- Ushbu maqola makromolekulalarning xossalari va tuzilishi haqida. Ularning turlari haqida qarang: polimerlar.
Makromolekula — molekula bo‘lib, juda katta molekulyar massaga ega. Uning tuzilishi ko‘p marta takrorlanuvchi bo‘g‘inlardan iborat bo‘lib, bu bo‘g‘inlar molekulyar massasi kichik molekulalardan (amalda yoki nazariy jihatdan) hosil bo‘ladi. Makromolekula tarkibidagi atomlar soni juda ko‘p — yuz minglab, hatto millionlab bo‘lishi mumkin.
Odatda, molekulyar massasi 103 Da dan yuqori bo‘lgan moddalar yuqori molekulyar moddalar hisoblanadi. Molekulyar massa makromolekulaga xos darajada katta ekanini ko‘pincha (lekin har doim ham emas) quyidagi mezon orqali aniqlash mumkin: agar bir yoki bir nechta bo‘g‘inning qo‘shilishi yoki olib tashlanishi molekulaning xossalariga ta’sir qilmasa, uni makromolekula deb hisoblash mumkin. Biroq bu mezon xossalari tuzilishining o‘ziga xos jihatlariga sezilarli darajada bog‘liq bo‘lgan makromolekulalar uchun mos kelmaydi (masalan, biopolimerlar).
«Makromolekula» atamasining sinonimlari «polimer molekulasi» va «megamolekula»dir.
«Makromolekula» atamasini kimyogar German Shtaudinger 1922-yilda fanga kiritgan.
Konformatsiyalar
Polimer chigali deganda oddiy o‘ralgan ip kalavasi tushunilmaydi. Polimer chigali (inglizcha coil) ko‘proq xona bo‘ylab tasodifiy tepib yuboriladigan, ipi yechilib borayotgan g‘altakdan hosil bo‘lgan chigal ipni eslatadi. Polimer chigali o‘z konformatsiyasini (fazoviy konfiguratsiyasini) uzluksiz o‘zgartirib turadi. Chigalning odatiy shakli tashqi ko‘rinishidan Broun harakati trayektoriyasiga o‘xshaydi (uning «ideal chigal» deb ataladigan xususiy holati xuddi shu tenglamalar bilan tavsiflanadi). Chigallar polimer zanjiri ma’lum masofadan (statistik segmentdan) so‘ng o‘z yo‘nalishi haqidagi «axborotni yo‘qotishi» tufayli hosil bo‘ladi. Demak, zanjirning kontur uzunligi statistik segment uzunligidan ancha katta bo‘lgandagina polimer chigali haqida gapirish mumkin.
Globulyar konformatsiya — polimer zanjirining zich joylashgan konformatsiyasi bo‘lib, bunda polimerning hajmiy ulushi bir bilan taqqoslanadigan darajada bo‘ladi (agar polimerning ulushi birga juda yaqin bo‘lsa, globula zich deyiladi; agar hajmiy ulushi bir bilan taqqoslanadigan darajada bo‘lsa-da, birdan sezilarli darajada kichik bo‘lsa, globula siyrak deyiladi). Globulyar holat polimer bo‘g‘inlarining bir-biri va atrof-muhit (masalan, eritma) bilan o‘zaro ta’sirlashuvi ularning bir-biriga tortilishiga olib kelganda yuzaga keladi.
Adabiyotlar
- Elias G.-G. Megamolekulalar. — L.: Ximiya, 1990. — 272 bet.
- Zimon A. D. Zarrachalar olami: Kolloid kimyo hamma uchun. — M.: Nauka, 1987. — 167 bet.
- Grosberg A. Yu., Xoxlov A. R. Makromolekulalarning statistik fizikasi. — M.: Nauka, 1989. — 344 bet.