49—53 | % |
| Haqiqiy zichligi | 1,80—1,95 | g/sm³ |
| Ko‘rinma zichligi | ≈1 | g/sm³ |
| Uyma massasi | 400—500 | kg/m³ |
| Kuldorligi | 9—12 | % |
| Uchuvchan moddalar chiqishi | 1 | % |
| Namlik (so‘ndirishda suv bilan) | 2—4 | % |
| Namlik (so‘ndirishda inert gaz bilan) | 0,5 dan oshmaydi | % |
| Mustahkamlik chegarasi (siqilishda) | 15—25 | MPa |
| Mustahkamlik chegarasi (kesilishda; ishqalanib yemirilishga chidamliligini tavsiflaydi) | 6—12 | MPa |
| Yonish issiqligi | 29—30 | MJ/kg |
Kokslash jarayoni
Toshko‘mirni kokslashning quyidagi ketma-ket bosqichlari farqlanadi:
- Ko‘mirni 100—120 °C gacha bo‘lgan haroratda quritish.
- Ko‘mirni 300—350 °C gacha qizdirish.
- Ko‘mirni 350—500 °C haroratda yumshatish va eritish.
- 500—600 °C haroratda erigan massaning qotishi va yarimkoks hosil bo‘lishi
- Koksni 600—1100 °C haroratda bir necha soat davomida qizdirib toblash. Bu bosqichda shixtadagi barcha uchuvchan moddalar chiqarib yuboriladi, amorf uglerod kristall grafitga aylanadi. Koks moddasining bunday qayta kristallanishi va pishib birikishi jarayonida uning mustahkamligi hamda qattiqligi 30—40 baravar ortadi.
Ko‘mirni kokslash koks pechlarida amalga oshiriladi. Bunday pechlar balandligi 4—6 m, uzunligi 12—15 m va kengligi 0,5 m dan oshmaydigan kameralardan iborat. Issiqlik yo‘qotilishini kamaytirish uchun pechlar, odatda, 40—70 tadan koks batareyalariga birlashtiriladi.
Fizik-kimyoviy xossalari
900 °C dan yuqori haroratda koks osonlik bilan qaytaradigan modda — СО2 (С + СО2 = 2СО); 1000 °C da jarayon tezligi (koksning standart reaksiyaga kirishish qobiliyati) 1 g koks uchun 0,1—0,2 ml СО2 ning 1 s da reaksiyaga kirishishiga teng, aktivlanish energiyasi esa 140—200 kJ/mol. О2 (С +О2 = СО2) bilan o‘zaro ta’sirlashish tezligi yoki koksning yonuvchanligi СО2 bilan reaksiyaga kirishish tezligidan ancha yuqori bo‘lib, 500 °C da taxminan 0,1 ml О2 ning 1 s da sarflanishiga teng; aktivlanish energiyasi 100—140 kJ/mol.
Toshko‘mir koksining fizik-kimyoviy xossalari uning grafitning olti burchakli qatlamli tuzilishiga yaqin bo‘lgan tuzilishi bilan belgilanadi. Koks tuzilishi to‘liq tartiblanmagan: Van-der-Vaals kuchlari orqali bog‘langan ayrim qismlar (qatlamlar) statistik jihatdan bir necha mumkin bo‘lgan holatni egallaydi (masalan, bir-birining ustiga joylashadi). Koksning fazoviy panjarasida uglerod atomlari bilan birga, ayniqsa, uning chetki qismlarida geteroatomlar (S, N, O) ham joylashishi mumkin.
Toshko‘mir koksining tuzilishi va xossalari ko‘mir shixtasining tarkibiga, yakuniy haroratga va kokslanayotgan massaning qizish tezligiga bog‘liq. Shixta tarkibida metamorfizm darajasi past bo‘lgan gazli va boshqa turdagi ko‘mirlar ulushi ko‘payganda, kokslashning yakuniy harorati pasayganda va shu haroratda ushlab turish muddati qisqarganda olingan koksning reaksiyaga kirishish qobiliyati hamda yonuvchanligi ortadi. Shixtadagi gazli ko‘mirlar ulushi oshgan sari koks bo‘laklarining mustahkamligi va o‘rtacha yirikligi kamayadi, g‘ovakligi esa ortadi. Kokslashning yakuniy haroratini oshirish toshko‘mir koksining, ayniqsa, ishqalanib yemirilishga nisbatan mustahkamligini kuchaytiradi. Kokslash muddatini uzaytirish va kokslanayotgan massaning qizish tezligini pasaytirish koks bo‘laklarining o‘rtacha yirikligini oshiradi.
Qo‘llanilishi
Toshko‘mir koksi cho‘yan eritishda (domna koksi) yuqori sifatli tutunsiz yoqilg‘i, temir rudasini qaytaruvchi modda va shixta materiallarini g‘ovaklashtiruvchi vosita sifatida ishlatiladi. Koks quymachilik ishlab chiqarishida vagranka pechlari uchun yoqilg‘i (quymachilik koksi) sifatida, maishiy ehtiyojlar uchun (maishiy koks), kimyo va ferroqotishmalar sanoatida (maxsus koks turlari) ham qo‘llanadi.
Domna koksi bo‘laklarining o‘lchami kamida 25—40 mm bo‘lishi, 25 mm dan kichik (3 % dan ko‘p bo‘lmagan) va 80 mm dan katta bo‘laklar miqdori esa cheklanishi kerak. Domna pechining quyi qismida koks qattiq holatda qoladigan yagona shixta materiali bo‘lib, g‘ovak koks qatlamining vazifasini bajaradi. Toshko‘mir koksi domna pechlarida cho‘yan eritishda va boshqa shaxtali pechlarda ishlatiladigan eng keng tarqalgan qattiq yoqilg‘idir.
Quymachilik koksi bo‘laklarining o‘lchami domna koksinikidan kattaroq; tarkibida 60—80 mm dan kichik bo‘laklar bo‘lgan mahsulot eng maqbul hisoblanadi. Quymachilik koksining domna koksidan asosiy farqi — oltingugurt miqdorining kamligidir: u 1 % dan oshmasligi kerak (domna koksida 2 % gacha). Ferroqotishmalar sanoatida mayda koks (masalan, 10—25 mm fraksiya) ishlatiladi; bunda domna va quymachilik ishlab chiqarishidan farqli ravishda reaksiyaga kirishish qobiliyati yuqori bo‘lgan mahsulot afzal ko‘riladi. Maishiy koksning mustahkamligiga qo‘yiladigan talablar domna va quymachilik koksinikiga qaraganda yumshoqroq. Barcha ishlab chiqarish turlarida eng yaxshi xomashyo — tarkibida mayda fraksiyalar oz bo‘lgan, yuqori mustahkamlikka ega, kul va oltingugurt miqdori kam koksdir. Hozirgi vaqtda dunyoda yiliga taxminan 550—650 mln t toshko‘mir koksi ishlab chiqariladi. Jahon ishlab chiqarishining 60—70 % i Xitoy Xalq Respublikasiga to‘g‘ri keladi.
Kokslanuvchi ko‘mir

Toshko‘mirning boshqa turlaridan farqli ravishda kokslanuvchi ko‘mirlar havosiz qizdirilganda plastik holatga o‘tadi va pishib birikadi.
Kokslanuvchi ko‘mirlarning kuldorligi 10 % dan kam, oltingugurt miqdori nisbatan past (3,5 % dan kam), uchuvchan moddalar chiqishi (Vdaf) esa 15—37 % ni tashkil qiladi. Koks hosil qilish qobiliyatiga ko‘ra kokslanuvchi ko‘mirlar 5 toifaga bo‘linadi: koks ko‘mirlari, yog‘li ko‘mirlar, ozg‘inlashgan koks ko‘mirlari, gazli ko‘mirlar va sust pishib birikuvchi ko‘mirlar. SSSR standartlarida kokslanuvchi ko‘mirlar qatoriga Г, ГЖ, Ж, КЖ, К, К2, OC va CC markali ko‘mirlar kiritilgan.
Kokslanuvchi ko‘mirlar MDH mamlakatlarida (Donetsk, Pechora, Kizel, Kuznetsk, Qarag‘anda, Janubiy Yoqutiston, Tunguska va boshqa havzalarda), AQSHda (Appalachi, G‘arbiy, Yuinta, Grin-River va boshqa havzalarda), Buyuk Britaniyada (Nortamberlend, Janubiy Uels, Lankashir va Yorkshir havzalarida), Germaniyada (Quyi Reyn–Vestfaliya yoki Rur, Quyi Vestfaliya), Polshada (Yuqori va Quyi Sileziya, Lyublin), Belgiyada (Lyej), Hindistonda (Bokaro, Raniganj, Jxariya), Kanadada (Alberta), Avstraliyada (Bouen, Yangi Janubiy Uels), Xitoyda (Shansi, Datun), Mo‘g‘ulistonda (Tavan-Tolgoy), Chexiyada (Ostrava-Karvina va Trutnov) qazib olinadi.
Toshko‘mirning taxminan 10 % i kokslanadi.
Kokslanuvchi ko‘mirning energetik ko‘mirdan asosiy farqi uning tarkibida vitren (lotincha vitrum — shisha) mavjudligidir. Vitrenning o‘ziga xos xususiyati shundaki, u yuqori haroratda erib, ko‘mir mikrozarralarini zich massa — koksga biriktirish (yopishtirish) xususiyatini oladi. Ko‘mirda vitren qancha ko‘p bo‘lsa, uning kokslanish sifati shuncha yuqori bo‘ladi.
Adabiyotlar
- Luazon R., Fosh P., Buaye A. Koks. Fransuz tilidan tarjima. — Moskva: 1975.
- Sklyar M. G. Kokslashni jadallashtirish va koks sifati. — Moskva: Metallurgiya, 1976. — 256 bet.
- Vegman Ye. F., Jerebin B. N., Poxvisnev A. N. va boshqalar. Cho‘yan metallurgiyasi : Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik / Yu. S. Yusfin. tahriri ostida — qayta ishlangan va to‘ldirilgan 3-nashr. — Moskva : «Akademkniga» nashriyot-markazi, 2004. — 774 bet. — 2000 nusxa. — ISBN 5-94628-120-8.
- Korotich V. I., Naboychenko S. S., Sotnikov A. I., Grachev S. V., Furman Ye. L., Lyashkov V. B. Metallurgiya asoslari: Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik / tahriri ostida V. I. Korotich. — Yekaterinburg: UGTU, 2000. — 392 bet. — ISBN 5-230-06611-3.
- Babarikin N. N.. Domna jarayonining nazariyasi va texnologiyasi : O‘quv qo‘llanma. — Magnitogorsk : «MGTU», 2009. — 257 bet. — 200 nusxa.