| Shahar | |
| Makka | |
|---|---|
| arab. مكة | |
| | |
| 21°25′21″ shim. k. 39°49′34″ sharq. uz.HGЯO | |
| Mamlakat |
|
| Gubernator | Xolid al-Faysal Ol Saud |
| Tarixi va geografiyasi | |
| Asos solingan | noma’lum |
| Ilk bor tilga olingan | Muqaddas Qur’onda |
| Avvalgi nomlari | Bakka |
| Maydoni | 451 km² |
| Markazining balandligi | 277 ± 1 m |
| Iqlim turi | arid, qurg‘oqchil (BWh) |
| Vaqt mintaqasi | UTC+3:00 |
| Aholisi | |
| Aholisi | 1 944 000 kishi (2022) |
| Aholi zichligi | 5100 kishi/km² |
| Diniy tarkibi | musulmonlar (100%) |
| Rasmiy til | arab tili |
| Raqamli identifikatorlar | |
| Telefon kodi | +966-12 |
|
|
|
| holymakkah.gov.sa (arab.) | |





Makka (arab. مَكَّة [mak.ka]), rasmiy nomi Makkai Mukarrama (arab. مَكَّة ٱلْمُكَرَّمَة — Makkatul-Mukarrama [mak.ka almʊkarːama]) — shahar bo‘lib, Saudiya Arabistonining g‘arbida, qariyb 80 km uzoqlikdagi Qizil dengiz sohilidan sharqda joylashgan. Shuningdek, u Makka viloyatining ma’muriy markazi va musulmonlar uchun ziyorat maskani hisoblanadi (qarang: Haj).
Makka — musulmonlar uchun muqaddas shahar bo‘lib, «islom beshigi» deb hisoblanadi. 630-yilda o‘z mavqeyini mustahkamlagan Madina musulmonlari jamoasi payg‘ambar Muhammad boshchiligida Makkaga kirib keldi, shahar jangsiz taslim bo‘ldi, aholisi islomni qabul qildi. Qur’onning oyati nozil bo‘lgach, Ka’ba butun dunyo musulmonlari namozda yuzlanadigan yo‘nalishga aylandi. Shundan so‘ng musulmonlar qayerda bo‘lishidan qat’i nazar, Makka tomon yuzlanib namoz o‘qiy boshladilar (qibla). Holbuki, hijrat[aniqlashtirish kerak] davrida musulmonlar Quddus tomonga yuzlanib namoz o‘qiganlar. Makka yaqinidagi vodiyda dunyodagi eng yirik ziyoratchilar chodir shaharchasi — Mino joylashgan.
Makka markazida dunyodagi asosiy va eng yirik masjid — Al-Harom (bu nom arab tilidan «Taqiqlangan masjid» deb tarjima qilinadi; arab tilida «Daxlsiz», «Muqaddas maskan» yoki «Muqaddas joy» ma’nolarini ham bildiradi) joylashgan. Uning hovlisida islomning bosh muqaddas yodgorligi — Ka’ba. Mamlakat qonunlariga ko‘ra, musulmon bo‘lmaganlarning Makkaga kirishi taqiqlangan. Masjidning «Harom» («taqiqlangan») deb nomlanishi ham shu bilan bog‘liq.
13-noyabr kuni, 2010-yilda mamlakatda birinchi yerusti Makka metropoliteni ishga tushirildi. U shahardagi hamda haj marosimlari o‘tkaziladigan manzillarga, jumladan, Muzdalifa, Mino, Arafot vodiylariga ko‘plab ziyoratchilarni tashishni ta’minlaydi.
2012-yilda Makkada dunyodagi eng ulkan osmono‘par binolar majmuasi — Abraj al-Bayt qurib bitkazildi. Uning eng baland binosi — Qirollik soat minorasi — dunyodagi balandligi bo‘yicha to‘rtinchi bino bo‘lib, unda dunyodagi eng katta va eng baland joylashgan soatlar o‘rnatilgan.
Ziyoratchilar eng ko‘p to‘planadigan davrlarda Makkada tez-tez odamlar tiqilinchlari, yong‘inlar va jarohatlanganlar hamda halok bo‘lganlar bilan bog‘liq boshqa hodisalar yuz beradi. 1990-yilda Makkadagi piyodalar tunneli fojiasi sodir bo‘lib, unda qariyb 1,5 ming ziyoratchi halok bo‘lgan. Eng yirik Makkadagi tiqilinch 2015-yilda sodir bo‘lib, 2 mingdan ortiq ziyoratchi halok bo‘lgan.
Etimologiyasi
Shaharning to‘liq rasmiy nomi — arab. مكة المكرمة,Makka al-Mukarrama — «Muhtaram Makka» bo‘lib, ba’zan «Muqaddas Makka shahri» deb ham tarjima qilinadi. Shaharning qadimgi nomi — Bakka (arab. بَـكَّـة) — kelib chiqishi aniq bo‘lmagan arabcha so‘z. Ayrim taxminlarga ko‘ra, «Bakka» — shahar o‘rnida joylashgan vodiyning qadimgi nomi. Islom tarafdorlari bu hudud islomgacha bo‘lgan manbalarda aynan Tanaxda Bakka nomi bilan tilga olinganiga ishonadilar. Keyinchalik bu nom Zabur kitobida (84:6), Qirol Jeyms Injili (Jeyms) tarjimasida ham uchraydi (ibr. — בָּכָא, ingl. — Baca). Zamonaviy olimlar bunday da’volarni rad etgan. Makkaning boshqa nomi — Tihoma (arab. تِـهَـامَـة). Arab va islom an’analarida ishlatiladigan yana bir nomi — Faron yoki Paron (Paron cho‘li nomidan kelib chiqqan; u Eski Ahdda — Vayera 21:21 da tilga olinadi). XII asr suriyalik geograf Yoqut al-Hamaviy «Faron» «Tavrotda tilga olingan Makka nomlaridan biri bo‘lgan yahudiycha so‘z» ekanini yozgan. Tavrotda tilga olingan bu nom haqida arab va islom an’analarida Paron cho‘li keng ma’noda Tihoma ekani, payg‘ambar Ismoil joylashib olgan makon esa Makka bo‘lgani aytiladi. «Bakka» shakli Qur’onda ham (3:96), «Makka» shakli bilan birga (48:24) uchraydi. Musulmon olimlari bu atama bilan odatda shaharning muqaddas hududini, ya’ni Ka’ba joylashgan hududni nazarda tutadilar.
Geografiyasi
Makka dengiz sathidan 227 metr balandlikda, Qizil dengiz sohilidan taxminan 80 kilometr uzoqlikda joylashgan[aniqlashtirish kerak]. Makkaning markaziy qismi tog‘lar orasidagi, ko‘pincha «Makka botig‘i» deb ataladigan yo‘lakda joylashgan. Bu hududga At-Tanim vodiysi, Bakka vodiysi va Abkar vodiysi kiradi. Tog‘lar orasidagi bunday joylashuv shaharning zamonaviy kengayish strategiyasini belgilagan. Shahar markazi Masjid al-Harom hududida joylashgan bo‘lib, shaharning katta qismiga nisbatan pastroqda. Masjid atrofidagi hudud eski shaharni tashkil etadi. Asosiy ko‘chalar — Al-Mudaa va Suq al-Layl — masjidning shimolida, As-Suq as-Sag‘ir esa janubida joylashgan. Shahar markazidagi Buyuk masjid atrofidagi hudud qayta rejalashtirilib, yuzlab uylar joylashgan mahallalar o‘rnida keng ko‘chalar va shahar maydonlari barpo etilgan. An’anaviy uylar mahalliy tog‘ jinslaridan qurilgan bo‘lib, odatda ikki yoki uch qavatli. Makkaning umumiy maydoni 1 200 km² dan ortiq.
Qadimda Makkada suvning bir qancha asosiy manbalari, jumladan, Zamzam kabi quduqlar bo‘lgan, ularning suvi biroz sho‘rtang edi. Shuningdek, Ayn-Zubayda bulog‘i ham mavjud bo‘lgan. Bu buloqning manbalari Makkadan 20 km janubi-sharqda, Jabal-Arafadan bir necha kilometr sharqda joylashgan Jabal-Sa’d va Jabal-Qabqab tog‘laridir. Suv yerosti kanallari (korizlar) yordamida yetkazilgan. Uchinchi manba kichik suv havzalari va sisternalarda to‘plangan yomg‘ir suvi edi. Yog‘ingarchilik kamligiga qaramay, qadimdan suv toshqini xavfi mavjud bo‘lgan. Al-Kurdiyga ko‘ra, tarixda 89 marta suv toshqini qayd etilgan va ularning barchasi 1965-yilgacha sodir bo‘lgan. Bir nechtasi Saudiya davriga to‘g‘ri keladi. O‘tgan asrdagi eng kuchli toshqinlardan biri 1942-yilda yuz bergan. Shundan keyin Makkada to‘g‘onlar qurilgan.
Demografiyasi
| Yillar | 1965 | 1979 | 2003 | 2007 | 2020 |
|---|---|---|---|---|---|
| Aholi soni | 185 000 | 367 000 | 1 541 800 | 1 700 000 | 2 042 000 |
Iqlimi
Makkaning iqlimi tropik cho‘l iqlimidir. Makka dunyodagi eng issiq shaharlardan biri. Mutlaq eng past harorat +10 °C, mutlaq eng yuqori harorat +51,4 °C. Shaharda o‘rtacha yillik harorat +30,7 °C (taqqoslash uchun, Dallol — dunyodagi eng issiq aholi punktlaridan biri hisoblanadi, unda o‘rtacha yillik harorat ≈34 °C). Kamdan kam yog‘inlar oktabrdan aprelgacha tushadi; dekabr–yanvar oylarida eng ko‘p yog‘in kuzatiladi, chunki ba’zan shaharga O‘rta yer dengizidan noyob siklonlar yetib keladi. Boshqa oylarda yog‘ingarchilik deyarli kuzatilmaydi.
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Tarixi
Qadimgi tarixi

Islom an’analariga ko‘ra, Makkaga Ismoil avlodlari asos solgan. Tarixchi Gerbert Berg bu rivoyatni diniy to‘qima deb ataydi. Yunon tarixchisi Diodor Sitsiliyalik miloddan avvalgi I asrda o‘zining «Yunon mifologiyasi (Tarixiy kutubxona)» asarida Arabiston yarimorolining olis hududida joylashgan, «barcha arablar uchun muqaddas va e’zozli» bo‘lgan ibodatxona haqida yozgan. Musulmonlar bu ibodatxonani Ka’ba bilan aynanlashtiradilar. Klavdiy Ptolemey ham shaharni, ehtimol, «Makoraba» nomi bilan tilga olgan, biroq bu taxmin bahsli va ko‘plab olimlar tomonidan inkor etiladi.
Taxminan V asrdan boshlab Ka’ba butparast qabilalarning, ya’ni islomgacha bo‘lgan Arabiston xalqlarining sig‘inish markazi edi. Arablar ilohlar majmuasining bosh xudosi Hubal bo‘lib, unga Makkada hukmronlik qilgan qurayshiylar qabilasi sig‘ingan. Bu e’tiqod arablar VII asrda islomni qabul qilguniga qadar saqlanib qolgan.
Qurayshiylar tajribali savdogarlar edi. VI asrda ular ziravorlar savdosi bilan shug‘ullana boshladilar, chunki dengizdagi urushlar savdogarlarni quruqlik yo‘llarini izlashga majbur qilgan. Vizantiya bungacha Qizil dengizni nazorat qilgan, biroq bu davrda qaroqchilik kuchaygan. Fors ko‘rfazi hamda Dajla va Frot daryolari orqali o‘tadigan boshqa yo‘l ham xavfsiz emas edi. Shu davrda Makka mashhurlik jihatidan Petra va Palmira[aniqlashtirish kerak].
Makka islom paydo bo‘lishidan ancha oldin ham ziyorat markazi edi. Butparast ziyoratchilar o‘z ibodatxonalariga kelib, Zamzam qudug‘idan suv ichishgan[aniqlashtirish kerak].
Muhammadning Makkani fath etishi
Muhammad 570-yilda Makkada tug‘ilgan va shundan buyon islom uning hayoti bilan uzviy bog‘liq. U hoshimiylarning kam sonli guruhi yashagan hududda, hukmron qurayshiylar qabilasi nazorati ostida tug‘ilgan. Islom ta’limotiga ko‘ra, milodiy 610-yilda Jabal an-Nur yaqinidagi Hiro tog‘ g‘orida Muhammad ilohiy vahiylarni Allohdan Jabroil farishta orqali ola boshlagan va shu asosda Makka butparastligiga qarshi turuvchi Ibrohimiy yakkaxudolik g‘oyasini ilgari surgan. Unga nozil bo‘lgan Qur’onning Oli Imron surasi 96-oyatiga muvofiq, «insonlar uchun qurilgan ilk uy Bakkada (Makkada) joylashgan». Butparast qabilalar tomonidan 13 yil davomida ta’qib qilingach, Muhammad 622-yilda sahobalari — «muhojirlar» bilan birga Yasribga ko‘chgan (qarang: Hijrat). Bu shahar keyinchalik Madina deb atalgan. Ammo qurayshiylar va musulmonlar o‘rtasidagi ziddiyat davom etdi. Ular Badr jangida to‘qnashdilar va Madina tashqarisida musulmonlar qurayshiylar ustidan g‘alaba qozondilar. Uhud jangi esa qat’iy natijasiz yakunlandi. Umuman olganda, makkaliklarning islomni yo‘q qilishga qaratilgan harakatlari muvaffaqiyatsiz va katta talafotli bo‘ldi. Xandaq jangi paytida, 627-yilda, Arabistonning birlashgan qo‘shini Muhammad kuchlarini mag‘lub eta olmadi.
628-yilda Muhammad va uning izdoshlari haj uchun Makkaga kirmoqchi bo‘ldilar, biroq qurayshiylar bunga to‘sqinlik qildi. Keyinchalik musulmonlar va makkaliklar Hudaybiya sulhini tuzdilar. Unga ko‘ra, qurayshiylar musulmonlarga qarshi kurashni to‘xtatishga va keyingi yili ziyoratga ruxsat berishga va’da qildilar. Sulh 10 yil davom etishi kerak edi. Biroq atigi ikki yildan so‘ng qurayshiylar bir guruh musulmonlar va ularning ittifoqchilarini qirg‘in qilib, kelishuvni buzdilar. Shundan keyin Muhammad va uning 10 ming kishilik safdoshlari Makkaga kirdilar. Kurashni davom ettirish o‘rniga Makka shahri Muhammadga taslim bo‘ldi. U aholiga tinchlik va afv e’lon qildi. Butparast xudolarning tasvirlari Muhammad izdoshlari tomonidan yo‘q qilindi va bu joy islomlashtirildi hamda yana yagona Allohga ibodat qilishga bag‘ishlandi. Makka islomda muqaddas maskan deb e’lon qilindi va musulmonlar ziyoratining markaziga, imonning besh ustunidan biri bilan bog‘liq joyga aylandi. Shundan so‘ng Muhammad Oqib ibn Usaydni shahar hokimi etib tayinlab, Madinaga qaytdi. Uning Arabistondagi keyingi faoliyati yarimorolning birlashishiga olib keldi.
Muhammad 632-yilda vafot etdi. U o‘z ummatiga (islomiy jamoasiga) birlik tuyg‘usini singdirgan edi. Islom tez yoyila boshladi va keyingi bir necha yuz yil ichida Shimoliy Afrikadan Osiyo va Yevropaning bir qismigacha tarqaldi. Islom imperiyasi kengaygani sari Makka butun musulmon olamidan va undan tashqaridan ham ziyoratchilarni jalb etishda davom etdi, chunki musulmonlar har yili haj ibodatini ado etish uchun kelardilar.
Yil davomida Makkaga turli tadqiqotchilar, Ka’baga yaqin yashashni istagan taqvodor musulmonlar hamda ziyoratchilarga xizmat ko‘rsatadigan atrofdagi aholi punktlari aholisi ham kelib turgan. Haj safari murakkab va qimmat bo‘lgani sabab ziyoratchilar kemalarda Jiddaga kelib, u yerdan piyoda yo‘lga chiqqanlar yoki Suriya yoxud Iroqdan keladigan yillik karvonlarga qo‘shilganlar.
O‘rta asrlar va keyingi tarix

Makka hech qachon musulmon davlatining poytaxti bo‘lmagan, biroq musulmon hukmdorlar uning farovonligiga e’tibor berganlar, toki shaharliklar o‘z turmush sharoitidan mamnun bo‘lsin. Umar ibn al-Xattob (634—644-yillar) va Usmon ibn Affon (644—656-yillar) hukmronligi davrida toshqin xavfi xalifalarni xristian muhandislarini taklif qilishga majbur qildi. Ular pastqam mahallalarda to‘g‘onlar va Ka’ba atrofini himoya qiladigan dambalar qurishlari kerak edi.
Muhammadning Madinaga ko‘chishi Makkaning ahamiyatini kamaytirdi. To‘rtinchi xalifa Ali o‘z poytaxti sifatida Kufani tanlagach, shaharning siyosiy mavqeyi yanada pasaydi. Umaviylar xalifaligi o‘z poytaxtini Damashqqa, Abbosiylar xalifaligi esa Bag‘dodga ko‘chirdi. Bag‘dod qariyb 500 yil davomida Islom imperiyasining markazi bo‘lib qoldi. Abdulloh ibn az-Zubayr Ikkinchi musulmonlar fuqarolar urushi davrida Makkani egalladi. Shahar Umaviylar tomonidan 683 va 692-yillarda ikki marta qamal qilindi. Shundan keyin shahar bir muddat siyosiy voqealardan chetda qoldi va uni hoshimiylar boshqargan.
Milodiy 930-yilda Makka qarmatiylar, oxirzamonning yaqinligiga ishonuvchi ismoiliy musulmon firqasi tomonidan Abu Tohir al-Jannobiy boshchiligida bosib olinib, talon-toroj qilindi. Qora o‘lat pandemiyasi 1349-yilda Makkaga yetib keldi.
Milodiy 1517-yilda sharif Barakat ibn Muhammad Usmonlilar imperiyasi hukmronligini tan oldi, ammo sezilarli darajada mustaqilligini saqlab qoldi.
Milodiy 1803-yilda shahar Dir’iya amirligi tomonidan bosib olindi va amirlik Makkani 1813-yilgacha qo‘lida tutdi. Bu 1517-yildan beri shaharga egalik qilib kelgan Usmonlilar imperiyasining obro‘siga zarba bo‘ldi. Usmonlilar imperiyasi Makkani qaytarib olish vazifasini Misr xidivi Muhammad Ali zimmasiga yukladi va u 1813-yilda bu vazifani bajardi.
Milodiy 1818-yilda salafiylar yana g‘alaba qozondi, biroq Ol Saud sulolasining bir qismi omon qoldi va Najd amirligini tuzdi. Bu amirlik 1891-yilgacha mavjud bo‘ldi.
Makkada muntazam ravishda vabo epidemiyalari yuz bergan. Haj mavsumlarida 27 ta epidemiya 1831–1930-yillar oralig‘ida qayd etilgan. 20 mingdan ortiq ziyoratchi 1907–1908-yillardagi haj paytida vabodan vafot etgan.
Makka sharifining qo‘zg‘oloni
Birinchi jahon urushi davrida Usmonlilar imperiyasi Germaniya tomonida Antantaga qarshi urush olib borgan. Imperiya Dardanel operatsiyasi paytida Istanbulga va Al-Kut qamali paytida Bag‘dodga uyushtirilgan hujumlarni muvaffaqiyatli qaytargan. Britaniya agenti Tomas Lourens usmonli hukmdori, Makka sharifi Husayn ibn Ali bilan kelishib oldi. Husayn ibn Ali Usmonlilar imperiyasiga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tardi va Makka jangida uning qo‘shini egallagan birinchi shahar Makka bo‘ldi. Sharif qo‘zg‘oloni sharqiy frontdagi burilish nuqtasiga aylandi. Sharif Husayn yangi davlat — Hijoz qirolligini e’lon qildi va Makkani uning poytaxti deb belgiladi.
Saudiya Arabistoni
1924-yilda Makka uchun jang bo‘lib o‘tdi. Abdulaziz ibn Saud qarshi tomon hukmdori — Husayn ibn Ali, Makka sharifi va Hijoz qirolligi podshohi bilan jang qildi. Ibn Saud Makkani egallab, 700 yillik hoshimiylar hukmronligiga barham berdi, Husayn ibn Ali esa Jiddaga qochdi. Hijoz aviatsiyasida foydalanishga yaroqli yagona samolyot — Airco DH.9 (uchuvchi Nikolay Shirokov) bo‘lgan. Mazkur samolyotda Makka ustida razvedka va bombardimon parvozlari bajarilib, tashviqot varaqalari tashlangan. 18-yanvar 1925-yilda Shirokov samolyoti qulab tushdi; u bilan birga jurnalist Umar Shokir ham halok bo‘ldi.
10-yanvar 1926-yilda Abdulaziz ibn Saud Hijoz podshohi deb e’lon qilindi va Najd va Hijoz qirolligi tashkil etildi. 23-sentabr 1932-yilda Najd va Hijoz Saudiya Arabistoni nomi ostida yagona davlatga birlashtirildi.
Saudiya hokimiyati davrida eski shahardagi ko‘plab tarixiy binolar buzib tashlangan. Saudiya Arabistonida rasmiy qabul qilingan islom yo‘nalishi — vahhobiylik — butparastlikdan qo‘rqish sabab tarixiy va diniy yodgorliklarni ulug‘lashga salbiy qaraydi. Natijada 1985-yildan buyon tarixiy binolarning qariyb 95 foizi, jumladan, ming yillik inshootlar vayron qilingan. Jumladan, Muhammadning qizi va sahobalari tomonidan qurilgan yettita masjiddan beshtasi buzilgan. Xadichaning (Muhammadning rafiqasi) uyi, Abu Bakrning uyi, Muhammadning nabirasi Ali al-Uraydning uyi va boshqa binolar ham vayron qilingan. Rasmiy izohga ko‘ra, bu binolar haj ziyoratchilarini qabul qilish infratuzilmasini yaratish maqsadida buzilgan. Biroq Ali al-Uraydning uyi aniqlanganda, podshoh Fahd uning ziyoratgohga aylanmasligi uchun binoni yer bilan yakson qilishni shaxsan buyurgan.
Iqtisodiyoti
Makka iqtisodiyoti har yilgi haj ziyoratiga juda bog‘liq. Hajdan tushadigan daromad nafaqat Makka, balki butun Arabiston yarimoroli iqtisodiyotiga ham sezilarli hissa qo‘shadi. Ilgari ziyoratchilardan soliq undirilgan. Bu soliqlar ayniqsa Buyuk depressiya davrida yuqori bo‘lgan va 1972-yilgacha saqlanib qolgan. Hajdan daromad olish ziyoratchilarga xizmat ko‘rsatishni ham o‘z ichiga oladi. Saudi Arabian Airlines aviakompaniyasi daromadining 12 foizi ziyoratga bog‘liq. Ziyoratchilarni quruqlik transportida tashish, mehmonxonalar va boshqa turar joylar bilan ta’minlash ham daromad keltiradi.
Shaharning daromadi 100 million dollardan oshadi, Saudiya hukumati esa haj xizmatlariga qariyb 50 million dollar sarflaydi. Shaharda sanoat korxonalari ham mavjud, biroq ular asosan neft eksportiga tayanadigan Saudiya iqtisodiyotida endi muhim o‘rin tutmaydi. Makkada to‘qimachilik mahsulotlari, mebel va idish-tovoqlar ishlab chiqariladi. Iqtisodiyotning katta qismini xizmat ko‘rsatish sohasi tashkil etadi.
Shunga qaramay, Makka iqtisodiyoti ancha xilma-xil. Shahardagi korxonalar orasida gofrirovkalangan temir ishlab chiqaruvchilar, misgarlik ustaxonalari, duradgorlik va mebel qoplash ustaxonalari, yog‘ ishlab chiqarish korxonalari, qandolat fabrikalari, tegirmonlar, novvoyxonalar, parrandachilik xo‘jaliklari, muzlatilgan mahsulotlarni import qiluvchilar, fotosalonlar, muz ishlab chiqaruvchilar, salqin ichimliklar fabrikalari, sartaroshxonalar, kitob do‘konlari, sayyohlik agentliklari va banklar bor.
XX va XXI asrlarda shahar ancha kengaydi, chunki aviaqatnovlar ommalashishi ortidan ziyoratchilar soni keskin ko‘paydi. Minglab saudiyaliklar butun yil davomida ziyoratchilarga xizmat ko‘rsatadigan mehmonxonalar va do‘konlarda ishlaydi; ular o‘z navbatida uy-joy va xizmatlarga talabni oshiradilar. Hozir Makkani avtomagistrallar o‘rab turibdi, savdo markazlari va osmono‘par binolar qurilgan.
Boshqaruvi
Makkani Makka munitsipaliteti boshqaradi. U mahalliy saylovda saylangan 14 a’zoli kengashdan iborat bo‘lib, unga Al-Amin deb ataluvchi, Saudiya hukumati tomonidan tayinlanadigan mer rahbarlik qiladi. Hozirgi mer — Usoma al-Bar.
Makka shahri o‘zi bilan bir xil nomdagi Makka viloyatining ma’muriy markazidir. 16-may 2007-yildan beri mazkur ma’muriy okrug (viloyat) gubernatori shahzoda Xolid ibn Faysal Ol Saud.
Madaniyati
Ziyoratchilarning ko‘pligi va ularning ayrimlari Makkada butunlay qolib ketishi sabab shahar musulmon olamidagi eng rang-barang shaharlardan biriga aylangan. Saudiya Arabistonining boshqa hududlaridan, ayniqsa Najddan farqli o‘laroq, Makka, The New York Times yozganidek, erkin fikr va munozaralarning hamda «nomaqbul liberalizm»ning «hayratlanarli vohasi»ga aylangan, chunki «Makka aholisi o‘zini ko‘plab islomiy bahslarda ustun kelayotgan asta-sekin yoyiluvchi ekstremizmga qarshi tayanch deb hisoblaydi».
Usmon Nuri posho, vali (noib), Usmonlilar imperiyasi vakili, 1885-yilda Makkaga birinchi bosmaxona dastgohini olib kelgan. Hoshimiylar davrida bu dastgohda shaharning rasmiy Al-Qibla gazetasi chop etilgan. Saudiya hukumati unda yangi — Umm al-Quro gazetasini bosishni boshlagan. Keyinchalik shaharga Yaqin Sharqning boshqa hududlaridan ham matbaa uskunalari keltirilgan.
Bugungi kunda shaharning o‘z gazetasi — Al-Nakva («Forum») mavjud. Makkada Saudiya Arabistoni va xalqaro miqyosdagi boshqa gazetalar ham tarqatiladi, jumladan, Saudi Gazette, Al-Madina, Ukoz va Al-Bilod.
. Shaharda yuzlab kabel, sun’iy yo‘ldosh va boshqa telekanallar ishlaydi.
An’anaviy Makkada asosiy sport turlari norasmiy kurash va yugurish musobaqalari edi. Bugun eng ommabop sport turi futbol. Shaharda Saudiya Arabistonining eng qadimgi futbol klubi — Al-Vahda joylashgan bo‘lib, u 1945-yilda tashkil etilgan. Makkaning eng katta sport inshooti — Qirol Abdulaziz stadioni 38 000 tomoshabinni sig‘dira oladi.
Ziyorat

Har yili millionlab musulmonlar Makkaga ziyoratga keladi. Ziyoratning ikki turi bor: haj va umra.
. Haj har yili Makkada va uning yaqinidagi shaharlarda o‘tkaziladi. Haj vaqtida turli millatlarga mansub bir necha million kishi birgalikda ibodat qiladi. Jismonan sog‘lom va voyaga yetgan, Makkaga borish hamda safar davomida yaqinlarining tirikchiligini ta’minlash uchun yetarli jismoniy va moddiy imkoniyatga ega har bir musulmon umri davomida kamida bir marta haj qilishi shart.
Umraning majburiyligi masalasida islom ulamolari o‘rtasida ixtiloflar mavjud.
1979-yil noyabrda Masjid al-Haromning egallab olinishi
20-noyabr 1979-yilda Masjid al-Harom ichidagi 6 000 kishi bilan birga 500 nafar qurollangan jangaridan iborat guruh tomonidan egallab olindi. Guruh rahbari al-Utaybiy neftning AQShga sotilmasligini, davlat boyliklari isrof qilinmasligini va Saudiylar sulolasining hokimiyatdan ag‘darilishini talab qildi. Masjidga birinchi hujum qaytarildi, ikkinchi hujum esa 22-noyabrda boshlandi: masjid darvozalariga hujum qilindi, ammo natija bo‘lmadi. So‘ng 3 000 askar, 12 ta zirhli transportyor va beshta vertolyot ishtirokida uchinchi hujum uyushtirildi. Biroq terrorchilar raketa qurilmalaridan 3 ta zirhli transportyorni yo‘q qilib, bir vertolyotni urib tushirdilar. Shundan so‘ng podshoh Fransiyadan yordam so‘radi. Bu boshqa din vakillariga nisbatan qo‘yilgan taqiqqa yagona istisno bo‘ldi. 4-dekabrda Fransiya maxsus kuchlari masjidga hujum qildi; 200 jangari va 250 garovdagi kishi halok bo‘ldi.
Musulmon bo‘lmaganlarning Makkaga kirishiga qo‘yilgan taqiq

Saudiya Arabistoni qonunchiligiga ko‘ra, shaharda musulmon bo‘lmaganlarning bo‘lishi qat’iyan taqiqlanadi. Biroq tarixda ayrim istisnolar bo‘lgan. Makkaga kirgan ilk ma’lum musulmon bo‘lmagan sayohatchi — Boloniyalik Lyudoviko de Vartema (ital. Ludovico de Verthema) bo‘lib, u Makkaga 1503-yilda borgan. Makkaga borgan eng mashhur musulmon bo‘lmagan sayohatchilardan biri ser Richard Frensis Byorton bo‘lib, u XIX asr o‘rtalarida Afg‘onistondan soxta ism bilan haj qilgan. Shuningdek, 1979-yilda Saudiya hukumati iltimosiga ko‘ra, terrorchilar tomonidan egallab olingan masjidni garovdagilar bilan birga ozod qilgan Fransiya maxsus kuchlari askarlari ham (asosan) musulmon bo‘lmagan. Makkaga samolyotlarning uchishi ham cheklangan, shunda musulmon bo‘lmaganlar hatto samolyot bortida ham bu joy ustidan o‘tmaydi. Parvozlar taqiqining yana bir sababi — Makkaning tog‘li hududda joylashgani va uchib o‘tuvchi samolyotlarning shovqini, holbuki ziyoratchilar ibodati uchun tinchlik va osoyishtalik zarur.
Adabiyotlar
- Gusterin P. V. Arab Sharqi shaharlari. — M.: Sharq–G‘arb, 2007. — 352 bet — (Ensiklopedik ma’lumotnoma). — 2000 nusxa. — ISBN 978-5-478-00729-4.
- Makka // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Makka : [arxiv. 19-iyul 2021-yil] / Roshchin M. Yu. (tarix), Starodub T. X. (tarix va me’morchilik), Voropayev A. I. (iqtisodiyot) // Manikovskiy — Meotida. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2012. — B. 612—613. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004–2017, j. 19). — ISBN 978-5-85270-353-8.
- Lapidus, Ira M. Islom jamiyatlari tarixi. — Cambridge University Press, 1988. — ISBN 978-0-521-22552-6.
- Bredli Houp, Jastin Shek. Neft va qon. Saudiya Arabistoni valiahd shahzodasining jahon hukmronligi uchun shafqatsiz kurashi = Bradley Hope, Justin Scheck. Blood and Oil: Mohammed bin Salman’s Ruthless Quest for Global Power. — M.: Alpina Pablisher, 2024. — B. 461. — ISBN 978-5-9614-9182-1.
Havolalar
- Gusterin P. MAKKA. — «Arab Sharqi shaharlari».
- Ka’ba — Makka
- MakkahLive’ning YouTube kanali — Makkadan jonli efir
- Makka: muqaddas shahar Manxettenga o‘xshaydimi? (BBC reportaji)
- Masjid al-Haromdan jonli videotranslyatsiya