Mauna-Loa vulqoni

Mauna-Loa
gavaycha Mauna Loa, inglizcha Mauna Loa
Южный склон вулкана Мауна-Лоа
Mauna-Loa vulqonining janubiy yonbag‘ri
Xususiyatlari
Vulqon shakliQalqonsimon 
Hosil bo‘lish davri1 mln yil 
So‘nggi otilishi2022 
Otilish turiGavaycha 
Eng yuqori nuqtasi
Mutlaq balandligi4169 m
Nisbiy balandligi9800. m
Joylashuvi
19°29′ sh. k. 155°36′ g‘. u.HGЯO
Mamlakat
OrolGavayi 
Tog‘ tizmasi yoki massivGavayi tog‘ tizmasi

Тихий океан
Красная точка
Mauna-Loa
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Mauna-Loa (gavaycha va inglizcha Mauna Loa — «uzun tog‘») — faol qalqonsimon vulqon, balandligi 4169 metr; joylashgan oroli — Gavayi. Hajmi va asosining maydoniga ko‘ra megavulqonlar qatoriga kiradi va Yer yuzida Tamu massividan keyin ikkinchi o‘rinda turadi. Mauna-Loaning hajmi 75 000 km³ deb baholanadi, uning balandligi esa qo‘shni vulqonnikidan atigi 36 m past — Mauna-Kea. Ikki vulqon konusi orasidagi masofa taxminan 56 km.

Vulqon tavsifi

Mauna-Loa vulqoni Gavayi orolining markaziy qismida joylashgan. Bu orol Gavayi orollari orasida eng janubiy va eng kattasi bo‘lib, ular Tinch okeani suvlari bilan o‘ralgan. Janubda Kilauea vulqoni bilan, shimolda esa Mauna-Kea vulqoni bilan chegaradosh.

Vulqonning dengiz sathidan balandligi — 4 169 metr (Gavayi orollarida Mauna-Keadan keyin ikkinchi o‘rinda). Okean tubidan hisoblangan nisbiy balandligi 9800 metr bo‘lib, bu Mauna-Keadan 403 metr past, biroq 952 metr farq bilan Jomolungmadan baland.

Mauna-Loa o‘ziga xos qalqonsimon vulqon bo‘lib, yassi cho‘qqili, cho‘zinchoq va notekis shaklli, yotiq yonbag‘irlardan iborat. Cho‘qqisida ulkan cho‘zinchoq kaldera — Moku-aveoveo (gavaycha Moku'āweoweo) joylashgan. Uning o‘lchami 4,8x2,4 km, chuqurligi 180 m gacha; yonida kichik kraterlar zanjiri bor.

Faol ravishda oqib chiqqan lava oqimlarining eroziya ta’sirida kam yemirilishi va yog‘in miqdorining ozligi sababli vulqonda tik yonbag‘irlar hamda daryo tarmog‘i deyarli rivojlanmagan; yonbag‘irlarning qiyaligi esa kichik yoki o‘rtacha.

Iqlim

Vulqondagi iqlim — tropik, dengiz iqlimi. Unga shimoli-sharqiy passat shamollari sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Bu shamollar yozda barqaror, qishda esa o‘zgaruvchan bo‘ladi.

Mauna-Loa cho‘qqisi qishda (yanvar–mart) ko‘pincha qor bilan qoplanadi, holbuki orol sohilida harorat hech qachon + 20 °С dan pastga tushmaydi.

Vulqonning xo‘jalik faoliyati deyarli kuzatilmaydigan yonbag‘irlarida tabiiy balandlik mintaqalari yaqqol namoyon bo‘ladi: qirg‘oqbo‘yi dashtlaridan nam o‘rmonlar, tog‘ o‘tloqlari va baland tog‘larning toshloq tundrasigacha. Vulqonning janubiy va g‘arbiy yonbag‘irlariga yog‘in kamroq tushadi, chunki ular shamoldan pana tomonda joylashgan. Sharqiy yonbag‘irlarda, bulutlar kondensatsiyalanadigan hududda, taxminan 1000 m balandlikda yog‘in ko‘p yog‘adi. Bu yerda doim yashil nam tropik o‘rmonlar.

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Vulqon yonbag‘irlaridagi o‘simliklar.

Vulqon cho‘qqisi va janubi-sharqiy yonbag‘ri Gavayi vulqonlari milliy bog‘i tarkibiga kiradi; mazkur bog‘ YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Mauna-Loada yashovchi o‘simlik va hayvon turlarining aksariyati endemiklar. Mahalliy flora va faunaga odamlar olib kelgan begona turlar jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, quyidagi turlar xavf tug‘diradi: mangustlar, yovvoyi cho‘chqalar va echkilar.

Geologiya

Yer yuzidagi vulqonlar orasida hajmiga ko‘ra (suv ostidagi TAMU massividan keyin) ikkinchi, faol vulqonlar orasida esa eng yirigi hisoblanadi (suv ostidagi qismi bilan birga) — 80 000 kub kilometr. Vulqon portlovchi otilish xavfini tug‘dirmaydi, chunki u Gavay tipidagi vulqonlar guruhiga kiradi. O‘lchami va massasiga ko‘ra Mauna-Loa megavulqonlar qatoriga kiradi (uni supervulqonlar bilan adashtirmang).

Tarix

1896-yilgi otilish vaqtida Mauna-Loa cho‘qqisi.

Vulqon 700 000 yildan ko‘proq vaqt avval Gavayi qaynoq nuqtasi ustida shakllana boshlagan. Ushbu nuqtaning faolligi Gavayi orollari zanjirining bir necha o‘n million yil davomida vujudga kelishiga sabab bo‘lgan. Vulqon dengiz sathidan, ehtimol, 400 000 yilcha avval ko‘tarilgan; vulqon kelib chiqishli tog‘ jinslarining aniqlangan eng qadimgi yoshi 200 000 yildan oshmaydi.

Otilishlar

Yirik otilishlar kuzatilgan yillar: 1750 (og‘zaki ma’lumotlarga ko‘ra), 1832, 1843, 1849, 1851—1852, 1855, 1859, 1865, 1868, 1870—1873, 1875—1877, 1880, 1887, 1892, 1896, 1899, 1903, 1907, 1914, 1916, 1919, 1921, 1926, 1929, 1933, 1935, 1940, 1942—1944, 1949—1950, 1968—1969, 1973, 1975. XX asrdagi so‘nggi otilish 1984-yilda sodir bo‘lgan. Shundan 2022-yilgacha otilish kuzatilmagan. 28-noyabr 2022-yilda esa yangi otilish boshlandi.

Gavayi mifologiyasi

Gavayiliklar Mauna-Loa vulqonini vulqonlar va olov ma’budasining opa-singillaridan biri bilan bog‘lashgan. Bu ma’budaning ismi — Pele.

Opa-singillar bir-biri bilan kurashgani sababli Mauna-Loa va Mauna-Kea vulqonlari orasida ko‘pincha juda kuchli shamollar esadi.

Ilmiy kuzatuvlar

Vulqon yonbag‘irlaridagi GPS stansiyalari va datchiklar tarmog‘i

Mauna-Loa cho‘qqisi yaqinidagi shimoliy yonbag‘irda atmosfera (meteorologik) observatoriyasi joylashgan. U atmosferadagi karbonat angidrid konsentratsiyasini o‘lchaydi. Observatoriya ma’lumotlari atmosferaning global monitoringida va iqlimning global isishi bilan bog‘liq muammolarni tahlil qilishda ishlatiladi. Uning Yer atmosferasidagi karbonat angidrid miqdori o‘zgarishiga doir ma’lumotlari qulay geografik joylashuvi tufayli etalon sifatida tan olingan.

Vulqon cho‘qqisi yaqinida joylashgan Gavayi Quyosh observatoriyasi Quyoshni o‘rganish bilan shug‘ullanadi.

Vulqon faoliyatini kuzatish ishlari Gavayi vulqonlari observatoriyasi tomonidan 1912-yildan buyon olib boriladi.

Galereya

2013-yilda Kilaueadan Mauna-Loa ko‘rinishi
2017-yilda Mauna-Loa cho‘qqisidagi Moku-aveoveo kalderasi

Adabiyotlar

  • Makeyev A. B., Lyutoyev V. P., Vtorov I. P., Bryanchaninova N. I., Makavetskas A. R. Gavayi toleit bazaltlaridagi olivin ksenokristlarining tarkibi va spektroskopiyasi // Qozon universitetining ilmiy yozuvlari. Tabiiy fanlar turkumi. 2020. 162-jild. 2-kitob. 253—273-betlar. — doi: 10.26907/2542-064X.2020.2.253-273.

Havolalar