Kompyuter xavfsizligida «zaiflik» (ingl. vulnerability, jargon tilida — teshik) atamasi tizimning yaxlitligini qasddan buzish yoki uning noto‘g‘ri ishlashiga sabab bo‘lish uchun foydalanish mumkin bo‘lgan kamchilikni anglatadi. Zaiflik dasturlashdagi xatolar, tizimni loyihalash jarayonidagi kamchiliklar, ishonchsiz parollar, viruslar va boshqa zararli dasturlar, skript inyeksiyalari va SQL-inyeksiyalar oqibatida yuzaga kelishi mumkin. Ayrim zaifliklar faqat nazariy jihatdan ma’lum bo‘lsa, boshqalaridan faol foydalaniladi va ular uchun ma’lum eksploytlar mavjud.
Zaifliklarning xavflilik darajasi kritikligining oshib borishiga qarab besh bosqichga ajratiladi: kamchilik (ingl. None vulnerability), past darajadagi zaiflik (ingl. Low vulnerability), o‘rtacha darajadagi zaiflik (ingl. Medium vulnerability), yuqori darajadagi zaiflik (ingl. High vulnerability) va kritik zaiflik (ingl. Critical vulnerability).
Odatda zaiflik hujumchiga ilovani «aldash», ya’ni dastur yaratuvchisi ko‘zda tutmagan amallarni bajarish yoki ilovani vakolati bo‘lmagan ishni bajarishga majburlash imkonini beradi. Bunga dastur o‘ziga tegishli deb qabul qiladigan joylarga ma’lumot yoki kodni qandaydir usul bilan kiritish orqali erishiladi. Ayrim zaifliklar foydalanuvchi kiritgan ma’lumotlar yetarlicha tekshirilmagani sababli yuzaga keladi va interpretatsiya qilinadigan kodga ixtiyoriy buyruqlarni kiritish imkonini beradi (SQL-inyeksiya, XSS, SiXSS). Boshqa zaifliklar esa murakkabroq muammolar, masalan, xotira bilan ishlash xavfsizligining buzilishi tufayli, jumladan, buferning to‘lib ketishi natijasida paydo bo‘ladi. Zaifliklarni qidirish ba’zan zondlash deb ataladi. Masalan, masofadagi kompyuterni zondlash deganda ochiq tarmoq portlarini hamda shu portlardan foydalanadigan ilovalar bilan bog‘liq zaifliklarni izlash tushuniladi.
Zaifliklar haqida axborot berish usuli kompyuter xavfsizligi sohasi mutaxassislari o‘rtasidagi bahsli masalalardan biridir. Ayrim mutaxassislar zaiflik aniqlanishi bilanoq u haqdagi barcha ma’lumotni zudlik bilan oshkor qilish tarafdori. Boshqalar esa faqat eng katta xavf ostidagi foydalanuvchilarni xabardor qilishni, batafsil ma’lumotni ma’lum muddatdan keyingina e’lon qilishni yoki umuman oshkor etmaslikni tavsiya qiladi. Bunday kechiktirish xabardor qilingan tomonlarga xatoni tuzatish uchun yamoqlarni (patchlarni) ishlab chiqish va qo‘llash imkonini beradi, biroq tafsilotlardan bexabar qolganlar uchun xavfni ham oshirishi mumkin.
Tizimdagi zaifliklarni aniqlashga yordam beradigan dasturiy vositalar mavjud. Bu vositalar auditorga tizimda bo‘lishi mumkin bo‘lgan zaifliklar haqida keng tasavvur bersa-da, ularni baholashda inson ishtirokini to‘liq almashtira olmaydi.
Tizimning himoyalanganligi va yaxlitligini ta’minlash uchun uni doimiy nazorat qilish: yangilanishlarni o‘rnatish va ehtimoliy hujumlarga qarshi kurashishga yordam beradigan vositalardan foydalanish zarur. Zaifliklar barcha yirik operatsion tizimlarda, jumladan, Microsoft Windows, Mac OS, turli UNIX tizimlarida (shu jumladan GNU/Linux) va OpenVMS tizimida aniqlangan. Yangi zaifliklar muntazam ravishda topib borilgani sababli ulardan tizimga qarshi foydalanish ehtimolini kamaytirishning yagona yo‘li — doimo hushyor bo‘lish va dasturiy ta’minotning yangilangan versiyalaridan foydalanishdir.
Zaifliklarni aniqlash
Zaifliklarni aniqlash maqsadida penetratsion testlar o‘tkaziladi. Bunda odatda tekshiriladigan tizimlar ro‘yxati va muayyan maqsad belgilanadi, so‘ng mavjud ma’lumotlar tahlil qilinib, shu maqsadga erishish vositalari tanlanadi. Kirib borish sinovi obyekti «oq quti» (test o‘tkazuvchiga tizim haqidagi dastlabki va batafsil ma’lumotlar oldindan taqdim etiladi) yoki «qora quti» (test o‘tkazuvchiga kompaniya nomidan tashqari faqat asosiy ma’lumotlar, ular mavjud bo‘lsa, taqdim etiladi) bo‘lishi mumkin.
Axborot xavfsizligini boshqarish tizimi
Tashkilotga tegishli axborot xavfsizligini boshqarish tizimi (ISMS) bilan bog‘liq siyosatlar majmui xavfsizlik strategiyasini shu tashkilotga tatbiq etiladigan qoida va me’yorlarga muvofiq amalga oshirish uchun qarshi choralarni boshqarish maqsadida ishlab chiqilgan.
Zaiflik va xavf omillari modellari
Resurs (jismoniy yoki mantiqiy) hujumchi foydalanishi mumkin bo‘lgan bir yoki bir nechta zaiflikka ega bo‘lishi mumkin. Buning oqibatida tashkilotga va/yoki boshqa manfaatdor tomonlarga (mijozlar, yetkazib beruvchilar) tegishli resurslarning maxfiyligi, yaxlitligi yoki ulardan foydalanish imkoniyati xavf ostida qolishi mumkin.
Zaifliklarga misollar
Zaifliklarning keng tarqalgan turlari quyidagilardir:
- Xotiradan foydalanish xavfsizligining buzilishi, masalan:
- Kiritilgan ma’lumotlarni tekshirishdagi xatolar, masalan:
- Poyga holatlari, masalan:
- Xatolar: vakolatlar chalkashuvi, masalan:
- Saytlararo so‘rovlarni soxtalashtirish (CSRF) — veb-ilovalarda
- Vakolatlarni oshirish, masalan:
- Nolinchi kun zaifligi
Havolalar
- Open Source Vulnerability Database ma’lumotlar bazasining bosh sahifasi (ingl.)
- Packet Storm (zaifliklar va vositalar arxivi) (ingl.)
- Vigilance zaifliklar arxivi (ingl.) (frans.)
- NIST dasturiy ta’minot ishonchliligi ko‘rsatkichlari va vositalarni baholash (SAMATE) loyihasi (ingl.)
- 1997-yildan buyon rus tilida yuritiladigan zaifliklar ma’lumotlar bazasi (rus.)
- Xavfsizlik, xavfsizlik! Siz uni sinovdan o‘tkazyapsizmi? // Andrey Karpov, 07.11.2012, Viva64
- Vulners (zaifliklar ma’lumotlar bazasi) (ingl.) — Kirill Yermakov (Qiwi) tomonidan CVE, Debian yamoqlari, CentOS byulletenlari, ExploitDB va boshqalar asosida tuzilgan zaifliklar ma’lumotlar bazasi.