Posted inBiologiya

Matritsali RNK (mRNK)

Eukariotlarda mRNK hayotiy siklining asosiy bosqichlari
mRNK molekulasining bir qismidagi kodonlar ketma-ketligi. Har bir kodon uchta nukleotiddan iborat bo‘lib, odatda bitta aminokislotaga mos keladi. Ushbu mRNK molekulasi ribosomaga mazkur oqsilni berilgan genetik kodga muvofiq sintez qilishni ko‘rsatadi.

Matritsali ribonuklein kislota (mRNK, boshqa nomi — informatsion RNK, iRNK) — RNK bo‘lib, oqsillarning birlamchi tuzilishi (aminokislotalar ketma-ketligi) haqidagi ma’lumotni saqlaydi. mRNK DNK asosida transkripsiya jarayonida sintezlanadi, keyin esa translyatsiya jarayonida oqsillar sintezi uchun qolip bo‘lib xizmat qiladi. Shu tariqa mRNK genlarning «namoyon bo‘lishi» (ekspressiyasi) jarayonida muhim rol o‘ynaydi.

Odatda yetilgan mRNK uzunligi bir necha yuzdan bir necha mingtagacha nukleotidni tashkil etadi. Eng uzun mRNKlar musbat zanjirli (+) RNK saqlovchi viruslarda, masalan, pikornaviruslarda uchraydi. Biroq bu viruslarda mRNK ularning butun genomini tashkil etishini unutmaslik kerak.

DNK ko‘pincha oqsillarni tayyorlashga mo‘ljallangan chizmalar va ayni paytda yo‘riqnomalar bilan taqqoslanadi. Shu muhandislik va ishlab chiqarish qiyosini davom ettirsak, DNKni «zavod direktorining seyfida saqlanadigan oqsil ishlab chiqarish chizma-yo‘riqnomalarining to‘liq to‘plami», mRNKni esa «yig‘uv sexiga beriladigan alohida detal chizma-yo‘riqnomasining vaqtinchalik ishchi nusxasi» deb tasavvur qilish mumkin. DNK voyaga yetgan organizmning batafsil tasvirini emas, balki uni yaratish «retsepti»ni saqlaydi. Bu retsept genlar ekspressiyasi vaqtida mavjud sharoitga qarab qo‘llanadi: to‘liq yo‘riqnomalarning ayrimlari ishlatiladi, boshqalari esa ishlatilmaydi.

Kashf etilish tarixi

XX asr o‘rtalariga kelib, to‘plangan ilmiy ma’lumotlar asosida tuzilish jihatidan tavsiflangan oqsillar DNKning alohida qismlari — genlar tomonidan kodlanadi, degan xulosaga kelish mumkin edi. Biroq kodlashning bevosita mexanizmi hali aniqlanmagan edi.

Tadqiqotchilar J. Brashe (1944) va T. Kaspersson (1947) olib borgan ishlar oqsilni faol sintezlaydigan hujayralarning sitoplazmasida katta miqdorda RNK borligini ko‘rsatdi. Keyinchalik bu holat, asosan, ribosomal RNKga tegishli ekani, hujayradagi mRNK miqdori esa nisbatan ozligi ma’lum bo‘ldi. Shunga qaramay, kuzatuv DNK, RNK va oqsil o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatdi hamda RNK DNKdan axborotni yadrodan sitoplazmadagi oqsil biosintezi apparatiga olib boruvchi vositachi bo‘lishi mumkin degan taxminning shakllanishiga, ehtimol, ta’sir ko‘rsatdi.

Xuddi shu davrda ribosomalar — ribonukleoprotein zarralar, ya’ni oqsil sintezlovchi tuzilmalar ham kashf etildi. Genlar ribosoma RNKsiga transkripsiyalanadi va ribosomal RNK oqsil sintezi uchun qolip bo‘lib xizmat qiladi, degan taxmin ilgari surildi. Biroq 1956—1958-yillarda A. Belozerskiy va A. Spirin bir qator mikroorganizmlarning DNK va RNK nukleotid tarkibini taqqoslab, DNK tarkibida katta tafovutlar bo‘lsa ham, turli turlarning RNK tarkibi ancha o‘xshashligini ko‘rsatdilar. Bu hujayra RNKsining asosiy qismi (rRNK) muayyan organizm DNKsining nukleotid tarkibini aks ettirmasligi va oqsil sintezi uchun qolip vazifasini bajara olmasligini ko‘rsatardi. Ayni paytda mualliflar turlar o‘rtasidagi katta farqlarda DNK va RNK tarkibi orasida kuchsiz ijobiy korrelyatsiyani kuzatishga muvaffaq bo‘ldilar. Bu ularga hujayrada rRNKdan tashqari genlar ekspressiyasida vositachilik qilishi mumkin bo‘lgan RNKning kichikroq yana bir fraksiyasi bor, deb taxmin qilish imkonini berdi.

Elliot Volkin va Lazar Astraxan bir-biridan mustaqil ravishda o‘xshash xulosaga kelishdi: ular bakteriya hujayralari bakteriofagi T2 bilan zararlanganda butunlay virus oqsillarini sintezlashga o‘tishini aniqladilar. Xo‘jayin hujayra RNKsining katta qismi o‘zgarmasdan qolsa-da, zararlanishdan keyin fag DNKsining nukleotid tarkibiga o‘xshash qisqa umrli RNK oz miqdorda sintezlanadi.

1961-yilda bir nechta tadqiqot guruhi DNKdagi genlarga tuzilishi jihatidan yaqin, ribosomalarga birikib oqsil sintezi uchun qolip vazifasini bajaradigan qisqa umrli vositachi RNK mavjudligini bevosita isbotladi.

«Hayotiy sikl»

mRNK molekulasining hayotiy sikli uning DNK qolipidan «o‘qib olinishi» (transkripsiya) bilan boshlanib, alohida nukleotidlarga parchalanishi bilan yakunlanadi. mRNK molekulasi hayoti davomida oqsil sintezidan (translyatsiyadan) oldin turli o‘zgarishlarga uchrashi mumkin. Eukariot mRNK molekulalari ko‘pincha murakkab qayta ishlovdan o‘tishi va mRNK sintezlanadigan yadrodan translyatsiya sodir bo‘ladigan ribosomalarga yetkazilishi kerak. Aksincha, prokariot mRNK molekulalari bunday jarayonni talab qilmaydi, ularda RNK sintezi oqsil sintezi bilan bir vaqtda kechadi.

Transkripsiya

Transkripsiya deb DNKdagi genetik axborotni RNKga, xususan mRNKga ko‘chirish jarayoniga aytiladi. Transkripsiyani RNK-polimeraza fermenti amalga oshiradi. U komplementarlik tamoyiliga muvofiq qo‘sh spiralning bir zanjiri asosida DNK qismi nusxasini yaratadi. Eukariotlarda ham, prokariotlarda ham bu jarayon bir xil asosda tashkil etilgan. Ular orasidagi asosiy farq shundaki, eukariotlarda RNK-polimeraza transkripsiya paytida mRNKni qayta ishlovchi fermentlar bilan bog‘lanadi. Shu sababli mRNKga ishlov berish va transkripsiya bir vaqtning o‘zida kechishi mumkin. Qisqa umrli, ishlov berilmagan yoki qisman ishlov berilgan transkripsiya mahsulotlari pre-mRNK, to‘liq ishlov berilganlari esa yetilgan mRNK deb ataladi.

Eukariot mRNKning yetilishi

Prokariotlarning (bakteriyalar va arxeylarning) mRNKsi, kamdan-kam istisnolarni hisobga olmaganda, darhol translyatsiyaga tayyor bo‘ladi va maxsus ishlov talab qilmaydi. Eukariot pre-mRNKsi esa katta o‘zgarishlarga uchraydi. Jumladan, transkripsiya bilan bir vaqtda RNK molekulasining 5'-uchiga maxsus o‘zgartirilgan nukleotid (kep) qo‘shiladi, RNKning ma’lum qismlari olib tashlanadi (splaysing), shuningdek, 3'-uchiga adenin nukleotidlari (poliadenin yoki poli(A)-dum deb ataladigan qism) qo‘shiladi. Eukariot mRNKsidagi transkripsiyadan keyingi bunday o‘zgarishlar odatda «mRNK protsessingi» deb ataladi.

Keplash mRNK protsessingining birinchi bosqichidir. U sintezlanayotgan transkript uzunligi 25—30 nukleotidga yetganida yuz beradi. Kep transkriptning 5'-uchiga birikkach, darhol unga CBC kepni bog‘lovchi kompleks (inglizcha cap binding complex) birikadi. Bu kompleks mRNK protsessingi yakunlanguncha unga bog‘langan holda qoladi va keyingi barcha bosqichlarda muhim ahamiyat kasb etadi. Splaysing jarayonida pre-mRNKdan oqsilni kodlamaydigan ketma-ketliklar — intronlar olib tashlanadi. Poliadenillanish aksariyat mRNKlarning sitoplazmaga tashilishi uchun zarur bo‘lib, mRNK molekulalarini tez parchalanishdan himoya qiladi (ularning yarim yemirilish davrini uzaytiradi). Poli(A) qismi bo‘lmagan mRNK molekulalari (masalan, virusniki) eukariot hujayralar sitoplazmasida tez parchalanadi. Bunda ishtirok etadigan fermentlar — ribonukleazalar.

Protsessingning barcha bosqichlari yakunlangach, mRNKda muddatidan oldin paydo bo‘lgan stop-kodonlar yo‘qligi tekshiriladi. Shundan keyin u translyatsiya uchun to‘laqonli qolipga aylanadi. Sitoplazmada kepni initsiatsiya omillari, ya’ni ribosomaning mRNKga birikishini ta’minlaydigan oqsillar taniydi. Poliadenin dum esa poli(A)ni bog‘lovchi maxsus PABP1 oqsiliga birikadi.

Splaysing

Pre-mRNK yetilgan RNKga aylanishi davomida sodir bo‘ladigan splaysing sxemasi. Yashil rang — translyatsiya qilinmaydigan hududlar (UnTranslated Regions, UTR), ko‘k — intronlar, qizil — translyatsiya qilinadigan (oqsilni kodlovchi) hududlar.

Splaysing — pre-mRNKdan oqsilni kodlamaydigan, ya’ni intronlar deb ataladigan qismlar olib tashlanadigan jarayon. Saqlanib qoladigan ketma-ketliklar oqsil tuzilishi haqidagi axborotni tashiydi va ekzonlar deb ataladi. Ba’zan pre-mRNK splaysingi mahsulotlari turli yo‘llar bilan ulanadi, bu esa bitta genning bir nechta oqsilni kodlashiga imkon beradi. Ushbu jarayon muqobil splaysing deb ataladi. Splaysing odatda splaysosoma deb ataladigan RNK-oqsil kompleksi yordamida amalga oshadi. Biroq ayrim RNK molekulalari oqsillar ishtirokisiz ham splaysingni katalizlashi mumkin (qarang: ribozimlar).

Transport

Eukariotlar va prokariotlar o‘rtasidagi yana bir farq mRNK transportiga bog‘liq. Eukariotlarda transkripsiya va translyatsiya fazoviy jihatdan ajralganligi sababli, mRNK yadrodan sitoplazmaga chiqarilishi kerak. Yetilgan mRNKlar o‘ziga xos modifikatsiyalari orqali tanib olinadi va yadrodan yadro teshiklari orqali chiqadi. Sitoplazmada mRNK nukleoprotein komplekslari — informosomalarni hosil qiladi va ular tarkibida ribosomalarga tashiladi. Ko‘plab mRNKlarda ularning hujayra ichidagi joylashuvini belgilaydigan signallar mavjud. Neyronlarda mRNK neyron tanasidan dendritlarga tashilishi lozim. Bu yerda translyatsiya tashqi qo‘zg‘atuvchilarga javoban sodir bo‘ladi.

mRNK eksporti transport omillari Mex67—Mtr2 (achitqilarda) yoki TAP—p15 (ko‘p hujayralilarda) kompleksi yordamida amalga oshadi. Biroq ushbu kompleks mRNKga bevosita emas, balki Yra1 (achitqilarda) yoki ALY/REF (ko‘p hujayralilarda) adapter oqsili orqali bog‘lanadi. Bu oqsil TREX oqsil kompleksining subbirligidir. O‘z navbatida, TREX mRNK kompleksiga ALY/REFning CBC80 subbirligi bilan bevosita o‘zaro ta’siri tufayli jalb qilinadi. Bu subbirlik kepni bog‘lovchi kompleksga tegishlidir. Bunday mexanizm transport kompleksining mRNKning 5'-uchiga yaqin birikishini va mRNKning 5'-uchi oldinda bo‘lgan holda sitoplazma tomon yo‘nalgan tashilishini ta’minlaydi.

Metillanish

mRNK eukariotlarda transkripsiyadan keyin metillanishga uchraydi. Eng ko‘p tarqalgan modifikatsiya adenozin qoldiqlarining N6 holatida metillanib, N6-metiladenozin (m6A) hosil bo‘ladi. Bu jarayon N6-adenozinmetiltransferaza fermentlari tomonidan katalizlanadi. Ular adenozin qoldiqlarini GAC (70 % holatda) va AAC (30 % holatda) konsensus ketma-ketliklaridan taniydi. Tegishli demetilazalar teskari — demetillanish jarayonini katalizlaydi. mRNK metillanishi qaytar va dinamik jarayon ekani, shuningdek m6A miqdorining uzun ekzonlar va stop-kodonlar atrofida ko‘proq bo‘lishini hisobga olib, mRNK metillanishi boshqaruvchi vazifani bajaradi, deb taxmin qilinadi.

Translyatsiya

Prokariot mRNKsi qayta ishlov va transportni talab qilmagani uchun translyatsiya ribosoma tomonidan transkripsiyadan keyin darhol boshlanishi mumkin. Binobarin, prokariotlarda translyatsiya transkripsiya bilan bir vaqtda kechadi va kotranskripsion tarzda sodir bo‘ladi.

Eukariot mRNKsi qayta ishlanib, yadrodan sitoplazmaga yetkazilishi kerak; faqat shundan keyingina ribosomada translyatsiyalanishi mumkin. Translyatsiya sitoplazmadagi erkin ribosomalarda ham, shuningdek endoplazmatik to‘r membranalariga birikkan ribosomalarda ham sodir bo‘lishi mumkin. Demak, eukariotlarda translyatsiya transkripsiya bilan bevosita bir vaqtda kechmaydi.

Translyatsiyaning boshqarilishi

Prokariotlarda transkripsiya va translyatsiya bir vaqtda kechishi sababli hujayra yangi oqsillarni sintezlash orqali atrof-muhit o‘zgarishlariga tez javob bera oladi. Ya’ni boshqarilish asosan transkripsiya darajasida amalga oshadi. Eukariotlarda esa mRNK protsessingi va transporti zarurligi sababli tashqi ta’sirlarga javob ko‘proq vaqt oladi. Shu bois ularning oqsil sintezi transkripsiyadan keyingi bosqichda kuchli boshqariladi. Barcha yetilgan mRNK ham translyatsiyalanavermaydi: hujayrada oqsil ekspressiyasini transkripsiyadan keyin boshqaruvchi turli mexanizmlar mavjud. Ulardan biri — RNK interferensiyasi.

Ayrim mRNKlar aslida ketma-ket joylashgan ikkita terminator kodonni (stop-kodonni) saqlaydi. Ko‘pincha ular kodlovchi ketma-ketlik oxirida turli turdagi kodonlardan iborat bo‘ladi.

Yetilgan mRNKning tuzilishi

Yetilgan eukariot mRNK tuzilishining sxemasi

Yetilgan mRNK vazifalari bilan farqlanadigan bir nechta qismdan iborat: «5'-kep», 5'-translyatsiya qilinmaydigan hudud, kodlovchi (translyatsiya qilinadigan) hudud, 3'-translyatsiya qilinmaydigan hudud va 3'-poliadenin «dumi».

5'-kep

5'-kep (inglizcha cap — qalpoqcha) — o‘zgartirilgan guanozin nukleotidi bo‘lib, yetilmagan mRNKning 5'- (oldingi) uchiga qo‘shiladi. Ushbu modifikatsiya mRNKni translyatsiya initsiatsiyasida tanib olish va himoyalanmagan 5'-uchli nuklein kislotalar zanjirlarini parchalovchi fermentlar — 5'-nukleazalardan himoya qilish uchun juda muhimdir.

Kodlovchi hududlar

Kodlovchi hududlar kodonlardan — birin-ketin joylashgan, uchta nukleotiddan iborat ketma-ketliklardan tashkil topadi. Ularning har biri genetik kodda muayyan aminokislotaga yoki oqsil sintezining boshlanishi va tugashiga mos keladi. Kodlovchi hududlar start-kodondan boshlanib, uchta stop-kodondan biri bilan tugaydi. Kodonlar ketma-ketligini o‘qish va uning asosida sintezlanayotgan oqsil molekulasining aminokislotalar ketma-ketligini yig‘ish ribosomalar tomonidan transport RNKlar ishtirokida translyatsiya jarayonida amalga oshiriladi. Oqsillarni kodlashdan tashqari, kodlovchi hududlarning ayrim qismlari boshqaruvchi ketma-ketlik vazifasini bajarishi mumkin. Masalan, ayrim hollarda RNKning ikkilamchi tuzilishi translyatsiya natijasini belgilaydi.

Monosistronli va polisistronli mRNK

mRNK, agar unda translyatsiya jarayonida faqat bitta oqsil (bitta sistron) sintezi uchun zarur axborot saqlansa, monosistronli deb ataladi. Polisistronli mRNK bir nechta oqsilni kodlaydi. Bunday mRNKdagi genlar (sistronlar) genlararo, kodlamaydigan ketma-ketliklar bilan ajratilgan. Polisistronli mRNKlar prokariotlar va viruslar uchun xos; eukariotlarda mRNKlarning aksariyati monosistronli bo‘ladi.

Translyatsiya qilinmaydigan hududlar

Translyatsiya qilinmaydigan hududlar — start-kodondan oldinda va stop-kodondan keyin joylashgan, oqsilni kodlamaydigan RNK qismlaridir. Ular mos ravishda 5'-translyatsiya qilinmaydigan hudud va 3'-translyatsiya qilinmaydigan hudud deb ataladi. Bu qismlar kodlovchi qism bilan bir transkript tarkibida transkripsiyalanadi. Ular mRNK hayotiy siklida mRNK barqarorligi, hujayradagi joylashuvi va translyatsiya samaradorligini boshqarish kabi vazifalarni bajaradi. mRNK barqarorligi 5'- va/yoki 3'-hududlar orqali, jumladan, RNK parchalanishiga mas’ul fermentlar — RNKaza fermentlariga va parchalanishni tezlashtiruvchi yoki sekinlashtiruvchi boshqaruvchi oqsillarga sezgirlik tufayli nazorat qilinadi.

3'-poliadenin dumi

mRNKning 3'-«dumidagi» uzun (ko‘pincha bir necha yuz nukleotiddan iborat) adenin asoslari ketma-ketligi eukariotlarda poliadenilatpolimeraza fermenti yordamida sintezlanadi. Yuqori eukariotlarda poli(A)-dum AAUAAA deb ataladigan maxsus ketma-ketlikni saqlovchi transkripsiyalangan RNKga qo‘shiladi. Bu ketma-ketlikning ahamiyatini inson 2-globin genidagi mutatsiya misolida ko‘rish mumkin: mutatsiya AAUAAAni AAUAAGga o‘zgartiradi, natijada organizmda globin yetarli miqdorda ishlab chiqarilmaydi.

Ikkilamchi tuzilish

«Poya–halqa» — mRNK ikkilamchi tuzilishining elementi, sxematik tasvir
«Psevdotugun» — mRNK ikkilamchi tuzilishining elementi, sxematik tasvir

mRNK birlamchi tuzilish (nukleotidlar ketma-ketligi) bilan bir qatorda ikkilamchi tuzilishga ham ega. DNKdan farqli ravishda, uning ikkilamchi tuzilishi molekulalararo o‘zaro ta’sirga asoslanmaydi (DNKning qo‘sh spirali ikki chiziqli molekuladan tashkil topib, ular butun uzunligi bo‘ylab vodorod bog‘lari bilan birikkan). mRNKning ikkilamchi tuzilishi molekula ichidagi o‘zaro ta’sirlarga asoslanadi: chiziqli molekula «buklanadi» va uning bir molekulaga tegishli turli qismlari orasida vodorod bog‘lari hosil bo‘ladi.

Ikkilamchi tuzilishlarga poya, halqa va psevdotugun misol bo‘la oladi.

mRNKning ikkilamchi tuzilmalari translyatsiyani boshqaradi. Masalan, oqsil tarkibiga odatiy bo‘lmagan aminokislotalar —, selenometionin va pirrolizin — kiritilishi 3'-translyatsiya qilinmaydigan hududdagi poya–halqa tuzilishiga bog‘liq. Psevdotugunlar genning o‘qish ramkasi dasturlashtirilgan tarzda siljishini ta’minlaydi. Ikkilamchi tuzilish ayrim mRNKlarning parchalanishini sekinlashtirishga ham xizmat qiladi.

Viruslarning mRNKlarida murakkab ikkilamchi tuzilmalar (IRES) kep va translyatsiya initsiatsiyasi omillarining tanib olishiga bog‘liq bo‘lmagan translyatsiyani yo‘naltiradi (qarang: «Translyatsiya initsiatsiyasi»).

Parchalanish

Turli mRNKlarning yashash davomiyligi (barqarorligi) har xil. Bakteriya hujayralarida mRNK molekulasi bir necha soniyadan bir soatdan ortiq vaqtgacha, sutemizuvchilar hujayralarida esa bir necha daqiqadan bir necha kungacha mavjud bo‘lishi mumkin. mRNK qanchalik barqaror bo‘lsa, undan shunchalik ko‘p oqsil sintezlanishi mumkin. Hujayra mRNKsining cheklangan yashash muddati hujayra ehtiyojlari o‘zgarganda oqsil sintezini tez o‘zgartirishga imkon beradi. Ma’lum vaqt o‘tgach, bu muddatni uning nukleotidlar ketma-ketligi, xususan, molekulaning 3'-uchidagi poliadenin qismining uzunligi belgilaydi, mRNK RNKazalar ishtirokida o‘zini tashkil etgan nukleotidlarga parchalanadi. Hozirgi vaqtda mRNK parchalanishining ko‘plab mexanizmlari ma’lum, ularning ayrimlari quyida bayon etilgan.

Prokariotlarda mRNKning parchalanishi

Prokariotlarda mRNK barqarorligi eukariotlardagiga qaraganda ancha past. Prokariot hujayralarida mRNK ribonukleazalar majmuasi, jumladan endonukleazalar, 3'-ekzonukleazalar va 5'-ekzonukleazalar ta’sirida parchalanadi. Ayrim hollarda bir necha o‘ntadan yuztagacha nukleotiddan iborat kichik RNK molekulalari mRNKdagi mos ketma-ketliklar bilan komplementar juftlashib, ribonukleazalarga yordam beradi va mRNK parchalanishini rag‘batlantiradi. 2008-yilda bakteriyalarda kepga o‘xshash tuzilma — 5'-uchida trifosfat borligi ko‘rsatildi. Ikki fosfat olib tashlanganda 5'-uchida monofosfat qoladi va mRNKni endonukleaza parchalaydi. Bu ferment — RNKaza E.

Eukariotlarda

Odatda parchalanish 5'-uchdagi kepni va 3'-uchdagi poliadenin dumni olib tashlashdan boshlanadi, so‘ng nukleazalar mRNKni bir vaqtning o‘zida 5' → 3' va 3' → 5' yo‘nalishlarida parchalaydi. Transkripsiya xatosi tufayli oqsil sintezining tugash signali — stop-kodon kodlovchi ketma-ketlik o‘rtasida paydo bo‘lgan mRNK maxsus tez parchalanish mexanizmiga uchraydi. Bu — NMD.

Aniqlash usullari

So‘nggi vaqtlarda transkriptomni 50—100 ta hujayradan iborat namunalarda tahlil qilish imkonini beradigan juda sezgir usullar ishlab chiqildi.

Adabiyotlar

  1. ↑ Bruce Alberts, Alexander Johnson, Julian Lewis, Martin Raff, Keith Roberts, Peter Walter. Molecular Biology of the Cell. — 5. — Garland Science, 2008. — 1392 с. — ISBN 0815341059.
  2. ↑ Ичас М. Биологический код. — Москва: Мир, 1971.
  3. ↑ Crick F. H. The genetic code - yesterday, today, and tomorrow // Cold Spring Harb. Symp. Quant. Biol.. — 1966. — Т. 31. — С. 1—9. — PMID 5237190. Архивировано 29 октября 2011 года.
  4. ↑ Спирин А. С. Глава II. Информационная РНК и генетический код // Молекулярная биология. Структура рибосомы и биосинтез белка. — Москва: Высшая школа, 1986. — С. 9—11.
  5. ↑ Belozersky A. N., Spirin A. S. A correlation between the compositions of deoxyribonucleic and ribonucleic acids (англ.) // Nature. — 1958. — Vol. 182, iss. 4628. — P. 111—112. — PMID 13566202.
  6. ↑ Volkin E., Astrachan L. Intracellular distribution of labeled ribonucleic acid after phage infection of Escherichia coli // Virology. — 1956. — Т. 2, вып. 4. — С. 433—437. — PMID 13352773.
  7. ↑ Volkin E., Astrachan L. Phosphorus incorporation in Escherichia coli ribo-nucleic acid after infection with bacteriophage T2 // Virology. — 1956. — Т. 2, вып. 2. — С. 149—161. — PMID 13312220.
  8. ↑ Brenner S., Jacob F., Meselson M. An unstable intermediate carrying information from genes to ribosomes for protein synthesis (англ.) // Nature. — 1961. — Vol. 190. — P. 576—581. — PMID 20446365.
  9. ↑ Gros F., Hiatt H., Gilbert W., Kurland C. G., Risebrough R. W., Watson J. D. Unstable ribonucleic acid revealed by pulse labelling of Escherichia coli (англ.) // Nature. — 1961. — Vol. 190. — P. 581—585. — PMID 13708983.
  10. ↑ Alberts, Bruce; Alexander Johnson, Julian Lewis, Martin Raff, Keith Roberts, and Peter Walters. Molecular Biology of the Cell; Fourth Edition (англ.). — New York and London: Garland Science[англ.], 2002. — [Архивировано 18 сентября 2009 года.]
  11. ↑ Moore M. J., Proudfoot N. J. Pre-mRNA processing reaches back to transcription and ahead to translation (англ.) // Cell : journal. — Cell Press, 2009. — Vol. 20. — P. 688—700. — PMID 19239889.
  12. ↑ Rasmussen E. B., Lis JT. In vivo transcriptional pausing and cap formation on three Drosophila heat shock genes (англ.) // Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America : journal. — 1993. — Vol. 90. — P. 7923—7927. — PMID 8367444.
  13. ↑ Topisirovic I., Svitkin Y. V., Sonenberg N., Shatkin A. J. Cap and cap-binding proteins in the control of gene expression (англ.) // Wiley Interdiscip Rev RNA : journal. — 2011. — Vol. 2, no. 2. — P. 277—298. — doi:10.1002/wrna.52. — PMID 21957010.
  14. ↑ Maquat L. E. Nonsense-mediated mRNA decay: splicing, translation and mRNP dynamics (англ.) // Nat. Rev. Mol. Cell Biol. : journal. — 2004. — Vol. 5, no. 2. — P. 89—99. — doi:10.1038/nrm1310. — PMID 15040442.
  15. ↑ Johnston W., Unrau P., Lawrence M., Glasner M., Bartel D. RNA-catalyzed RNA polymerization: accurate and general RNA-templated primer extension (англ.) // Science : journal. — 2001. — Vol. 292, no. 5520. — P. 1319—1325. — PMID 11358999. Архивировано 27 февраля 2012 года.
  16. ↑ Paquin N., Chartrand P. Local regulation of mRNA translation: new insights from the bud (англ.) // Trends Cell Biol[англ.] : journal. — 2008. — Vol. 18. — P. 105—111.
  17. ↑ Ainger, Kevin; Avossa, Daniela; Diana, Amy S.; Barry, Christopher; Barbarese, Elisa; Carson, John H. (1997), Transport and Localization Elements in Myelin Basic Protein mRNA, The Journal of Cell Biology, 138 (5): 1077—1087, doi:10.1083/jcb.138.5.1077, PMC 2136761, PMID 9281585, Архивировано из оригинала 28 ноября 2007, Дата обращения: 6 декабря 2010
  18. ↑ Job, C.; Eberwine, J. (1912), Localization and translation of mRNA in dendrites and axons, Nat Rev Neurosci, 2001 (12): 889—98, doi:10.1038/35104069, PMID 11733796, Архивировано из оригинала (w) 3 октября 2016, Дата обращения: 3 октября 2017
  19. ↑ Köhler A., Hurt E. Exporting RNA from the nucleus to the cytoplasm (англ.) // Nat. Rev. Mol. Cell Biol. : journal. — 2007. — Vol. 8, no. 10. — P. 761—773. — doi:10.1038/nrm2255. — PMID 17786152.
  20. ↑ Cheng H., Dufu K., Lee C. S., Hsu J. L., Dias A., Reed R. Human mRNA export machinery recruited to the 5' end of mRNA (англ.) // Cell : journal. — Cell Press, 2006. — Vol. 127, no. 7. — P. 1389—1400. — doi:10.1016/j.cell.2006.10.044. — PMID 17190602. Архивировано 24 сентября 2015 года.
  21. ↑ Wang X., Lu Z., Gomez A., Hon G. C., Yue Y., Han D., Fu Y., Parisien M., Dai Q., Jia G., Ren B., Pan T., He C. {{{заглавие}}} (англ.) // Nature. — 2014. — Vol. 505, iss. 7481. — P. 117—120. — doi:10.1038/nature12730. — PMID 24284625.
  22. ↑ Айала Ф. Д. Современная генетика. 1987.
  23. ↑ Poyry, T.,Kaminski, A., Jackson R. What determines whertehr mammalian ribosomes resume scanning after translation of a short upstream open reading frame (англ.) // Genes and Development : journal. — 2004. — Vol. 18. — P. 62—75.
  24. ↑ Kozak, M. (1983), Comparison of initiation of protein synthesis in procaryotes, eucaryotes, and organelles (PDF), Microbiological Reviews, 47 (1): 1—45, PMC 281560, PMID 6343825, Дата обращения: 12 августа 2006 {{citation}}: Неизвестный параметр |month= игнорируется (справка)Википедия:Обслуживание CS1 (url-status) (ссылка)
  25. ↑ Niehrs C, Pollet N (1999), Synexpression groups in eukaryotes, Nature, 402 (6761): 483—7, doi:10.1038/990025, PMID 10591207 {{citation}}: Неизвестный параметр |month= игнорируется (справка)
  26. ↑ Kozak, M. Comparison of initiation of protein synthesis in procaryotes, eucaryotes, and organelles (англ.) // Microbiology and Molecular Biology Reviews[англ.] : journal. — American Society for Microbiology[англ.], 1983. — Vol. 47, no. 1. — P. 1—45. — PMID 15680349.
  27. ↑ Shaw, G. and Kamen, R. A conserved AU sequence from the 3' untranslated region of GM-CSF mRNA mediates selective mRNA degradation (англ.) // Cell : journal. — Cell Press, 1986. — Vol. 46, no. 5. — P. 659—667. — PMID 15680349.
  28. ↑ Компьютерный анализ процессов структурообразования нуклеиновых кислот // Математическое моделирование. — М., 2013. — Т. 25, № 4. — С. 126–134.
  29. ↑ Shabalina SA, Ogurtsov AY, Spiridonov NA (2006), A periodic pattern of mRNA secondary structure created by the genetic code, Nucleic Acids Res., 34 (8): 2428—37, doi:10.1093/nar/gkl287, PMC 1458515, PMID 16682450{{citation}}: Википедия:Обслуживание CS1 (множественные имена: authors list) (ссылка)
  30. ↑ Katz L, Burge CB (2003), Widespread selection for local RNA secondary structure in coding regions of bacterial genes, Genome Res., 13 (9): 2042—51, doi:10.1101/gr.1257503, PMC 403678, PMID 12952875 {{citation}}: Неизвестный параметр |month= игнорируется (справка)
  31. ↑ Vogel J., Wagner E. G. Target identification of small noncoding RNAs in bacteria (англ.) // Curr. Opin. Microbiol. : journal. — 2007. — June (vol. 10, no. 3). — P. 262—270. — doi:10.1016/j.mib.2007.06.001. — PMID 17574901.
  32. ↑ Viegas S. C., Arraiano C. M. Regulating the regulators: How ribonucleases dictate the rules in the control of small non-coding RNAs (англ.) // RNA Biol[англ.] : journal. — 2008. — Vol. 5, no. 4. — P. 230—243. — PMID 18981732.
  33. ↑ Deana, Atilio; Celesnik, Helena; Belasco, Joel G. (2008), The bacterial enzyme RppH triggers messenger RNA degradation by 5' pyrophosphate removal, Nature, 451 (7176): 355—8, doi:10.1038/nature06475, PMID 18202662, Архивировано из оригинала 21 января 2008, Дата обращения: 20 июня 2012
  34. ↑ Bhargava, V., Ko, P., Willems, E., Mercola, M., & Subramaniam, S. (2013)Quantitative Transcriptomics using Designed Primer-based Amplification Архивная копия от 27 октября 2013 на Wayback Machine. Scientific reports, 3, Article number: 1740 doi:10.1038/srep01740
  35. ↑ Tilgner, H., Raha, D., Habegger, L., Mohiuddin, M., Gerstein, M., & Snyder, M. (2013). Accurate Identification and Analysis of Human mRNA Isoforms Using Deep Long Read Sequencing. G3: Genes| Genomes| Genetics, 3(3), 387—397.doi: 10.1534/g3.112.004812
  36. ↑ Drewe, P., Stegle, O., Hartmann, L., et al. & Rätsch, G. (2013). Accurate detection of differential RNA processing. Nucleic acids research, 41(10), 5189-5198 doi: 10.1093/nar/gkt211

Havolalar