Parol nima

Foydalanuvchi nomi va parolni kiritish talab etiladigan kirish oynasi.

Parol, shuningdek, xavfsizlik kaliti, (frans. parole — «so‘z») — shaxsni yoki uning vakolatlarini tasdiqlash uchun ishlatiladigan shartli so‘z yoxud harflar, raqamlar va boshqa belgilardan iborat ixtiyoriy belgilar ketma-ketligi. Faqat raqamlardan foydalanishga ruxsat etilgan bo‘lsa, bunday kombinatsiya ba’zan PIN-kod (inglizcha PIN qisqartmasi — shaxsiy identifikatsiya raqami) deb ataladi.

Parollar ko‘pincha axborotni ruxsatsiz kirishdan himoyalash uchun ishlatiladi. Aksariyat hisoblash tizimlarida «foydalanuvchi nomi — parol» kombinatsiyasidan foydalanuvchining shaxsini tasdiqlash uchun foydalaniladi.

Atamaning kelib chiqishiga qaramay, parol albatta so‘z bo‘lishi shart emas. So‘z bo‘lmagan belgilar kombinatsiyasini taxmin qilish yoki tanlab topish qiyinroq, shuning uchun bunday parollar afzalroq hisoblanadi. Qo‘shimcha himoya uchun ba’zan ko‘plab so‘zlardan tuzilgan parollar qo‘llanadi; bunday parolni «parolli ibora» deb ham atashadi.

Parollar tarixi

Parollardan qadim zamonlardan buyon foydalanib kelingan. Polibiy (miloddan avvalgi 201-yil) parollarning Qadimgi Rimda qanday qo‘llanganini quyidagicha tasvirlaydi:

Ularning tunda xavfsiz o‘tishni qanday ta’minlagani quyidagicha: piyoda va otliq qo‘shinlarning har bir turidagi ko‘chaning quyi qismida joylashgan o‘nta manipuladan qo‘mondon qorovullik xizmatidan ozod etilgan kishini tanlaydi. Bu kishi har kecha tribunning oldiga borib, undan parol — so‘z yozilgan yog‘och taxtachani oladi. U o‘z bo‘linmasiga qaytadi, so‘ng parol va taxtacha bilan navbatdagi qo‘mondon huzuriga boradi; u esa taxtachani keyingi qo‘mondonga uzatadi.

Kompyuterlarda parollardan ular paydo bo‘lgan ilk davrlardanoq foydalanilgan. Masalan, CTSS — MIT tomonidan yaratilgan va 1961-yilda ishga tushirilgan dastlabki ommaviy foydalanish tizimlaridan biri edi. Unda foydalanuvchi parolini so‘rash uchun LOGIN buyrug‘i qo‘llangan.

Robert Morris parollarni xesh ko‘rinishida saqlash g‘oyasini UNIX operatsion tizimi uchun taklif qilgan. Uning crypt nomi bilan tanilgan algoritmi 12-bitli salt (tuz) bilan DES algoritmini o‘zgartirib, lug‘at bo‘yicha parol tanlash xavfini kamaytiradi.

Foydalanuvchilar login va parol orqali autentifikatsiyadan o‘tadi. Bu jarayon himoyalangan operatsion tizimlar, mobil telefonlar, ilovalar va onlayn xizmatlarga kirishda foydalanish huquqini tekshirish bilan amalga oshadi. Kompyuter foydalanuvchisi ko‘pincha turli maqsadlarda ko‘plab parollarga ega bo‘ladi: akkauntlarga kirish; elektron pochta qutilari, saytlardagi shaxsiy kabinetlar va ma’lumotlar bazalariga kirish; pulli nashrlarda yangiliklarni o‘qish[manba 1926 kundan beri ko‘rsatilmagan]. NordPass kompaniyasi tadqiqotiga ko‘ra, 2019-yilda bir kishi foydalanadigan parollarning o‘rtacha soni 70-80 ta bo‘lgan; bir yil ichida bu ko‘rsatkich 25 % ga oshib, 100 taga yaqinlashgan.

Foydalanuvchi parolining xavfsizligi

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, barcha foydalanuvchilarning taxminan 40 % i avtomatik tarzda oson taxmin qilinadigan parollarni tanlaydi. Oson topiladigan parollar (123, admin) zaif va himoyasiz hisoblanadi. Taxmin qilish juda qiyin yoki deyarli imkonsiz bo‘lgan parollar esa mustahkamroq hisoblanadi. Ayrim manbalar oddiy psevdotasodifiy ketma-ketliklar va mustahkam xeshlar, jumladan MD5, SHA-1 kabi algoritmlar yordamida parollar yaratishni tavsiya etadi.

2017-yil oxirida korporatsiya SplashData yilning eng ishonchsiz 100 ta paroli ro‘yxatini e’lon qildi. Unda ketma-ket to‘rtinchi yil birinchi o‘rinni 123456 paroli egalladi. Undan internet foydalanuvchilarining taxminan 17 % i foydalanadi.

2013-yilda Google kompaniyasi oson tanlab topilishi sababli (ayniqsa, shaxsning ijtimoiy tarmoqdagi profili o‘rganilgach) juda ishonchsiz deb hisoblanadigan, keng tarqalgan parol toifalari ro‘yxatini e’lon qildi:

  • Uy hayvonining laqabi, bolaning, turmush o‘rtog‘ining yoki qarindoshning ismi
  • Tug‘ilgan kunlar va muhim voqealar sanalari
  • Tug‘ilgan joy
  • Sevimli bayramning nomi
  • Sevimli sport jamoasi bilan bog‘liq biror narsa
  • «password» («parol») so‘zi

«qwerty», «zxcvbn», «asdfg» va shu kabi keng tarqalgan belgilar kombinatsiyalaridan tuzilgan parollarni brute-force (to‘liq tanlab ko‘rish) usuli bilan oson buzish mumkin deb hisoblanadi.

Parol yaratish

Unix-ga o‘xshash operatsion tizimlarda maxsus pwgen utilitasidan foydalanish mumkin. Masalan, quyidagi buyruq

pwgen 10 1

1 ta parol yaratadi, uning uzunligi 10 ta belgi bo‘ladi.

Kirishni boshqarishning muqobil usullari

Qayta-qayta ishlatiladigan parollarning ko‘plab turlari oshkor bo‘lishi mumkinligi boshqa usullarning rivojlanishiga turtki bo‘lgan. Ulardan ayrimlari xavfsizroq muqobil yechim izlayotgan foydalanuvchilar uchun mavjud bo‘lib bormoqda.

Parolni tarmoq orqali uzatish usullari

Parolni ochiq holda uzatish

Parol ochiq, ya’ni shifrlanmagan holda uzatiladi. Bunday holatda uni oddiy tarmoq trafigini kuzatish vositalari yordamida tutib olish mumkin.

Shifrlangan kanallar orqali uzatish

Internet orqali parollarni tutib olish xavfini, boshqa choralar qatori, Transport Layer Security (TLS) texnologiyasi yordamida kamaytirish mumkin. Ilgari u SSL deb atalgan; bunday imkoniyatlar ko‘plab internet brauzerlariga o‘rnatilgan.

Xeshlarga asoslangan uzatish

Parol serverga xesh ko‘rinishida yuboriladi (masalan, veb-sahifadagi shakl jo‘natilganda JavaScript yordamida parol MD5 xeshga aylantiriladi), serverda esa olingan xesh ma’lumotlar bazasida saqlanayotgan xesh bilan solishtiriladi. Bunday uzatish usuli parolni trafik analizatori (sniffer) yordamida qo‘lga kiritish xavfini kamaytiradi.

Xavfsiz dasturiy ta’minotni loyihalash

Parol bilan himoyalangan tizimlarning dasturiy ta’minoti xavfsizligini oshirishning umumiy usullariga quyidagilar kiradi:

Kompyuter parollarini buzish

Parolni buzish — autentifikatsiya uchun parol yoki «foydalanuvchi nomi — parol» juftligidan foydalanadigan axborot tizimlariga keng tarqalgan hujum turlaridan biridir. Hujumning mohiyati — tizimga kirish huquqiga ega foydalanuvchining parolini qo‘lga kiritish.

Bunday hujumning tajovuzkor uchun jozibador tomoni shundaki, parolni qo‘lga kiritgach, u hisob qaydnomasi buzilgan foydalanuvchining barcha huquqlarini oladi. Bundan tashqari, mavjud hisob qaydnomasi orqali kirish odatda tizim administratorlarida kamroq shubha uyg‘otadi.

kamroq shubha uyg‘otadi. Texnik jihatdan hujum ikki usulda amalga oshirilishi mumkin: tizimda to‘g‘ridan-to‘g‘ri autentifikatsiya qilishga qayta-qayta urinish yoki boshqa yo‘l bilan, masalan, trafikni tutib olish orqali qo‘lga kiritilgan parol xeshlarini tahlil qilish.

Bunda quyidagi yondashuvlardan foydalanish mumkin:

  • To‘liq tanlab ko‘rish. Parolda ruxsat etilgan barcha belgilar kombinatsiyalari tekshiriladi. Masalan, «qwerty» paroli ko‘pincha oson buziladi, chunki uni klaviaturadagi QWERTY tartibidagi dastlabki tugmalar asosida taxmin qilish juda oson.
  • Lug‘at bo‘yicha tanlash. Bu usul parolda biror tildagi mavjud so‘zlar yoki ularning kombinatsiyalari ishlatiladi, degan taxminga asoslanadi.
  • Usul: ijtimoiy muhandislik. Foydalanuvchi parol sifatida o‘z ismi, familiyasi, tug‘ilgan sanasi va shu kabi shaxsiy ma’lumotlarni ishlatgan, degan taxminga asoslanadi. Masalan, Vasya Pupkin (tug‘ilgan sanasi 31.12.1999) ko‘pincha «vp31121999» yoki «vp991231» kabi parolga ega bo‘lishi mumkin.

Bunday hujumni amalga oshirish uchun ko‘plab vositalar yaratilgan, masalan, John the Ripper.

Parol mustahkamligi mezonlari

Hujumni amalga oshirish usullaridan kelib chiqib, parolning bunday hujumga chidamlilik mezonlarini belgilash mumkin.

  • Parol juda qisqa bo‘lmasligi kerak, chunki bu uni barcha variantlarni tekshirish yo‘li bilan buzishni osonlashtiradi. Eng keng tarqalgan minimal uzunlik — sakkizta belgi. Xuddi shu sababga ko‘ra, parol faqat raqamlardan iborat bo‘lmasligi kerak.
  • Parol lug‘atdagi oddiy so‘z yoki bunday so‘zlarning sodda kombinatsiyasi bo‘lmasligi kerak, chunki bu lug‘at bo‘yicha topishni osonlashtiradi (istisno — Diceware[inglizcha]: tasodifiy sonlar generatori yordamida ma’lum uzunlikdagi ro‘yxatdan belgilangan miqdordagi so‘zlarni tanlash; biroq bunday parollar uzun bo‘ladi).
  • Parol foydalanuvchi haqidagi faqat hammaga ochiq ma’lumotlardan tuzilmasligi kerak.

Parol tuzishga oid keng tarqalgan tavsiyalarga so‘zlarni raqamlar va maxsus belgilar (#, $, * va hokazo) bilan birlashtirish, kam qo‘llanadigan yoki mavjud bo‘lmagan so‘zlardan foydalanish hamda minimal uzunlik talabiga rioya etish kiradi.

Hujumlardan himoyalanish usullari

Himoya usullarini ikki toifaga ajratish mumkin: parolning o‘zini buzishga chidamli qilish va hujumning amalga oshirilishiga yo‘l qo‘ymaslik. Birinchi maqsadga parol o‘rnatilayotganda uning murakkablik mezonlariga mosligini tekshirish orqali erishish mumkin. Bunday tekshiruv uchun odatda parolni almashtirish utilitalari bilan birga ishlaydigan avtomatlashtirilgan yechimlar mavjud, masalan, cracklib.

Ikkinchi maqsad uzatilayotgan parol xeshini qo‘lga kiritishning oldini olish va tizimda qayta-qayta autentifikatsiya qilish urinishlaridan himoyalanishni o‘z ichiga oladi. Tutib olishning oldini olish uchun himoyalangan (shifrlangan) aloqa kanallaridan foydalanish mumkin. Tajovuzkorning takroriy autentifikatsiya urinishlari orqali parol tanlashini qiyinlashtirish uchun odatda vaqt birligidagi urinishlar soni cheklanadi (masalan, fail2ban vositasi yordamida) yoki faqat ishonchli manzillardan kirishga ruxsat beriladi.

Markazlashgan autentifikatsiya uchun kompleks yechimlar, masalan, Red Hat Directory Server yoki Active Directory, allaqachon bu vazifalarni bajarish vositalariga ega.

Adabiyotlar

Havolalar