
Magnitosfera («magnit sfera» iborasidan) — osmon jismi atrofidagi fazo sohasi bo‘lib, unda shu jismni o‘rab turgan plazmaning xatti-harakati uning magnit maydoni bilan belgilanadi.
| Geosferalar |
| Ichki qobiqlar: |
|---|
| • Yer po‘sti |
| - Materik qobig‘i |
| - Okean qobig‘i |
| • Mantiya |
| - Astenosfera |
| - Yuqori |
| - Quyi |
| • Yadro |
| - Tashqi |
| - Ichki |
| Tashqi qobiqlar: |
| • Litosfera |
| - Stratisfera |
| • Gidrosfera |
| • Atmosfera |
| - Troposfera |
| - Stratosfera |
| - Mezosfera |
| - Termosfera |
| • Ionosfera |
| • Magnitosfera |
| = Ekzosfera |
| Kompleks qobiqlar: |
| • Geografik qobiq |
| • Biosfera |
| - Biogeosfera |
| - Ekosfera |
| - Tuproq qobig‘i (pedosfera) |
| • Kriosfera |
| - Muzliklar qobig‘i (glyatsiosfera) |
| - Qor qoplami sohasi (xionosfera) |
| = Barisfera |
| = Tektonosfera |
| Antropogen geosferalar: |
| Noosfera |
| Antroposfera |
| Texnosfera |
| Kakosfera |
| Yerning tuzilishi |
Atama
Boshqa ta’rifga ko‘ra: magnitosfera — sayyora yoki boshqa magnitlangan osmon jismi atrofidagi fazo sohasi bo‘lib, u zaryadlangan zarralar oqimi, masalan, Quyosh shamoli oqimi o‘zining dastlabki trayektoriyasidan ushbu jismning ichki magnit maydoni ta’sirida og‘adi.
Magnitosferaning shakli va o‘lchamlari osmon jismining ichki magnit maydoni kuchi hamda uni o‘rab turgan plazmaning (Quyosh shamolining) bosimiga bog‘liq. O‘z magnit maydoniga ega bo‘lgan barcha sayyoralarda magnitosfera mavjud: Yer, Yupiter, Saturn, Uran va Neptun. Merkuriy va Marsda juda kuchsiz magnitosferalar mavjud. Shuningdek, Ganimed, Yupiterning yo‘ldoshlaridan biri (ammo uning magnitosferasi to‘liq Yupiter magnitosferasi ichida joylashgan, bu esa ular o‘rtasida murakkab ichki o‘zaro ta’sirlarga olib keladi). Kuchsiz magnitlangan sayyoralarning ionosferalari, masalan, Venera ionosferasi, Quyosh shamoli oqimini qisman chetga buradi, biroq bunday sayyoralarda magnitosfera mavjud emas.
Magnitosfera atamasi boshqa osmon jismlarining, masalan, yulduzlarining, pulsarlarining va boshqalarning magnit maydoni ustun bo‘lgan hududlarini tavsiflash uchun ham qo‘llanadi.
Chegaralar
Magnitosferaning chegarasi (magnitopauza) magnit maydon bosimi bilan unga qarab kelayotgan plazma bosimi teng bo‘lishi sharti orqali aniqlanadi. Ya’ni magnitosfera radiusi (Alfven radiusi ) quyidagi nisbat bilan aniqlanadi
- ,
bu yerda — osmon jismining magnit maydoni, va — mos ravishda plazmaning zichligi va plazma oqimining tezligi.
Sayyoralar magnitosferalari
Plazma oqimi yaqinlashib kelganida, masalan, sayyoraning o‘z magnit maydoni Quyosh shamoli bilan o‘zaro ta’sirlashganida, magnitosfera Quyosh shamoli aylanib oqib o‘tadigan, shakli ancha murakkab bo‘lgan bo‘shliqni hosil qiladi.
Plazmaning Yer magnitosferasiga kirib kelishi magnitopauzadagi yopiq va «ochiq» magnit kuch chiziqlari orasidagi, kunduzgi qutbiy kasplar (polar cusps) deb ataladigan oraliqlar orqali, yoki gidromagnit hodisalar va beqarorliklar tufayli sodir bo‘ladi. Quyosh shamoli plazmasining kirib kelishi yuqori kengliklardagi ionosferada kunduzgi qutb yog‘dulari bilan birga kechishi mumkin. Bunday beqarorliklarning rivojlanishiga, jumladan, sayyoralararo muhit parametrlarining keskin o‘zgarishi sabab bo‘ladi. Bu holat qutb yog‘dulari chastotasi va intensivligining Quyosh faolligi darajasiga bog‘liqligida namoyon bo‘ladi.
Magnitosferaga kirib kelgan plazmaning bir qismi sayyoraning radiatsion kamarini va plazma qatlamini hosil qiladi.
Quyosh tizimida, Yerdan tashqari, aksariyat sayyoralarda magnitosfera mavjud. Ammo Venera va Marsda u yo‘q.
Yer magnitosferasi
Yer magnitosferasi murakkab shaklga ega. Quyoshga qaragan tomonda uning chegarasigacha bo‘lgan masofa Quyosh shamolining intensivligiga qarab o‘zgaradi va taxminan 70000 km ni tashkil etadi (Yer radiusining 10—12 baravari Re, bunda Re = 6371 km; masofa Yer markazidan hisoblanadi). Magnitosferaning chegarasi yoki magnitopauza Quyosh tomonda snaryad shaklini eslatadi va taxminiy baholashlarga ko‘ra, taxminan 15 Re masofada joylashgan. Tungi tomonda Yer magnitosferasi uzun silindrsimon dumga (magnit dum) cho‘ziladi, uning radiusi taxminan 20—25 Re ni tashkil etadi. Dum juda uzoq masofaga — 200 Re dan ham ancha uzoqqa cho‘ziladi; uning qayerda tugashi noma’lum.
Magnitosferaning mavjudligi bilan bog‘liq ko‘plab kosmik ob-havo hodisalari, jumladan, geomagnit faollik, geomagnit bo‘ron va subbo‘ron.
Quyosh shamoli Yerga katta tezlikda yetib keladi. Yerning magnit maydoni tufayli u Yer atrofidan aylanib o‘tadi, natijada uning katta qismi atmosfera bilan bevosita to‘qnashmaydi. Quyoshning ionlashtiruvchi nurlanishi atmosferaning yuqori qatlamlarini ionlashtirib, ionosferani hosil qiladi. Quyosh shamolining energiyasi magnitosferada to‘planadi va keskin sakrashlar bilan ajralib chiqadi.
NASA tadqiqotchilarining ayrimlari Mars magnit maydoni juda kuchsiz bo‘lgani sababli, ilgari mavjud bo‘lgan okeanlari va atmosferasining katta qismini koinotga yo‘qotgan deb hisoblaydi. Bu yo‘qotish, ehtimol, Quyosh shamolining uning atmosferasi yuqori qatlamlariga bevosita ta’siri natijasida yuz bergan. Venera ham sezilarli magnit maydonga ega emas. Ehtimol, Quyosh shamoli suvning katta qismini olib ketgani sababli Venera suvining ancha qismini yo‘qotgan (garchi bu sayyoraning atmosferasi juda katta massaga ega bo‘lsa ham).
Boshqa modellar Mars massasini ancha kichik deb hisoblashga asoslanadi. Ionlashuvdan so‘ng atmosfera ionlari magnit maydon bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Shu sababli ionning sayyora atrofidan chiqib ketishi uchun ikki yo‘l mavjud: qizish natijasida darhol qochish tezligiga erishish yoki magnit maydon chiziqlari bo‘ylab sayyoradan uzoqqa ancha kichik tezlikda harakatlanish; u yerda bu tezlik kichik bo‘ladi va uzoqroq vaqt davomida Quyoshdan qo‘shimcha energiya olish ehtimoli yuqoriroq.
Umumiy ma’lumot
Yer magnitosferasining shakli, tuzilishi va o‘lchamlarini ikkita asosiy omil belgilaydi:
- Yerning magnit maydoni — birinchi yaqinlashishda uni magnit sterjenning maydoni bilan ifodalash mumkin; bu sterjen magnit dipol bo‘lib, Yerning aylanish o‘qiga nisbatan taxminan 11° ga qiyshaygan. Biroq yuqori tartibli garmonikalar ham mavjud; buni birinchi bo‘lib Karl Fridrix Gauss ko‘rsatgan. Yer sirtidagi dipol maydonining kattaligi 0,3—0,6 gauss ni tashkil etadi va bu qiymat masofaning kubiga teskari proporsional ravishda kamayadi. Ya’ni, Yer sirtidan H masofada maydon kuchlanganligi sirtdagi magnit maydonning faqat [R/(R+H)]³ qismiga teng bo‘ladi. Masalan, sirtdan Yer radiusi R ga teng masofada maydon kuchlanganligi 8 baravar kamayadi. Yuqori tartibli magnit maydon garmonikalarining qiymati bundan ham tezroq kamayadi. Shu sababli masofa ortishi bilan Yer magnitosferasida dipolning magnit maydoni ustunlik qila boshlaydi.
- Quyosh shamoli — Quyoshdan barcha yo‘nalishlarda tarqaladigan issiq plazmaning tez oqimidir. Yer magnitosferasi chegarasida Quyosh shamolining odatiy tezligi 300—800 km/s ni tashkil etadi. Quyosh shamoli quyidagilardan iborat: protonlar, alfa-zarralar va elektronlar, shu sababli u umuman olganda kvazineytral hisoblanadi. Quyosh shamoli sayyoralararo magnit maydon bilan singib ketgan bo‘lib, bu maydon asosan Quyoshning magnit maydonidan iborat va Quyosh shamoli plazmasi tomonidan uzoq masofalarga olib ketiladi.
Yulduzlar magnitosferalari
Yulduzlar magnitosferalarining eng muhim ta’siri ulardagi modda to‘planishi (akkretsiya) jarayonlariga taalluqlidir. Plazmaning yulduzga erkin tushishi yulduz magnit maydoni ta’sirida Alfven radiusi masofasida, ya’ni magnitosfera chegarasida to‘xtaydi; modda to‘planishi esa bunda yulduzning magnit qutblariga yo‘naltiriladi.
