
Magma (qadimgi yunoncha μάγμα — «quyuq aralashma, quyuq malham») — qattiq Yer po‘sti.
Bu tabiiy, ko‘pincha silikatli, qizigan, suyuq holatdagi suyuqlanma bo‘lib, Yer po‘stida yoki yuqori mantiyada, katta chuqurliklarda vujudga keladi va soviganda magmatik tog‘ jinslarini hosil qiladi.
Yer yuzasiga otilib chiqqan, uchuvchan tarkibiy qismlarining katta qismini (masalan, suv, karbonat angidrid, ftor, xlor va boshqalar) yo‘qotgan magma lava deb ataladi.
Magma tarkibi

Magma tarkibida deyarli barcha kimyoviy elementlar mavjud bo‘lib, ular orasida eng ko‘p uchraydiganlari Si, Al, Fe, Ca, Mg, К, Ti, Na, shuningdek, turli uchuvchan tarkibiy qismlar (uglerod oksidlari, vodorod sulfidi, vodorod, ftor, xlor, suv bug‘i va boshqalar). Magma chuqurlikda kristallanganda, uchuvchan tarkibiy qismlarning bir qismi turli minerallar (amfibollar, slyudalar va boshqa minerallar) tarkibiga kiradi. Kamdan-kam hollarda silikatli bo‘lmagan tarkibdagi magmatik suyuqlanmalar, masalan, ishqoriy-karbonatli tarkibdagi suyuqlanmalar (ularni uchratish mumkin bo‘lgan vulqonlar Sharqiy Afrikada joylashgan) yoki sulfidli tarkibdagi suyuqlanmalar ham uchraydi.
Magma yuqoriga ko‘tarilgan sari uchuvchan tarkibiy qismlar miqdori kamayadi. Gazsizlangan va Yer yuzasiga otilib chiqqan magma lava deb ataladi.[manba ko‘rsatilmagan 2340 kun]
Magma turlari
Bazalt magmasi
Bazaltli (asosli; «bazalt») magma, aftidan, eng keng tarqalgan tur hisoblanadi. Uning tarkibida taxminan 50 % kremniy dioksidi, sezilarli miqdorda esa alyuminiy, kalsiy, temir va magniy, kamroq miqdorda esa — natriy, kaliy, titan hamda fosfor. Kimyoviy tarkibiga ko‘ra, bazalt magmalari toleitli (kremniy dioksidiga ortiqcha to‘yingan) va ishqoriy-bazaltli (olivin-bazaltli) turlarga bo‘linadi (ikkinchi tur kremniy dioksidi bilan yetarlicha to‘yinmagan, biroq ishqorlar bilan boyigan).[manba ko‘rsatilmagan 2340 kun]
Granit magmasi
Granitli (riolitli, kislotali; «granit») magma tarkibida 60—65 % kremniy dioksidi mavjud; uning zichligi bazalt magmasinikidan pastroq, qovushqoqligi yuqoriroq, harakatchanligi pastroq va bazalt magmasiga qaraganda ko‘proq gazlarga to‘yingan.[manba ko‘rsatilmagan 2340 kun]
Magmaning harakatlanish xususiyati va qotish joyiga qarab, magmatizmning ikki turi farqlanadi: intruziv va effuziv. Birinchi holatda magma Yer qa’rida, katta chuqurlikda soviydi va kristallanadi; ikkinchi holatda esa Yer yuzasida yoki unga yaqin sharoitda (5 km gacha) qotadi.[manba ko‘rsatilmagan 2340 kun]
Magmaning kristallanishi
Har qanday magmatik suyuqlanma suyuqlik, gaz va muvozanat holatiga intiluvchi qattiq kristallardan iborat. Harorat, bosim, gazlar tarkibi va hokazo omillar o‘zgarishiga qarab, suyuqlanma hamda unda avval hosil bo‘lgan minerallarning kristallari — ayrimlari eriydi, boshqalari esa yangidan hosil bo‘ladi va magmaning butun hajmi uzluksiz ravishda o‘zgarib boradi.[manba ko‘rsatilmagan 2340 kun]
Havolalar
- Geologiya haqida barcha ma’lumotlar
- Islandiyadagi burg‘ilash ishlari natijalari
- Magma GeoWiki ensiklopediyasida