Meva (lot. fructus, yun. καρπός) — rivojlanishining yakuniy bosqichiga yetgan gulbo‘lib, qo‘sh urug‘lanishjarayonida o‘zgaradi; bu yopiq urug‘li o‘simliklarning generativ organi bo‘lib, ichidagi urug‘larning hosil bo‘lishi, himoyalanishi va tarqalishiga xizmat qiladi. Meva urug‘chi tugunchasidan hosil bo‘ladi, biroq uning rivojlanishida gulning boshqa qismlari ham ishtirok etishi mumkin, masalan, gul naychasi, kattalashgan gul o‘rni.

Ko‘plab mevalar qimmatli oziq-ovqat mahsulotlari, dori vositalari, bo‘yoq moddalar va boshqalarni olish uchun xomashyo hisoblanadi.

Mevalarni o‘rganadigan fan karpologiyadeb ataladi. Meva va urug‘larningtarqalish qonuniyatlarini o‘rganuvchi karpologiya bo‘limi karpoekologiya deb ataladi (baʼzan karpoekologiya keng maʼnoda sinonim sifatida diasporologiyadeb ham yuritiladi; bu fan diasporalarningtarqalish qonuniyatlarini o‘rganadi). O‘tgan geologik davrlardagi o‘simliklarni meva va urug‘larning toshqotgan qoldiqlari orqali o‘rganadigan paleobotanikabo‘limi paleokarpologiya deb ataladi.

Xususan, farmakognoziyada mevalar (Fructus) deganda barcha turdagi mevalar, ularning qismlari hamda to‘pmevalar tushuniladi.

Odatda, meva urug‘lanishdankeyin rivojlanadi, ammo ayrim yopiq urug‘li o‘simliklarda apomiksis, yaʼni urug‘lanmasdan urug‘ murtagining rivojlanishi natijasida ham hosil bo‘lishi mumkin (partenokarpik mevalar).

Mevaning morfologik asosini ginesey, avvalo tugunchatashkil etadi. Gulning boshqa qismlari — gulqo‘rg‘on, changchilar va gulkosa — odatda tez so‘lib qoladi, ammo ko‘pincha o‘zgarib, ginesey bilan birga mevaning shakllanishida ham ishtirok etadi: sersuv yoki, aksincha, yog‘ochsimon yoxud pardasimon bo‘lib qoladi. Eng katta o‘zgarishlar tugunchada sodir bo‘ladi. Uning devorlari hujayralarning jadal bo‘linishi va kattalashishi hisobiga o‘sadi. Changlanishdan keyin moddalarning tashilish yo‘nalishi sezilarli o‘zgarib, oziq moddalar rivojlanayotgan mevalar tomon qayta taqsimlanadi. O‘tsimon o‘simliklarda (ayniqsa, bir yilliklarda) sintezlangan organik moddalarning deyarli barchasi rivojlanayotgan urug‘lar va mevalar tomonidan o‘zlashtiriladi, natijada o‘simlikning boshqa to‘qimalari zaiflashadi. Ko‘plab o‘simliklar umrida faqat bir marta meva beradi.

Pishish davomida meva morfologik, fiziologik va biokimyoviy o‘zgarishlar bilan tavsiflanadigan bir necha bosqichdan o‘tadi. Pishish mevaning o‘sishi to‘xtashi, xlorofill va oshlovchi moddalarparchalanishi, vakuolalarda esa pigmentlarto‘planib, mevaga ushbu turga xos rang berishi bilan boshlanadi. Baʼzi o‘simliklarda, masalan, kartoshkaningmevalari pishgandan keyin ham yashil bo‘lib qoladi. Meva devorlarida turli qurilish va energiya manbai bo‘ladigan moddalar: oqsillar, kraxmal, qandlar, yog‘li moylar, ayrim vitaminlar va boshqalar to‘planadi. Baʼzi o‘simliklarning mevalarida pishish davrida nafas olishning klimakterik kuchayishi kuzatiladi.

Pishgan meva so‘nggi — nobud bo‘lish bosqichiga o‘tadi. Bu davrda mevaga odatda yangi moddalar kelmaydi, hujayralar bo‘linmaydi va o‘smaydi, meva to‘qimalari esa asta-sekin yemirilib, chiriydi. Aksariyat gulli o‘simliklarda pishgan meva to‘kiladi va yerga tushgach nobud bo‘ladi.

Meva bitta yoki bir nechta urug‘ni saqlaydi, ayrim o‘simliklarda urug‘lar soni bir necha mingtagacha yetishi mumkin. Urug‘lar turning avloddan avlodga ko‘payishini taʼminlovchi eng muhim qismidir. Biroq ular odatda meva massasining kichik qismini tashkil qiladi. Tabiatda, ayniqsa madaniy o‘simliklarda urug‘siz mevalar ham uchraydi. Uzoq davom etgan seleksiya natijasida madaniy uzumning (Vitis vinifera), bananning (Musa) va boshqa ekinlarning urug‘siz navlari yaratilgan. Yetilgan urug‘lar meva devorining tugunchadagi platsentajoylashgan nuqtalariga birikadi yoki meva bo‘shlig‘ida erkin yotadi, yoxud seret devor bilan zich o‘ralgan bo‘ladi. Mevadagi urug‘larning eng ko‘p soni urug‘kurtaklarsoniga teng, lekin odatda kamroq bo‘ladi, chunki barcha urug‘kurtaklar ham yetilmaydi.

Meva hosil bo‘lishida gulningturli qismlari, avvalo tugunchaqatnashadi. Tuguncha devoridan meva devori — meva qobig‘i yoki perikarpiyshakllanadi. Perikarpiyda odatda uch qatlam ajratiladi: tashqi — ekzokarpiy yoki epikarpiy, o‘rta — mezokarpiy va ichki — endokarpiy.

Bu uch qatlam yaqqol farqlanishi mumkin. Masalan, olchaning mevasida yupqa, po‘stsimon tashqi qatlam — ekzokarpiy; yeyiladigan sersuv et — mezokarpiy; yagona urug‘ni o‘rab turgan toshsimon qattiq danak esa endokarpiydir. Ko‘pincha meva qobig‘ining bu qatlamlari hatto anatomik tekshiruvda ham aniq ajralmaydi. Bunga meva pishayotganda hujayralarning shakli o‘zgarishi va siqilishi sabab bo‘ladi.

Urug‘lar urug‘kurtaklardan hosil bo‘ladi.

Mevalarning shakli turiga qarab turlicha: sharsimon, noksimon, silindrsimon, spiralsimon, tasbehsimon, yasmiqsimon, qanotchali va boshqa ko‘plab ko‘rinishda bo‘lishi mumkin. Shunday qilib, har bir tur mevasining o‘ziga xos, betakror shakli mavjud. Bundan tashqari, meva yuzasi silliq, g‘adir-budur, tikanli va hokazo bo‘lishi mumkin.

Mevaning yana bir muhim va nihoyatda o‘zgaruvchan belgisi — o‘lchamidir: juda yirik (masalan, sigir no‘xatining (Vigna unguiculata) , Dukkakdoshlar oilasiga mansub dukkaklari uzunligi bir metrdan oshishi mumkin; juda yirik mevalar qovoq, tarvuzdaham uchraydi) yoki juda mayda (bir millimetrdan kichik) bo‘lishi mumkin. Bunday mayda mevalar o‘tsimon o‘simliklarda uchraydi.

Mevalar odatda haqiqiyyoki chin (kattalashgan tugunchadan hosil bo‘lgan) hamda soxta — ularning hosil bo‘lishida gulning boshqa organlari ham qatnashadi. Haqiqiy mevalar ikki turga ajratiladi: oddiy, yaʼni bitta urug‘chidanhosil bo‘lgan, va yig‘ma, murakkab (ko‘p bo‘lakli apokarp gineseydan hosil bo‘lgan). To‘pmeva butun to‘pguldagi bir necha mevaning qo‘shilib, yaxlit tuzilmaga aylanishi natijasida hosil bo‘ladi (masalan, ananas, anjir, tut, lavlagida).

Oddiy meva

Gineseyning turiga qarab oddiy mevalar monokarp ( monokarp gineseydan) va senokarpyoki senokarpiy ( senokarp gineseydan) turlarga bo‘linadi. Har ikkala holatda ham ginesey bitta urug‘chidan iborat bo‘ladi, biroq birinchisida urug‘chi bitta mevabargdan, ikkinchisida esa birlashib ketgan bir nechta mevabargdan hosil bo‘ladi. Senokarp mevalar esa mevabarglarning gineseyda qo‘shilish xususiyatiga qarab quyidagi turlarga bo‘linadi: sinkarp mevalaryoki sinkarpiylar ( sinkarp gineseydan), parakarp mevalaryoki parakarpiylar ( parakarp gineseydan), lizikarp mevalaryoki lizikarpiylar ( lizikarp gineseydan)

Murakkab meva

Yig‘ma mevalaryoki murakkab mevalaryoki apokarpiylar — apokarp gineseyli, yaʼni bir nechta erkin urug‘chidaniborat guldan hosil bo‘ladigan mevalardir. Har bir urug‘chi bitta mevabargdan tashkil topadi (masalan, qulupnay — murakkab pistacha yoki malinaning — murakkab danakli mevasi); ular mevachalar deb ataluvchi alohida qismlardan iborat.

Murakkab mevalarning nomlari oddiy mevalar nomidan kelib chiqadi (ko‘p bargak, ko‘p danakli meva, ko‘p yong‘oqcha va hokazo). Yig‘ma mevalarga misollar: murakkab yong‘oqchayoki ko‘p yong‘oqchali meva (naʼmatak,qulupnay, yertut), murakkab danakli meva (malina), fragayoki qulupnay mevasiyoki tsinarrodiy (pishish vaqtida kattalashgan seret gul o‘rnidagi ko‘p yong‘oqchali meva).

Bo‘linuvchi mevalar — sinkarp gineseyli, yaʼni bir necha mevabargning qo‘shilishidan hosil bo‘lgan ko‘p uyali gineseyli gullardan rivojlanadigan mevalardir. Pishgandan keyin ular tuguncha uyalari (mevabarglar) soniga mos ravishda merikarpiylardeb ataluvchi qismlarga ajraladi. Agar tuguncha uyalarida qo‘shimcha to‘siqlar hosil bo‘lsa, merikarpiylar ham alohida bo‘laklarga ajralishi mumkin. Masalan, Govzabondoshlar (Boraginaceae) va Yalpizdoshlar (Lamiaceae) oilalari o‘simliklarining tugunchasi ikki uyadan iborat, ammo har bir uyada qo‘shimcha to‘siq paydo bo‘ladi. Natijada bo‘linuvchi meva (senobiy) bir urug‘li, yong‘oqchasimon to‘rtta bo‘lakka — eremalarga ajraladi.

Tarkibida perikarpiy to‘qimalari bo‘lgan va noto‘g‘ri ravishda soxtadeb ataladigan mevalar. Masalan, olma soxta meva hisoblanadi.

Seret va sersuv meva qobig‘iga (mezokarpiyga) ega mevalar sersuv, meva qobig‘i quruq bo‘lganlari esa quruq deb ataladi.

Tarkibida urug‘laribo‘lmagan mevalar urug‘siz deb ataladi (adabiyotlarda «urug‘siz» atamasining boshqa shakli ham ishlatiladi).

Urug‘lanishsiz hosil bo‘lgan (odatda urug‘siz) mevalar partenokarpik deb ataladi («partenokarpiya») — bular ayrim navlardagi uzum, olma, nok, qovoq, bodring, pomidor, mandarin, limon, apelsin va bananlarda uchraydi.

Oddiy mevalar meva qobig‘ining konsistensiyasiga qarab quruq va sersuv turlarga ajratiladi.

I. Quruq mevalar — meva qobig‘i quruq bo‘lgan mevalar:

1. Ko‘saksimonlar — ko‘p urug‘li

• oddiy ko‘sak (ko‘knori, lola, bangidevona);
• ko‘sakcha (mingdevona);
• dukkak (Dukkakdoshlar oilasi);
• xaltacha (qiyoq);
• qo‘zoq (oilasi Karamdoshlar yoki Butguldoshlar);
• qo‘zoqcha (oilasi Karamdoshlar yoki Butguldoshlar)
• bargak (isfarak).

2. Yong‘oqsimon yoki bir urug‘li mevalar

• yong‘oq, yong‘oqcha (o‘rmon yong‘og‘i, funduk, ayiqtovon);
• doncha (g‘alladoshlar);
• qanotchali meva (zarang);
• eman yong‘og‘i (eman);
• pistacha (kungaboqar).

II. Sersuv mevalar — meva qobig‘i shirali bo‘lgan mevalar:

1. Rezavorsimonlar — ko‘p urug‘li:

• rezavor meva (mevasi chernika, qorag‘at, pomidor);
• olma meva (mevalari olma daraxti, nok, chetan);
• qovoqmeva (mevalari tarvuz, qovoq, qovoqcha);
• gesperidiyyoki pomeranets (mevasi sitruslarning);
• anorsimon meva (mevasi anorning).

2. Danaksimonlar:

• sersuv danakli meva (olcha, olxo‘ri, shaftolilar);

Rezavor meva

Asosiy maqola: Rezavor meva (botanika)

Rezavor meva (lot. bácca, úva) — yupqa po‘stsimon tashqi, sersuv o‘rta va qattiq ichki meva qobig‘iga ega ko‘p urug‘li meva. Uning ichki qavati urug‘ning qattiq po‘stini (spermoderma) hosil qiladi. Mevaning bu turi tabiatda keng tarqalgan bo‘lib, ko‘plab oilalarga mansub o‘simliklarga xosdir. Rezavor meva yuqorigi tugunchadanham, pastki tugunchadan ham rivojlanadi; ikkinchi holatda uning uchida qurigan gulqo‘rg‘onsaqlanadi. Masalan, krijovnik, qorag‘atdashunday. Tuguncha ko‘p uyali bo‘lsa, rezavor meva ham ko‘p uyali bo‘ladi. Masalan, ikki uyali rezavor meva kartoshkada, uch uyali meva sarsabilda, to‘rt uyali meva qarg‘ako‘zda, besh uyali meva brusnikada yoki Manjuriya qorag‘atidabo‘ladi. Agar tuzilishi jihatidan rezavor mevaga o‘xshash mevaning rivojlanishida tugunchadan tashqari gulning boshqa qismlari (masalan, gul o‘rni, xuddi qulupnay, yertut va naʼmatakdagikabi) ham qatnashsa, bunday tuzilma soxta rezavor meva.

Olma meva

Asosiy maqola: Olma (botanika)

Olma meva (lot. pomum) — Olmadoshlar kenja oilasiga, Raʼnodoshlar oilasiga mansub o‘simliklarga xos ko‘p urug‘li, ochilmaydigan mevadir (bunday mevaga, xususan, olma daraxti, nok, kizilnik, do‘lana, mushmula, behi, chetanega). Tor maʼnoda esa bu madaniy olma daraxtiningmevasidir. Odatda to‘pgullargayig‘ilgan olmadoshlarning mayda mevalari olmachalar deb ataladi (masalan, chetanda). Olma meva pastki tugunchadanhosil bo‘ladi. Raʼnodoshlar oilasida bunday tuguncha gipantiy — kengaygan gul o‘rnininggulqo‘rg‘on va androtseyasosi bilan birikishidan vujudga keladi. Tuzilishiga ko‘ra olma meva rezavor mevaga o‘xshaydi.

Qovoqmeva

oilasining mevasidir. Asosiy maqola: Qovoqmeva

Qovoqmeva (lot. pepo, peponium) — Qovoqdoshlar oilasiga mansub o‘simliklarga (jumladan, qovoq, tarvuz, qovun, qovoqcha, bodringga) xos bo‘lgan parakarp ko‘p urug‘li meva. U morfologik jihatdan rezavor mevagayaqin, ammo undan urug‘larining ko‘pligi va meva qobig‘iningtuzilishi bilan farqlanadi. Qovoqmeva pastki tugunchadan rivojlanadi va uchta mevabargdan iborat bo‘ladi. Ichki qavati shirali, o‘rta qavati seret, tashqi qavati qattiq bo‘ladi. Juda katta o‘lchamga yetishi mumkin; baʼzan tashqi qavati ham butunlay seret bo‘ladi.

Gesperidiy

Asosiy maqola: Gesperidiy

Gesperidiyyoki pomeranets (lot. hesperídium) — tashqi ko‘rinishi bilan rezavor mevaga yaqin bo‘lgan, ochilmaydigan, ko‘p uyali va ko‘p urug‘li meva. Uning tashqi qismi (meva qobig‘i yoki tashqi meva qavati — ekzokarpiy, lot. epicarpium) qalin va yumshoq po‘stdan iborat bo‘lib, usti sitrus po‘stibilan qoplangan. Uyalari mevaning o‘rta qavati (mezokarpiy lot. mesocarpium)ni tashkil etuvchi yirik, sersuv hujayralar bilan to‘lgan. Bu qatlam ichida urug‘larjoylashadi va ular markaziy urug‘ tutqichga birikkan bo‘ladi. Po‘stning tashqi qavatida ko‘p miqdorda efir moylari mavjud.

Gul formulasi: ${\displaystyle \ast K_{4-5}{C}_{4-5}{A}_{10-\mathrm{\infty }}{G}_{(\underset{\_}{5-\mathrm{\infty }})}}$.

Gesperidiy yuqorigi tugunchadan rivojlanadi va faqat kenja oilasi Sitrusdoshlar (Citroideae) bo‘lgan Rutadoshlar (Rutaceae), oilasiga mansub Sitrus (lot. citrus), turkumining vakillarida uchraydi. Ushbu turkum vakillari keng isteʼmol qilinadigan sitrus mevalari manbaidir. Ayrim turlar sanoat miqyosida yetishtiriladi; ularning mevalari oziqaviy xususiyatlari bilan qadrlanadi va muhim eksport mahsulotihisoblanadi. Masalan, limon, apelsin, mandarin, pomeranets. Turkumning ilmiy nomi , lotin tilidanolingan bo‘lib, bu tilda «sitrus» so‘zi (lot. cítrus) «limon daraxti» degan maʼnoni bildirgan. Gesperidiy atamasi afsonaviy Gesperidalar bog‘lari nomidan kelib chiqqan.

Granatina

mevasidir. Asosiy maqola: Granatina

Granatina (lot. balausta) — zich po‘stsimon meva qobig‘iga (perikarpiyga) ega bo‘lgan, pishganda notekis yoriladigan, ko‘p urug‘li va ko‘p uyali meva. Uyalar urug‘larbilan zich to‘lgan bo‘ladi. Ularning nihoyatda sersuv urug‘ po‘sti anorningyeyiladigan qismini tashkil etadi. Ayrim tasniflarda granatina pastki sinkarp ko‘sakdeb qaraladi. U Anor (Punica)turkumi vakillariga xos bo‘lib, pastki tugunchadan rivojlanadi.

Turkum nomining kelib chiqishi lot. Punica lotincha lot. punicus — «punik», yaʼni Karfagenga oidso‘ziga borib taqaladi. Bu o‘simlikning ushbu mamlakatda (hozirgi Tunis) keng tarqalganligi bilan bog‘liq. Rus tilidagi «granat» nomi esa lot. granatus — «donador» degan maʼnoni bildiradi. Bu o‘simliklar turkumi Anor (lot. Punica) mevalari rus tilida odatda «granatlar»deb ataladi, biroq botanikada bunday mevalarning maxsus nomi mavjud: «granatina».

• Karpologiya // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1969—1978.
• Meva (biol.) // Plata — Prob. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1975. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 20).
• Mevalarning pishishi // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1969—1978.
• Z. T. Artyushenko, Al. A. Fyodorov Yuksak o‘simliklar tavsifiy morfologiyasi atlasi. Meva / SSSR FA; V. L. Komarov nomidagi Botanika instituti. — L.: Nauka, Leningrad bo‘limi, 1986. — 392 b.
• S. I. Korjinskiy, V. A. Transhel,. O‘simliklarda urug‘ // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg., 1890—1907.
• O. A. Korovkin Yuksak o‘simliklar anatomiyasi va morfologiyasi: atamalar lug‘ati. — M. : Drofa, 2007. — 268, [4] b. — (Biologiya fanlari: atamalar lug‘atlari). — 3000 nusxa. — ISBN 978-5-358-01214-1.
• R. E. Levina Morfologiya va ekologiya mevalarning. — L.: Nauka, 1987. — 160 b.
• A. K. Timonin, D. D. Sokolov, A. B. Shipunov Meva // Botanika. 4 jildda / A. K. Timonin tahriri ostida. — M. : «Akademiya» nashriyot markazi, 2009. — J. 4. Yuksak o‘simliklar sistematikasi: oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun darslik. 2 kitobda. — 2-kitob. — B. 170—174. — 352 b. — 2500 nusxa. — ISBN 978-5-7695-5684-5.

• Mavzuga oid mediafayllar: Meva , Vikimedia omborida
• O‘simlik mevasi: hosil bo‘lishi va morfologiyasi / G. P. Yakovlev, L. V. Averyanov O‘qituvchi uchun botanika. — M.: Prosveshcheniye, 1996. — «Biologiya va tibbiyot» saytida (Murojaat sanasi: 14 avgust 2010)