Klyuchevskaya Sopka vulqoni

Klyuchevskaya Sopka
Ключевской. Жёлоб Крестовский. 2006 год.
Klyuchevskoy. Krestovskiy soyi. 2006-yil.
Xususiyatlari
Vulqon shakliStratovulqon 
Krater diametri300 m
Shakllanish davriGolotsen 
So‘nggi otilishi12-14-avgust 2025-yil 
Otilish turistromboliycha 
Eng yuqori nuqtasi
Mutlaq balandligi4754 m
Nisbiy balandligi1750 m
Birinchi ko‘tarilish1788 (Daniil Gauss rus ekspeditsiyasidan ikki hamrohi bilan) 
Joylashuvi
56°04′00″ shim. keng. 160°38′00″ sharq. uz.HGЯO
Mamlakat
RF subyektiKamchatka o‘lkasi
Tog‘ tizmasi yoki massiviKlyuchevskaya vulqonlar guruhi 

Дальневосточный федеральный округ
Красная точка
Klyuchevskaya Sopka
Камчатский край
Kamchatka o‘lkasi
Красная точка
Klyuchevskaya Sopka
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Klyuchevskaya Sopka, yoki Klyuchevskoy — faol stratovulqon bo‘lib, u yarimorolning sharqiy qismida joylashgan; bu yarimorol — Kamchatka. U Yevrosiyodagieng baland faol vulqondir. Uning yoshi taxminan 7000 yil.

Vulqon balandligi 4688 metrdan 4750 metrgacha va undan yuqoriga yetadi; bu qiymatlar dengiz sathidan o‘lchanadi.

Vulqonga ko‘tarilish yo‘nalishlarining murakkablik toifalari 2A dan 2B gacha.

Umumiy ma’lumotlar

Klyuchevskaya Sopka — Yevrosiyodagi faol vulqonlarning eng balandi. Nisbiy balandligi 1750 m. Turli manbalarda vulqonning mutlaq balandligi 4688 m dan 4750 m gacha deb ko‘rsatiladi. U 60 kilometr g‘arbda joylashgan — bu masofa Kamchatka qo‘ltig‘idano‘lchangan. Yaqinida quyidagi posyolkalar joylashgan: Klyuchi va Kozyrevsk.

Tarixiy davrdagi faolligi

Dunyodagi eng faol vulqonlardan biri. Uning otilishlari 1697-yildan beri ma’lum.

1737-yil

«Kamchatkaning olov purkovchi tog‘i». S. Krasheninnikovning «Kamchatka yeri tavsifi» kitobidan illyustratsiya

1737-yilgi otilish tavsifi S. P. Krasheninnikovningkitoblaridan birida keltirilgan: «Bu dahshatli yong‘in 2-sentyabrda boshlanib, bir hafta davom etdi. Uning shiddati shu qadar kuchli ediki, tog‘ yaqinida baliq ovlab yurgan aholi har soatda o‘limga tayyor turar, halokatini kutardi. Tog‘ ichidagi yoriqlardan ko‘rinib turgan alanga ba’zan pastga, xuddi olovli daryokabi, dahshatli shovqin bilan oqib tushardi. Tog‘ ichidan momaqaldiroqdek gumburlash, qarsillash va go‘yo kuchli damlar bilan olov puflanayotgandek ovoz eshitilar, bundan atrofdagi barcha joylar titrardi. Aholi ayniqsa tunda qo‘rqardi, chunki qorong‘ida hamma narsa yanada yaxshiroq eshitilar va ko‘rinardi. Yong‘inning oxiri odatdagidek, ya’ni juda ko‘p miqdorda kulotilishi bilan tugadi. Biroq kulning oz qismigina yerga tushdi, chunki bulutning hammasini shamol dengizga olib ketdi».

1932—1933-yillar

1932-yilda markaziy kraterning faolligi davom etayotgan bir paytda, vulqonning shimoli-sharqiy yonbag‘rida 25-yanvar 1932-yildan 8-aprel 1933-yilgacha, 700—780 m balandlikda joylashgan uchta otilish markazidan lava chiqdi.

1938—1939-yillar

Bilyukay guruhining yonlama otilishi 7-fevral 1938-yildan 2-mart 1939-yilgacha vulqonning sharqiy yonbag‘rida davom etdi. Bilyukay konusidan yuqorida, uzunligi taxminan 5 km bo‘lgan yoriq bo‘ylab 900 dan 1900 m gacha balandliklarda bir nechta portlash krateri paydo bo‘ldi. Geologik ta’siri jihatidan bu otilish tarixda qayd etilgan barcha yonlama otilishlar ichida eng yirigi edi.

1944—1945-yillar

Vulqon cho‘qqisidagi otilish 5-dekabr 1944-yildan 31-yanvar 1945-yilgacha davom etdi. Otilish kuchli kul yog‘ishi bilan kechdi; yerga tushgan kul hajmi taxminan 0,6 km³ ni tashkil etdi. 1945-yil yanvarida Krestovskiy soyi bo‘ylab lava oqimi oqib tushdi.

1945-yil

Yubileynaya guruhining yonlama otilishi 19-iyundan 07-iyul 1945-yilgacha vulqonning janubi-sharqiy yonbag‘rida davom etdi. 1100 dan 1450 m gacha balandliklarda, taxminan 2 km uzunlikdagi yoriq bo‘ylab portlash kraterlari zanjiri hosil bo‘ldi.

1946-yil

Apaxonchich yonlama otilishi 23-oktyabrdan 22-noyabr 1946-yilgacha vulqonning janubi-sharqiy yonbag‘rida, 1620 m balandlikdagi bitta otilish markazidan sodir bo‘ldi. Lava oqimi 8,5 km masofaga cho‘zildi.

1951-yil

A. Bilinkina nomidagi yonlama otilish 20—30-noyabr 1951-yilda 950 m balandlikda joylashgan ikkita otilish markazidan sodir bo‘ldi. Natijada murakkab tuzilishli shlak konusi yemirilib, qisqa, yirik bo‘lakli va katta qalinlikdagi (40 m) lava oqimi yuzaga keldi.

1953-yil

D. Belyankin nomidagi yonlama otilish 13—25-iyun 1953-yilda 1300 m balandlikda sodir bo‘ldi. Natijada kichik shlak konusi va uzunligi 6 km bo‘lgan lava oqimi hosil bo‘ldi.

1956-yil

V. Vernadskiy va V. Krijanovskiy nomidagi yonlama effuziv (lava oqib chiqadigan) otilishlar 28-iyuldan 5—10-avgust 1956-yilgacha Yubileyniy yorib chiqish joyidan yuqorida davom etdi. Yoriq bo‘ylab joylashgan ikkita otilish markazidan 10 kun davomida kichik bo‘lakli lava oqimlari oqib chiqdi.

1966—1967-yillar

B. Piyp nomidagi yonlama otilish 6-oktyabr 1966-yildan 5-yanvar 1967-yilgacha vulqonning shimoli-sharqiy yonbag‘rida, 2100 m balandlikda davom etdi. Yoriqda 11 ta portlash voronkasi hosil bo‘ldi, quyi voronkalardan esa uzunligi 10 km bo‘lgan lava oqimi chiqdi.

1974-yil

«IV Butunittifoq vulqonologiya yig‘ilishi» (IV VVS) nomidagi yonlama otilish 23-avgustdan 30-dekabr 1974-yilgacha vulqonning janubiy-janubi-g‘arbiy yonbag‘rida davom etdi. Yoriqda ikkita krater joylashdi: 3600 m balandlikdagi portlash krateri va undan 200 m pastdagi effuziv krater. Quyi krater o‘rnida shakllangan kichik shlak konusidan chiqqan bo‘lakli lava oqimi 2,5 km ga cho‘zildi.

1980-yil

«8-mart» yonlama otilishi 5—12-mart 1980-yilda davom etdi va faqat effuziv xususiyatga ega bo‘ldi. Uzunligi 1 km bo‘lgan yoriq bo‘ylab, 1800 m balandlikda kichik otilish markazlari zanjiri paydo bo‘ldi. Ulardan qalinligi kichik bo‘lgan quyidagi oqimlar oqib chiqdi: shlak bo‘lakli lava oqimlari.

1983-yil

«Bashorat qilingan» deb nomlangan yonlama yorib chiqish. Otilish 8-martdan 27-iyul 1983-yilgacha vulqonning sharqiy yonbag‘rida, 2875 m balandlikda davom etdi. Bu otilishning o‘ziga xos jihati shundaki, 111 sutka davom etgan butun otilish mobaynida bitta otilish markazi saqlanib qoldi hamda lava kanallari shlak konusidan ancha uzoqda, lava maydonining ichkarisida hosil bo‘ldi. Otilish portlashli-effuziv xususiyatga ega edi.

1984-yil

1984-yilda cho‘qqi kraterida shlak konusi shakllana boshladi. Uning o‘sishi vulqon bombalarining 50 dan 1000 m gacha balandlikka otilib chiqishi bilan kechdi. Vaqti-vaqti bilan bug‘-gaz portlashlari yuz berib, ba’zan kulga to‘yingan otilish bulutlari hosil bo‘lardi. Krater tubi asta-sekin lava bilan to‘lib, lava vulqon yonbag‘irlariga toshib chiqdi. Keyingi yillarda shlak konusi krater bo‘shlig‘ini butunlay to‘ldirib, yangi cho‘qqi hosil qildi. Bu otilishlar sikli (1984—1987-yillar) davomida lava oqimlari vaqti-vaqti bilan vulqon yonbag‘irlariga oqib tushishda davom etdi.

1978—1980 va 1984—1987-yillardagi cho‘qqi otilishlari asosan effuziv xususiyatga ega edi. Otilish turi vulkancha portlashlardan stromboliycha portlashlargacha o‘zgarib turdi. Gaz-kul bulutlari bir necha marta 12—15 km balandlikka ko‘tarildi, kul zarralari va aerozollar stratosferaga yetib bordi. Gaz-kul shleyfi o‘nlab va yuzlab kilometrlarga tarqaldi. Cho‘qqi otilishlaridagi kul sarfi va portlashlar quvvati tegishlicha 1 dan 150 m³/s gacha va 106 dan 108 kVt gacha deb baholandi. Portlashli-effuziv faollik kuchaygan davrlarda loy oqimlarimuzliklarni chuqur daralar bilan yorib o‘tib, vulqon etagidan 30 km dan uzoqqa tarqaldi. Bu otilishning yana bir o‘ziga xos xususiyati qizigan ko‘chkilarpaydo bo‘lishi edi. Ko‘chkilar vulqon yonbag‘ridan 60—100 km/soat tezlikda pastga tushardi. Ularning yotqiziqlari uzunligi 2,5 km gacha, eng katta kengligi esa 70 m gacha bo‘lgan, mayda bo‘lakli materialdan iborat yupqa, tor tasmalarni hosil qilgan.

1987-yil

«Oldindan ko‘rilgan» deb nomlangan yonlama yorib chiqish. Otilish 24—26-fevral va 6—13-mart 1987-yilda vulqonning janubi-sharqiy yonbag‘rida sodir bo‘ldi. Yuqori yorib chiqish nuqtasi 3800 m, quyi nuqtasi esa 3400 m balandlikda joylashgan. Uzunligi 1 km bo‘lgan lava oqimi oqib chiqdi.

1988-yil

«Vulqonologiya institutining XXV yilligi» (XXV IV) nomli yonlama yorib chiqish. Otilish vulqonning janubiy yonbag‘rida, 4000 m balandlikda sodir bo‘lib, 29-yanvardan 14-sentyabr 1988-yilgacha davom etdi.

1989—1990-yillar

Yu. Skuridin nomidagi yonlama yorib chiqish 28-iyul 1989-yildan 11-fevral 1990-yilgacha vulqonning sharqiy yonbag‘rida, 4100 m balandlikda davom etdi. Lava oqimi 1,5 km ga cho‘zildi.

1993-yil

15-mart 1993-yilda cho‘qqi krateridan otilish boshlanib, sentyabr boshigacha davom etdi. Otilish davomida chuqurligi taxminan 200 m bo‘lgan cho‘qqi krateri lava bilan to‘ldi. Krestovskiy soyida chetlari aniq ko‘tarilgan kuchli lava oqimi shakllandi. Oqib borayotgan lava Erman muzligi va Klyuchevskoy vulqonining yonbag‘ir muzlari bilan jadal ta’sirlashdi. Bu turli kuchdagi freatomagmatik (magma va suvning o‘zaro ta’siridan yuzaga keladigan) hodisalarga sabab bo‘lib, laharlarhosil bo‘lishiga olib keldi. Loy oqimlarining eng katta sarfi 100—150 m³/s ni tashkil etdi. Laharlar ko‘p joylarda 10 km uzunlikdagi tuproq yo‘lni kesib o‘tdi. Yo‘l quyidagi posyolkadan sharqda joylashgan: Klyuchi.

1994-yil

Klyuchevskaya Sopka. 1994-yilgi otilish

7-sentyabr 1994-yilda cho‘qqida paroksizmal (juda kuchli) otilishboshlandi va 2-oktyabrgacha davom etdi. Eng yirik otilish hodisalari 1-oktyabrda yuz berdi. Cho‘qqi krateridan 12—13 km mutlaq balandlikka kulga to‘yingan ulkan otilish ustuni ko‘tarildi. Qizigan vulqon bombalari krater ustidan 2—2,5 km balandlikka otilib chiqdi; eng yirik bo‘laklarning diametri 1,5—2 m ga yetdi. Janubi-sharq tomon vulqon mahsulotlariga to‘yingan quyuq, qoramtir shleyf cho‘zildi. Kul yog‘ishi devori okean tomon o‘nlab kilometrlarga cho‘zilib, ufq ortida yo‘qolib ketardi. Lava oqimlari muz bilan ta’sirlashib, freatomagmatik portlashlarni keltirib chiqardi. Kuchli loy oqimlari ilgari shakllangan o‘zanlar bo‘ylab 25—30 km masofani bosib o‘tib, Kamchatka daryosigayetib bordi. 1994-yilgi otilish Klyuchevskoy vulqonining tarixiy davrdagi eng yorqin va kuchli faollik namoyonlaridan biridir. Shundan keyin vulqonning otilish faolligi deyarli to‘xtadi va keyingi 8 yil davomida u tinch holatda bo‘ldi.

1995—1999-yillar

Vulqon kanali bo‘ylab magma oqib ketishi qayd etildi; bu jarayon ba’zan Klyuchevskoy faolligining keskin kuchayishi bilan kechdi. Masalan, 5-martdan 7-sentyabr 1997-yilgacha kul ustunining dengiz sathidan 9 km balandlikka ko‘tarilishi kuzatildi.

2003—2004-yillar

2007-yil

Cho‘qqidagi otilish 22-mart 2003-yildan 3-mart 2004-yilgacha davom etdi. U portlashli xarakterga ega bo‘lib, stromboliycha, ba’zan esa vulkancha faollik kuzatildi.

2005-yil

Cho‘qqidagi otilish 15-yanvardan 10-aprel 2005-yilgacha davom etdi. Stromboliycha va kamdan-kam hollarda vulkancha portlashli faollik kuzatildi. 31-yanvardan Krestovskiy soyi bo‘ylab lava oqimi oqa boshladi.

2007-yil

Cho‘qqidagi otilish 15-fevraldan 26-iyul 2007-yilgacha davom etdi. Stromboliycha va kamdan-kam hollarda vulkancha portlashli faollik kuzatildi. 28-martdan Krestovskiy soyi bo‘ylab lava oqa boshladi.

2008—2009-yillar

Cho‘qqidagi otilish 8-oktyabr 2008-yildan 28-yanvar 2009-yilgacha davom etdi. Stromboliycha va kamdan-kam hollarda vulkancha portlashli faollik kuzatildi. 21-noyabr 2008-yildan Krestovskiy soyi bo‘ylab lava oqa boshladi.

2009—2010-yillar

Cho‘qqidagi otilish 16-sentyabr 2009-yildan 12-dekabr 2010-yilgacha davom etdi. Stromboliycha va ba’zan vulkancha portlashli faollik kuzatildi. 13-noyabr 2009-yildan lava avval Apaxonchich, so‘ng Krestovskiy va Kozyrevskiy soylari bo‘ylab oqib tushdi.

2012—2013-yillar

1-sentyabr 2012-yildan 10-yanvar 2013-yilgacha Klyuchevskoy vulqonining cho‘qqi kraterida stromboliycha faollik kuzatildi.

2013-yil

17-oktyabr 2013-yilgi otilish.

Cho‘qqidagi otilish 15-avgustdan 15-dekabr 2013-yilgacha davom etdi. Cho‘qqi kraterida stromboliycha faollik kuzatildi. 26-avgustda lava avval Krestovskiy, so‘ng Apaxonchich soyi bo‘ylab oqa boshladi. 09-oktyabrdan vulkancha faollik kuzatildi. 15—20-oktyabrda otilish eng yuqori bosqichiga yetib, kul ustuni dengiz sathidan 10—12 km balandlikka ko‘tarildi. KVERT vulqon uchun aviatsiya xavfi bo‘yicha eng yuqori — qizil rangli kodni belgiladi. Kul shleyfi Klyuchevskoy vulqonidan sharq va janubi-sharqqa tarqaldi. 11-oktyabrda vulqonning janubi-g‘arbiy yonbag‘rida yonlama yorib chiqish sodir bo‘ldi; lava oqimlari Bogdanovich muzligiga kirib bordi. Lava ta’sirida muzlik erishi natijasida Studyonaya daryosi bo‘ylab laharoqib o‘tdi va vaqtincha quyidagi avtomobil yo‘lidagi harakatni qiyinlashtirdi: Petropavlovsk-Kamchatskiy — Ust-Kamchatsk.

2016-yil

Vulqon cho‘qqisidagi otilish 3-apreldan 6-noyabr 2016-yilgacha davom etdi. Stromboliycha va vulkancha faollik kuzatildi. 23-aprelda Apaxonchich soyi bo‘ylab lava oqa boshladi. 24-aprelda shu soyda yonlama yorib chiqish sodir bo‘ldi. 15-avgustda lava Krestovskiy soyi bo‘ylab oqishni boshladi.

2019—2020-yillar

Cho‘qqidagi otilish 1-noyabr 2019-yildan 3-iyul 2020-yilgacha davom etdi; stromboliycha va ba’zan vulkancha faollik kuzatildi. 18-apreldan 3-iyul 2020-yilgacha lava vulqonning janubi-sharqiy yonbag‘ridagi Apaxonchich soyi bo‘ylab oqib tushdi.

2021

18-fevraldan 20-mart 2021-yilgacha Klyuchevskoy vulqonining shimoli-g‘arbiy yonbag‘rida G. S. Gorshkov nomidagi yonlama yorib chiqish otilishi davom etdi.

2022

20-noyabrda zilziladan keyin vulqon vulqon bombalarini otila boshladi.

2023-yil

23-iyunga o‘tar kechasi navbatdagi otilish boshlandi. Vulqonshunoslar uni «cho‘qqidagi portlashli, stromboliycha turdagi otilish» deb ta’rifladilar. Otilish boshlanganda u yaqin atrofdagi aholi va havo qatnovi uchun xavf tug‘dirmagan. 1-noyabr 2023-yilda davom etayotgan faollik doirasida paroksizmal (o‘ta kuchli) otilish sodir bo‘ldi. Natijada kul dengiz sathidan 13 km balandlikka ko‘tarildi va hatto Kanadaning Vankuver shahrida 4-5-noyabr 2023-yilda aviareyslar kechikishiga sabab bo‘ldi.

2025-yil

30-iyulda yana bir otilish boshlandi. G‘arbiy yonbag‘irdan qizigan lava oqib tushgani, vulqon ustida kuchli yorug‘lanish va portlashlar kuzatildi. Otilishga zilzilasabab bo‘ldi. Qisqa tanaffusdan so‘ng 12-avgustda Klyuchevskoy vulqoni yil davomida ikkinchi marta otilib, havoga balandligi 10 km bo‘lgan kul ustunini chiqardi.

Ilmiy kuzatuvlar

Klyuchevskoy vulqoni etagidagi Klyuchi posyolkasida Kamchatka vulqonologiya stansiyasi joylashgan. Unga F. Yu. Levinson-Lessing nomi berilgan; stansiya Vulqonologiya va seysmologiya instituti orqali Rossiya Fanlar akademiyasi Uzoq Sharq bo‘limiga qarashli.

Vulqon yonbag‘irlarida seysmik stansiyalar joylashgan.

Baxtsiz hodisalar

3-sentyabr 2022-yilda vulqonga ko‘tarilish vaqtida 9 nafar rossiyalik sayyoh halok bo‘ldi.

Galereya

Adabiyotlar

  • Piyp B. I. Klyuchevskaya Sopka va uning 1944—1945-yillardagi hamda undan avvalgi otilishlari // Vulqonologiya laboratoriyasi ishlari. 11-son. — M.: SSSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1956.
  • Rudich K. N. Pluton tundan qochmoqda. — M.: Nedra, 1990. — 96 bet — ISBN 5-247-00261-X.
  • Xrenov A. P., Dvigalo V. N., Kirsanov I. T., Fedotov S. A., Gorelchik V. I., Jarinov N. A. Klyuchevskoy vulqoni // Kamchatkaning faol vulqonlari / Mas’ul muharrirlar: Fedotov S. A., Masurenkov Yu. P. M.: Nauka. 1991. 106—153-betlar.
  • Ozerov A. Yu. Klyuchevskoy vulqoni: tarkibi, dinamikasi, modeli. M.: GEOS. 2019. 306 bet.

Havolalar