Yer osti suvlari — suvlar bo‘lib, tog‘ jinslari orasida, Yer po‘stining yuqori qismida suyuq, qattiq va gazsimon holatda uchraydi.
Tasnifi
Yer osti suvlari joylashish sharoitiga ko‘ra bir necha turga bo‘linadi:
- tuproq suvlari;
- grunt suvlari;
- qatlamlararo suvlar;
- artezian suvlari;
- mineral suvlar.
Tuproq suvlari tuproq zarrachalari orasidagi bo‘shliqlarning bir qismini to‘ldiradi; ular erkin (gravitatsion), ya’ni tortishish kuchi ta’sirida harakatlanuvchi yoki molekulyar kuchlar ta’sirida ushlanib turuvchi bog‘langan holatda bo‘lishi mumkin.
Grunt suvlari — bu suvli qatlam bo‘lib, u yer yuzasidan hisoblaganda birinchi suv o‘tkazmaydigan qatlam ustida joylashadi. Yer yuzasiga yaqin joylashgani sababli grunt suvlari sathi yil fasllariga qarab sezilarli o‘zgaradi: yog‘ingarchilikdan keyin yoki qor eriganda ko‘tariladi, qurg‘oqchilik davrida esa pasayadi. Qattiq qishlarda grunt suvlari muzlab qolishi mumkin. Bu suvlar ko‘proq ifloslanishga.
Qatlamlararo suvlar — ikki suv o‘tkazmaydigan qatlam orasida joylashgan, pastroqda yotuvchi suvli qatlamlardir. Grunt suvlaridan farqli ravishda, qatlamlararo suvlar sathi ancha barqaror bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan kamroq o‘zgaradi. Qatlamlararo suvlar grunt suvlariga qaraganda tozaroq bo‘ladi. Bosimli qatlamlararo suvlar suvli qatlamni to‘liq to‘ldiradi va bosim ostida bo‘ladi. Botiq tektonik tuzilmalarda joylashgan qatlamlardagi barcha suvlar bosimga ega bo‘ladi.
Suvli qatlamlarda harakatlanish sharoitiga ko‘ra, bo‘shoq (qumli, shag‘alli va mayda toshli) qatlamlarda hamda darz ketgan qattiq tog‘ jinslarida aylanib yuradigan yer osti suvlari farqlanadi.
Suvni o‘zida saqlovchi tog‘ jinslarining joylashuvi va bo‘shliqlar xususiyatiga qarab, yer osti suvlari quyidagilarga bo‘linadi:
- g‘ovakli — to‘rtlamchi davr yotqiziqlarida: qumlarda, shag‘alli qatlamlarda va boshqa bo‘lakli jinslarda joylashadi hamda aylanadi;
- darzli (tomirli) — qattiq tog‘ jinslarida (granitlarda, qumtoshlarda);
- karstli (darz-karstli) — eruvchan jinslarda (ohaktoshlarda, dolomitlarda, gipslarda va boshqalarda joylashadi hamda aylanadi).
Yer osti suvlari zaxiralari
Yer osti suvlari — suv resurslarining Yerdagi bir qismi; yer osti suvlarining umumiy zaxirasi 60 mln km³ dan ortiq. Yer osti suvlari foydali qazilma sifatida qaraladi.
Yer osti suvlarini qidirish usullari
- geomorfologik baholash,
- geotermik tadqiqotlar,
- radonometriya,
- qidiruv quduqlarini burg‘ilash,
- quduqlardan olingan kernni, laboratoriya sharoitida o‘rganish,
- quduqlardan tajriba tariqasida suv tortib olish,
- yer usti qidiruv geofizikasi (seysmik qidiruv) va elektr qidiruv) hamda quduqlar karotaji
Adabiyotlar
- Yer osti suvlari : [arxiv. 21-oktabr, 2022-yil] / A. A. Konoplyantsev, R. S. Shtengelov // Peru — yarim tirkama. — Moskva : Katta rus ensiklopediyasi, 2014. — B. 547. — (Katta rus ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, jild 26). — ISBN 978-5-85270-363-7.
- Lange O. K. SSSR yer osti suvlari, 1–2-qismlar, Moskva, 1959—1963;
- SSSR gidrogeologiyasi. — Moskva, 1971;
- Savtsova T. M. Umumiy yershunoslik: darslik. — Moskva, 2005.
- Zektser I. S. Yer osti oqimi va chuchuk yer osti suvlari resurslari: Rossiyada foydalanishning hozirgi holati va istiqbollari / Suv muammolari instituti (IVP RAN). — Moskva: Nauchnyy mir, 2012. — 372, [54] b. — ISBN 978-5-91522-324-9.
- Tuproq suvlari // Brokhauz va Efron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
Katta rus ensiklopediyasidan:
- Bochever F. M., Lapshin N. N., Oradovskaya A. Ye. Yer osti suvlarini ifloslanishdan himoya qilish. — Moskva, Nedra, 1979. — 254 b.
- Konoplyantsev A. A., Semyonov S. M. Yer osti suvlari rejimini o‘rganish, prognozlash va xaritalash. Moskva: Nedra, 1979.
- Yer osti suvlari ekspluatatsion zaxiralari va prognoz resurslarining tasnifi. Moskva, 1983.
- Goldberg V. M., Gazda S. Yer osti suvlarini ifloslanishdan muhofaza qilishning gidrogeologik asoslari. — Moskva: Nedra, 1984.
- Kortsenshteyn V. N.. Yerning yer osti gidrosferasidagi erigan gazlar. — Moskva: Nedra, 1984. — 230 b.