| Shahar | |||||
| Abu-Dabi | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| arab. ابوظبي | |||||
|
|||||
| 24°27′04″ sh. k. 54°23′49″ sh. u.HGЯO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Rahbar | Muhammad bin Zoid Ol Nahayon | ||||
| Tarixi va geografiyasi | |||||
| Asos solingan | taxminan 1760-yilda | ||||
| Maydoni | 972 km² | ||||
| Markazining balandligi | -9,99 m | ||||
| Iqlim turi | qurg‘oqchil | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+4:00 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholisi | 1 483 000 kishi (2020) | ||||
| Aholi zichligi | 1525,72 kishi/km² | ||||
| Diniy e’tiqodlar | musulmonlar-sunniylar | ||||
| Aholi nomlanishi | abu-dabilik, abu-dabiliklar | ||||
| Rasmiy til | arab tili | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +9712 | ||||
|
|
|||||
|
abudhabi.ae (arabcha) (inglizcha) |
|||||
Abu-Dabi, urg‘uning boshqa shakli Abu-Dabi, shuningdek — Abu-Zabi[manba 54 kundan beri ko‘rsatilmagan] (arab. أَبو ظَبِي [ɐˈbuˈðˤɑbi]) — — Birlashgan Arab Amirliklari hamda Abu-Dabi amirligining poytaxti. Abu-Dabi mamlakatning siyosiy, sanoat, savdo va madaniyat markazidir; uning BAA yalpi ichki mahsulotidagi ulushi 56 % dan oshadi (2008). Shahar aholisi 1 483 000 kishini tashkil etadi (2020).
Abu-Dabida mahalliy va federal hukumat idoralari, shuningdek, Birlashgan Arab Amirliklari hukumati hamda Oliy neft kengashining qarorgohlari joylashgan. Shaharda Ol Nahayon oilasiga mansub BAA prezidenti istiqomat qiladi. Abu-Dabining jadal rivojlanishi va shaharlashuvi, neft va gazning ulkan zaxiralari hamda qazib olinishi, shuningdek, aholi daromadining nisbatan yuqoriligi shaharni yirik va taraqqiy etgan megapolisga aylantirdi. Bugungi kunda Abu-Dabi poytaxt maqomi tufayli mamlakat siyosiy va sanoat faoliyatining markazi, shu bilan birga muhim madaniy va savdo markazi hisoblanadi. Taxminan 400 milliard dollarga baholangan BAA iqtisodiyotining qariyb uchdan ikki qismi Abu-Dabi hissasiga to‘g‘ri keladi.
Etimologiyasi
Abu-Dabi nomi arab tilidan «jayronning otasi» deb tarjima qilinadi (arab. أَبُو, abu — «ota», arab. ظَبْي, zabi — «jayron»). Bu nom hududda jayronlar ko‘p bo‘lgani va Shahbut ibn Diyob Ol Nahayon haqidagi xalq rivoyati tufayli paydo bo‘lgan deb hisoblanadi. Rivoyatga ko‘ra, arab ovchilari Liva vohasidan bir jayronni quvib borishgan. Jayron cho‘l bo‘ylab uzoq vaqt u yoqdan bu yoqqa yugurib, keyin ovchilarni Fors ko‘rfazi sohiliga boshlab kelgan, suvga sakrab, sayoz joydan orolga o‘tgan. Ovchilar uning ortidan borishgan va jayron ularni chuchuk suv bulog‘iga olib kelgan. Minnatdor bo‘lgan ovchilar jayronni o‘ldirishmagan, buloq yonida barpo etilgan manzilgohni esa arab tilida Abu-Dabi deb ataladigan «jayronning otasi» nomi bilan atashgan.
Tarixi
Abu-Dabi atrofida bu joyda qadimiy sivilizatsiyalar, jumladan, Umm an-Nar madaniyati mavjud bo‘lganini tasdiqlovchi arxeologik dalillar bor. Bu madaniyat miloddan avvalgi uchinchi ming yillikka oid. Boshqa manzilgohlar ham hozirgi Abu-Dabi shahri tashqarisida, jumladan, amirlikning sharqiy va g‘arbiy hududlarida topilgan.
Abu-Dabiga taxminan 1760-yilda asos solingan.
XVIII asrda Abu-Dabi qal’a va dengiz sohilida qal’a devori yonida joylashgan baliqchilar kulbalaridan iborat edi. XX asr o‘rtalarigacha aholining asosiy mashg‘ulotlari baliqchilik va marvarid ovlash.
XIX asrda Buyuk Britaniya bilan Fors ko‘rfazidagi arab davlatlari shayxlari o‘rtasida tuzilgan shartnomalar natijasida Britaniya bu mintaqada o‘z ta’sirini o‘rnatdi. Britaniyaning asosiy maqsadi Hindistonga boradigan savdo yo‘lini qaroqchilardan himoya qilish edi. Hududning ilgari «Qaroqchilar sohili» deb atalishi ham shundan kelib chiqqan. Qaroqchilik tugatilgach, britaniyaliklar uchun boshqa masalalar, jumladan, boshqa davlatlarning mintaqaga kirib kelishiga yo‘l qo‘ymaslik strategik zarurati muhim ahamiyat kasb etdi. 1947-yilda Hindistondan chiqib ketganidan keyin ham Britaniya Abu-Dabidagi ta’sirini saqlab qoldi, chunki o‘sha vaqtga kelib Fors ko‘rfazining neft salohiyati ortgan edi.
1793-yilda shayxlar (hukmdorlar) qarorgohiga aylangan manzilgoh — Abu-Dabi.
Shahar taraqqiyoti tarixidagi eng muhim burilish 1958-yilda yuz berdi: o‘shanda Abu-Dabi yaqinida dastlabki yirik neft konlari topildi. Shahar mamlakat neft qazib olish sohasini boshqaruvchi markazga aylandi. Agar 1960-yillar boshida Abu-Dabi kichik baliqchilar qishlog‘i bo‘lgan bo‘lsa, 30 yil ichida u yirik megapolisga — keng xiyobonlar va ko‘plab osmono‘par binolarga ega bo‘lgan shaharga aylandi. Shahar ayniqsa 1968-yilda besh yillik rivojlanish rejasi qabul qilingach jadal o‘sdi; 1971-yilda Abu-Dabi Birlashgan Arab Amirliklarining muvaqqat poytaxtiga aylandi. 1996-yilda esa shahar BAAning doimiy poytaxti maqomini oldi.
Geografiyasi
Shahar Fors ko‘rfazining janubi-sharqiy qismidagi orolda, materikdan chorak kilometr uzoqlikda joylashgan. Orol materik bilan uchta avtomobil ko‘prigi orqali bog‘langan (2010-yil oxiri holatiga ko‘ra).
Iqlimi
Iqlimi tropik cho‘l iqlimidir. Abu-Dabi dunyodagi eng issiq shaharlardan biri hisoblanadi. Yog‘in juda kam (yiliga taxminan 50 mm) tushadi, yozda harorat 50 °C gacha ko‘tarilishi mumkin. Qishda havo nisbatan salqinroq bo‘ladi. Eng issiq oy — avgust, o‘rtacha harorat +35,2 °C. Dubay bilan solishtirganda, bu yerda yog‘in yanada kam, yozgi harorat yuqoriroq, qishki harorat esa biroz pastroq.
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq eng yuqori harorat, °C | 34,3 | 38,1 | 43,0 | 44,7 | 46,9 | 48,5 | 48,7 | 49,2 | 47,7 | 42,8 | 37,7 | 33,4 | 49,2 |
| O‘rtacha eng yuqori harorat, °C | 24,0 | 25,9 | 29,2 | 34,3 | 39,1 | 40,7 | 42,0 | 42,8 | 40,3 | 36,3 | 30,9 | 26,3 | 34,3 |
| O‘rtacha harorat, °C | 18,5 | 20,0 | 22,8 | 26,9 | 31,1 | 32,9 | 34,8 | 35,2 | 32,6 | 29,0 | 24,7 | 20,6 | 27,4 |
| O‘rtacha eng past harorat, °C | 13,4 | 14,9 | 17,2 | 20,4 | 24,0 | 26,1 | 28,9 | 29,6 | 26,7 | 22,8 | 18,8 | 15,3 | 21,5 |
| Mutlaq eng past harorat, °C | 5,0 | 5,4 | 8,4 | 11,2 | 15,0 | 19,8 | 22,2 | 23,8 | 19,9 | 14,6 | 10,5 | 7,3 | 5,0 |
| Yog‘in miqdori (me’yor), mm | 7,0 | 21,2 | 14,5 | 6,1 | 1,3 | 0,0 | 0,1 | 1,5 | 0,0 | 0,0 | 0,3 | 5,2 | 57,2 |
| Suv harorati, °C | 20 | 18 | 21 | 26 | 28 | 30 | 32 | 33 | 32 | 30 | 27 | 24 | 27 |
| Manba: | |||||||||||||
Transport
Zoid chuqur suv dengiz porti. Xalqaro aeroport.

Asosiy transport turi — taksi. Shaharda avtobus tarmog‘i mavjud, ayrim bekatlar konditsioner bilan jihozlangan. Markaziy avtovokzaldan avtobuslar Abu-Dabiga qarashli shaharlarga (Al-Ayn, Madinat Zoid), shuningdek, boshqa amirliklarga qatnaydi. 2030-yilgacha mo‘ljallangan yer usti transporti bosh rejasiga muvofiq, jamoat transporti tarmog‘ini katta miqyosda kengaytirish rejalashtirilgan. 130 km (81 mil) metro va 340 km (210 mil) tramvay yo‘llari va/yoki tezkor avtobus yo‘nalishlari (BRT) tashkil etilishi kutilmoqda. Shahar ko‘chalari keng, zamonaviy qoplamali bo‘lib, har bir yo‘nalishda uchtadan harakatlanish tasmasi mavjud. Odatda shimoldan janubga «yo‘llar» (ingl. Roads), g‘arbdan sharqqa esa «ko‘chalar» (ingl. Streets). Ko‘chalarning o‘rtasida ajratish yo‘lagi joylashgan bo‘lib, unga odatda palmalar ekilgan.
Iqtisodiyoti
Abu-Dabining iqtisodiy mavqeyi shahar xizmat ko‘rsatish sohasi rivojlangan va iqtisodiyotida davlat sektori salmoqli o‘rin tutadigan yirik neft-gaz qazib olish mintaqasining ma’muriy, moliyaviy va transport markazi ekanligi bilan belgilanadi.
Abu-Dabi chekkasidagi Umm an-Narda yirik neft-kimyo majmuasi ishlaydi. Neftning bir qismi Abu-Dabining Zoid porti orqali eksport qilinadi. Boshqa chekka hudud — Al-Musaffahda sement, quvur ishlab chiqarish va kemasozlik zavodlari joylashgan. Shuningdek, plastmassa buyumlar, mebel va tibbiy asbob-uskunalar ishlab chiqariladi.
Shaharda bir qator moliya muassasalari mavjud: xalqaro fond birjasi, tovar birjasi, moliyaviy fyucherslar, hisob-kitob palatasi, yirik banklar (jumladan, Abu-Dabi Milliy banki).
Me’morchiligi va diqqatga sazovor joylari
Shahar rejasi va qurilishi
Shaharning asosiy ishbilarmonlik hayoti — hukumat idoralari va yirik kompaniyalar ofislari — Abu-Dabining shimoliy qismida, shaharning eng go‘zal sohilbo‘yi sayilgohi — uzunligi 7 km bo‘lgan Kornishga tutash bir necha mavzeda jamlangan. Shaharning bu qismida zamonaviy baland binolar va osmono‘par binolar zich joylashgani sababli Abu-Dabi «Yaqin Sharq Manxetteni» deb ataladi. Shaharning qolgan qismida asosan villalar va taunhauslar — badavlat fuqarolar uchun mo‘ljallangan turarjoylar joylashgan. Shaharda 20 dan ortiq ko‘kalamzor hudud va bog‘ bor; ularni sug‘orishda suvni chuchuklashtirish qurilmalari. Shahar hozirgi qiyofasini o‘tgan asrning 80-yillarida (XX asr), Dubaydan ancha oldin egallagan. Dubay obodonlashtirish va qurilish sohalarida Abu-Dabiga keyinroq yetib olib, undan o‘zib keta boshlagan. Hozir Abu-Dabi rahbariyati ham Dubaynikidan qolishmaydigan katta rejalarni ishlab chiqqan. Ular orasida metro qurish va butun Saadiyat orolini, shaharning shimoli-sharqiy qismida joylashgan hududni o‘zlashtirish ham bor.
Diqqatga sazovor joylari
Asosiy diqqatga sazovor joylardan biri — Shayx Zoid masjidi bo‘lib, u dunyodagi eng yirik masjidlardan biri va BAAdagi eng yirik masjiddir. 2017-yilda san’at muzeyi — Abu-Dabi Luvri (Louvre Abu Dhabi) ochildi. Kornish sohilbo‘yi sayilgohida arablarning yog‘och qayiqlari (dau) tayyorlanadigan qayta ta’mirlangan kemasozlik ustaxonasini ko‘rish mumkin. Shu yerda eski Abu-Dabidan saqlanib qolgan kam sonli me’moriy yodgorliklardan biri — Al-Husn qal’asi ham bor. Hozir unda amirlik arxivi saqlanadigan Hujjatlashtirish va tadqiqotlar markazi joylashgan.
Boshqa diqqatga sazovor joylar:
- Ferrari World — Ferrari mavzusidagi birinchi park, dunyodagi eng yirik yopiq ko‘ngilochar park.
- Al Bahar — o‘ziga xos «harakatlanuvchi» fasadga ega egizak osmono‘par minoralar.
- Capital Gate — qiya minora.
- Aldar HQ — dumaloq osmono‘par bino.
Shahar markazida yana bir qator zamonaviy masjidlar va favvoralar («Dalla», «Marvaridlar», «Uchayotgan oqqushlar» va boshqalar) mavjud.
Shaharda har ikki yilda bir marta IDEX xalqaro qurol-yarog‘ ko‘rgazmasi o‘tkaziladi. Neft ko‘rgazmasida sayyohlar mintaqa tarixiga oid video va audio materiallar bilan tanishishlari mumkin. Shahar yaqinida mamlakatning an’anaviy turmush tarzini namoyish etuvchi Al-Musaffah madaniy-etnografik qishlog‘i joylashgan. Dam olish va bayram kunlari sayyohlar bu yerda arab milliy qo‘shiq va raqs tomoshalarini ko‘rishlari mumkin. To‘qimachilik, ip yigirish va kashtachilik kabi an’anaviy hunarmandchilik mahsulotlari ham shahar mehmonlarini o‘ziga jalb qiladi.
Ijtimoiy soha
Sport
Abu-Dabida sport infratuzilmasiga yirik sarmoyalar kiritilishi va jahon miqyosidagi sport tadbirlari o‘tkazilishi tufayli sport madaniyati jadal rivojlanmoqda. Shaharda an’anaviy sport turlari — tuya poygalari, ot poygalari, avtomobil va motosport (masalan, yo‘ltanlamaslar ishtirokidagi xalqaro musobaqalar — Liva avtosport festivali (ingl. Liwa Moreeb Dune Festival)) bilan bir qatorda, ommalashgan zamonaviy sport turlari, jumladan, jiu-jitsu va futbol ham rivojlanmoqda. Shahar sport siyosatida BAAning 2031-yilgacha mo‘ljallangan Milliy sport strategiyasiga amal qiladi. Bu strategiya aholi orasida ommaviy sportni targ‘ib qilish va hamma uchun ochiq sport inshootlari tarmog‘ini kengaytirishga qaratilgan. Shaharda har yili shaxmat bo‘yicha Abu Dhabi Masters turniri o‘tkaziladi.
Zoid sport shaharchasi
Zoid sport shaharchasi (Zayed Sports City, ZSC) — Abu-Dabi markazida joylashgan, ommaviy sportni rivojlantirish uchun tashkil etilgan yirik ko‘p tarmoqli majmua. Uning hududida basketbol, bilyard, futbol, peyntbol maydonlari hamda yopiq muz maydoni bor. Majmuaning asosiy obyekti — Zoid Sport Siti stadioni bo‘lib, 45 000 tomoshabinga mo‘ljallangan BAAdagi eng katta arenadir. Bu yerda shahar tadbirlarini o‘tkazishga mas’ul Abu-Dabi sport kengashining bosh qarorgohi hamda jiu-jitsu bo‘yicha mamlakat terma jamoasining asosiy mashg‘ulot maskani — Mubadala Arena joylashgan.
Jiu-jitsu
Jiu-jitsu shaharda nihoyatda ommabop bo‘lib, bu sportning asosiy markazi Mubadala Arena hisoblanadi. Nomi so‘zma-so‘z «yumshoq uslub» ma’nosini bildiradigan ushbu jang san’ati o‘rta asrlar Yaponiyasida samuraylar kurash tizimi sifatida paydo bo‘lgan va XX asr boshlarida Braziliyada moslashtirilgan. Jiu-jitsuda qo‘l yoki oyoq bilan zarba berish usullari deyarli qo‘llanmaydi; asosiy e’tibor raqibni uloqtirish, og‘riq va bo‘g‘ish usullarini qo‘llash, shuningdek, gilamda raqibni ushlab turish va nazorat qilishga qaratiladi. Amirlik hukumati huzuridagi Abu-Dabi ta’lim kengashi (ADEC) qobiliyatli va qiziquvchan o‘quvchilar uchun darsdan tashqari mashg‘ulotlarning keng qamrovli dasturini qo‘llab-quvvatlaydi.
Abu-Dabida maktab o‘quvchilari uchun jiu-jitsu dasturi 2008-yilda valiahd shahzoda (hozirgi BAA prezidenti) Muhammad bin Zoid Ol Nahayon homiyligida boshlangan. Uning o‘zi ham Braziliya jiu-jitsusiga faol qiziqadi. Dastlab loyiha 14 ta maktabda 6- va 7-sinf o‘quvchilari uchun yo‘lga qo‘yilgan. Vaqt o‘tishi bilan dastur o‘nlab davlat ta’lim muassasalarini qamrab oldi, mashg‘ulotlar uchun Braziliyadan sertifikatlangan 81 nafar murabbiy taklif etildi. 9 yoshdan 13 yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun Braziliya jiu-jitsusi bevosita majburiy maktab dasturiga kiritildi. Shayx Muhammadning taklifi bilan ushbu yirik loyihani Amirliklar jiu-jitsu terma jamoasi bosh murabbiyi Karlos «Karlao» Santos boshlab berdi va School-Jitsu loyihasiga rahbarlik qildi.
Futbol
Futbol shahardagi eng ommabop sport turidir. O‘yinlar to‘rtta yirik arenada o‘tkaziladi: «Al-Jazira» (Muhammad bin Zoid nomidagi) stadioni, «Al-Vahda» (Al-Nahayon) stadioni, Shayx Zoid futbol stadioni (Zayed Sports City tarkibida) va «Hazza bin Zoid» stadioni. Shaharda uchta mashhur futbol klubi joylashgan: «Al-Jazira», «Al-Vahda» va «Bani Yas», ular BAA Pro-ligasi ishtirokchilari (ingl. UAE Pro League). Ichki musobaqalardan tashqari, Abu-Dabi xalqaro futbol turnirlariga ham muntazam mezbonlik qiladi. Xususan, bu yerda klublar o‘rtasidagi futbol bo‘yicha jahon chempionati besh marta (FIFA Club World Cup) va 2019-yilgi futbol bo‘yicha Osiyo kubogi o‘tkazilgan.
Abu-Dabi Formula-1 Gran-prisi
Shaharda har yili Abu-Dabi Gran-prisi — «Formula-1» jahon chempionatining 2009-yildan buyon mashhur «Yas Marina» avtodromida o‘tkaziladigan bosqichlaridan biri bo‘lib o‘tadi. Poyga taqvimning eng oxirida (noyabr yoki dekabrda) bo‘lib o‘tadi va an’anaviy ravishda Formula-1 mavsumini yakunlaydi. «Yas Marina» trassasi dunyodagi eng qimmat va texnologik jihatdan rivojlangan poyga yo‘llaridan biri hisoblanadi. Formula-1ning asosiy poyga haftaligidan tashqari, bu yerda mahalliy poyga seriyalari va sinov haydashlari muntazam o‘tkaziladi. Shuningdek, trassa xalqaro kuzovli avtomobillar poygasi — V8 Supercars musobaqasi bosqichlariga ham mezbonlik qilgan.
Abu-Dabi dzyudo Katta dubulg‘a turniri
Abu-Dabida Xalqaro dzyudo federatsiyasi (IJF) homiyligida nufuzli dzyudo Katta dubulg‘a turniri muntazam o‘tkaziladi. 2017-yilda musobaqa davomida Isroil bayrog‘ini namoyish etish va davlat madhiyasini ijro etishga qo‘yilgan cheklovlar xalqaro miqyosda tanqidlarga sabab bo‘ldi. Ammo 2018-yildayoq milliy ramzlarga doir barcha taqiqlar to‘liq bekor qilindi: Isroil bayrog‘i va madhiyasidan arenada foydalanishga rasman ruxsat berildi. Turnirga Isroil madaniyat va sport vaziri Miri Regev ham tashrif buyurdi. Bu sport aloqalarini me’yorlashtirish yo‘lidagi muhim qadam bo‘ldi.
2019-yilgi Abu-Dabi Maxsus Olimpiada jahon o‘yinlari
- Asosiy maqola: 2019-yilgi Maxsus Olimpiada jahon yozgi o‘yinlari[ingl.]
2019-yil mart oyida Abu-Dabi Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika (MENA) mintaqasida Maxsus Olimpiadaning jahon yozgi o‘yinlariga mezbonlik qilgan birinchi shahar bo‘ldi. 14–21-mart kunlari o‘tkazilgan musobaqalarda 7 500 nafardan ortiq sportchi 24 ta sport yo‘nalishi bo‘yicha qatnashdi. O‘yinlarning rasmiy olovi — «Umid mash’alasi» — an’anaga ko‘ra Afinada yoqildi va samolyotda Abu-Dabiga olib kelindi. Shundan so‘ng mash’ala estafetasi BAAning barcha yetti amirligi bo‘ylab o‘tdi. Ushbu yirik insonparvarlik va sport tadbirini tashkil etish hamda o‘tkazishda 2 500 nafardan ortiq murabbiy va 20 000 dan ziyod ko‘ngilli yordam berdi.
Boshqa sport tadbirlari
Shahar boshqa yirik xalqaro chempionatlarga ham muntazam mezbonlik qiladi. Jumladan, nufuzli kriket musobaqalari, shu jumladan erkaklar o‘rtasidagi ICC Men's T20 World Cup[ingl.] jahon chempionati o‘yinlari, shuningdek, har yili o‘tkaziladigan Mubadala World Tennis Championship. Abu-Dabi, shuningdek, UFC homiyligidagi yirik aralash yakkakurash musobaqalari o‘tkaziladigan dunyoning muhim markazlaridan biriga aylangan.
Ta’lim
Shaharda bir nechta yirik ta’lim muassasalari, jumladan, Oliy texnologiya kolleji va Shayx Zoid nomidagi universitet mavjud. Shuningdek, Abu-Dabida BAA jamoat kutubxonasi ham joylashgan.
Qardosh shaharlar
Adabiyotlar
- Gusterin P. V. Arab Sharqi shaharlari. — M.: Sharq–G‘arb, 2007. — 352 b. — (Ensiklopedik ma’lumotnoma). — 2000 nusxa — ISBN 978-5-478-00729-4.
- Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — M.: Rus lug‘atlari, Astrel, AST, 2002. — 512 b. — 3000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.