Kompyuter sichqonchasi

Zamonaviy odatiy sichqoncha — optik turdagi qurilma bo‘lib, ikkita tugma (chap va o‘ng) hamda uchinchi tugma vazifasini ham bajara oladigan aylantirish g‘ildiragiga ega.

Kompyuter sichqonchasi — kichik yordamchi kompyuter qurilmasi bo‘lib, uni qo‘l bilan sirt bo‘ylab harakatlantirish orqali ekrandagi kursor boshqariladi. U ko‘rsatkich qurilmalari (pointing device) — kursorniboshqarishga mo‘ljallangan maxsus qurilmalar turiga kiradi. Sichqoncha stol sirti yoki maxsus gilamchaustida harakatlanadi. Sichqoncha tugmalari va g‘ildiragi muayyan amallarni bajaradi, masalan: ko‘rsatilgan obyektni faollashtirish, kontekst menyusiniochish, veb-sahifalar, operatsion tizim oynalari va elektron hujjatlarni vertikal hamda (maxsus sichqonchalarda) gorizontal aylantirish.

Sichqoncha foydalanuvchi grafik interfeysi paydo bo‘lgach, shaxsiy kompyuterlardakeng tarqaldi. Sichqonchalardan tashqari, shunga o‘xshash vazifani bajaruvchi boshqa kiritish qurilmalari ham mavjud: trekbollar, sensorli panellar, grafik planshetlar, sensorli ekranlar. XXI asr boshlariga qadar uchta tugmali sichqonchalar ham ishlab chiqarilgan.

Ishlash prinsipi

Sichqoncha ish tekisligidagi (odatda stol sirtidagi) harakatini sezadi va bu maʼlumotni kompyuterga uzatadi. Kompyuterda ishlayotgan dastur sichqoncha harakatiga javoban ekranda uning yo‘nalishi va masofasiga mos amalni bajaradi. Turli interfeyslarda (masalan, oynaliinterfeyslarda) foydalanuvchi sichqoncha yordamida maxsus kursorni — ko‘rsatkichni — interfeys elementlarini boshqarish vositasini harakatlantiradi. Baʼzan dastur interfeysining ko‘rinadigan elementlarisiz, sichqoncha harakatlarini tahlil qilish orqali buyruqlar kiritiladi. Bu usul «sichqoncha imo-ishoralari» (ingl. mouse gestures).

Sichqonchada harakat o‘zgartirgichidan tashqari bir yoki bir nechta tugma, shuningdek qo‘shimcha boshqaruv qismlari (aylantirish g‘ildiraklari, potensiometrlar, joystiklar, trekbollar, klavishlar va hokazo) bo‘ladi. Ularning ishlashi odatda kursorning joriy holati (yoki maxsus interfeys qismlari) bilan bog‘liq.

Sichqonchaning boshqaruv qismlari ko‘p jihatdan akkordli klaviaturag‘oyalarining amalga oshirilgan shaklidir. Dastlab akkordli klaviaturaga qo‘shimcha sifatida yaratilgan sichqoncha amalda uning o‘rnini egalladi.

Baʼzi sichqonchalarga mustaqil qo‘shimcha qurilmalar — soat, kalkulyator va telefon ham o‘rnatiladi.

Afzalliklari va kamchiliklari

Afzalliklari

Sichqoncha quyidagi xususiyatlari sababli koordinatalarni kiritishning asosiy qurilmasiga aylandi:

  • Boshqa qurilmalarga, masalan, sensorli ekranlarga nisbatan juda arzon narx bilan ajralib turadi;
  • Sichqoncha uzoq vaqt ishlashga mos. Multimedia rivojlanishining ilk yillarida kinorejissyorlar «kelajak kompyuterlari»ni sensorli interfeysbilan ko‘rsatishni yoqtirishgan, ammo amalda bu usul ancha charchatadi, chunki qo‘llarni havoda tutib turish kerak;
  • Kursorni joylashtirish aniqligi yuqori. Sichqoncha yordamida (ayrim muvaffaqiyatsiz modellar bundan mustasno) ekrandagi kerakli nuqtani oson tanlash mumkin;
  • Sichqoncha turli amallarni bajarishga imkon beradi: ikki yoki uch marta bosish, sudrab ko‘chirish, imo-ishoralar, bir tugmani bosib turgan holda boshqasini sudrash va hokazo. Shu sababli ko‘plab boshqaruv imkoniyatlarini bir qo‘lda jamlash mumkin: ko‘p tugmali sichqonchalar yordamida, masalan, brauzerni klaviaturasiz ham boshqarish mumkin.
Kamchiliklari
  • Ishlashi uchun yetarli kattalikdagi tekis va silliq sirt kerak (giroskopik sichqonchalardan tashqari);
  • Qum va tebranishlargachidamliligi past. Shu sababli sichqoncha harbiy qurilmalarda deyarli ishlatilmaydi. Trekbol ishlashi uchun kamroq joy talab qiladi, qo‘lni harakatlantirishni talab etmaydi, yo‘qolib qolmaydi, tashqi taʼsirlarga chidamliroq va ishonchliroq;
  • Uzoq vaqt ishlatilganda «tunnel sindromi» paydo bo‘lishi mumkin — qo‘l panjasi bo‘g‘imlari harakatchanligi kamayib, og‘riq yuzaga keladi.

Tarixi

9-dekabr (1968-yil) kuni Kaliforniyada interaktiv qurilmalar namoyishida kompyuter sichqonchasi taqdim etildi. Ushbu qurilma uchun patentni Duglas Engelbart 1970-yilda oldi.

Sichqoncha jamlanmasiga kiritilgan birinchi kompyuter — Xerox 8010 Star Information System— 1981-yilda taqdim etilgan minikompyuter edi. Xerox kompaniyasi sichqonchasi uchta tugmaga ega bo‘lib, 400 AQSH dollari turardi; inflyatsiya hisobga olinsa, bu qariyb 1000 dollarga (2012-yil narxlarida) teng. 1983-yilda Apple kompaniyasi Lisakompyuteri uchun o‘zining bir tugmali sichqonchasini chiqardi va uning narxini 25 dollargacha tushirishga erishdi. Sichqoncha Apple Macintoshkompyuterlarida, keyinroq esa Windows operatsion tizimida IBM PC bilan mos kompyuterlarda.

Telefunken Rollkugel RKS 100-86 yarimsharsimon sichqonchasi

SSSRda «Sichqoncha» manipulyatori aylanuvchi tayanch sharchasi sabab «Kolobok» deb ham atalgan. Shuningdek, o‘sha paytda rezina bilan qoplanmagan og‘ir metall sharli «Kolobok manipulyatori» nomli kompyuter sichqonchasi ham ishlab chiqarilgan.

Harakat o‘zgartirgichlari

Kompyuter sichqonchasi takomillashuvi davomida eng katta o‘zgarishlar harakat o‘zgartirgichlarida ro‘y berdi.

Bevosita uzatma

SRI tomonidan yaratilgan kompyuter sichqonchasining birinchi prototipi

Sichqoncha harakat o‘zgartirgichining dastlabki konstruksiyasi Duglas Engelbart tomonidan Stenford tadqiqot institutida 1963-yildaixtiro qilingan sichqoncha harakat o‘zgartirgichining dastlabki konstruksiyasi korpusdan chiqib turgan, bir-biriga perpendikulyar ikkita g‘ildirakdan iborat edi. Sichqoncha harakatlanganida har bir g‘ildirak o‘z o‘qi bo‘yicha aylanardi.

Bu konstruksiyaning ko‘plab kamchiliklari bor edi va 1968-yilda[manba 1596 kundan beri ko‘rsatilmagan] o‘rniga sharli uzatmali sichqoncha qo‘llanila boshlandi.

Sharli uzatma

Sharli uzatmada sichqoncha harakati korpusdan chiqib turadigan rezina qoplamali po‘lat sharchaga uzatiladi (uning og‘irligi va rezina qoplamasi ish sirtiga yaxshi yopishishini taʼminlaydi). Sharchaga bosib turadigan ikkita rolik uning ikki yo‘nalishdagi harakatini qayd etib, burilish burchagi o‘zgartirgichlariga (enkoderlarga) uzatadi. Enkoderlar bu harakatlarni elektr signallariga aylantiradi.

Sharli uzatmaning asosiy kamchiligi — sharcha va harakatni o‘qiydigan roliklarning ifloslanishi. Bu sichqonchaning qadalib qolishiga va vaqti-vaqti bilan tozalash zaruratiga olib keladi (metall roliklardan foydalanish bu muammoni qisman kamaytirdi). Kamchiliklariga qaramay, sharli uzatma uzoq vaqt davomida boshqa harakat o‘zgartirgichlari bilan muvaffaqiyatli raqobatlashib, ustunlik qildi. Hozirda sharli sichqonchalar o‘rnini deyarli butunlay ikkinchi avlod optik sichqonchalari egallagan.

Sharli uzatma uchun o‘zgartirgichlarning ikkita varianti mavjud edi.

Kontaktli enkoder

Kontaktli o‘zgartirgich tekstolit disk bo‘lib, unda nursimon metall yo‘lakchalar va diskka bosib turadigan uchta kontakt mavjud. Bunday o‘zgartirgich sharli sichqonchaga bevosita uzatmadan «meros» bo‘lib o‘tgan.

Kontaktli o‘zgartirgichlarning asosiy kamchiliklari — kontaktlarning oksidlanishi, tez yeyilishi va aniqligining pastligi. Shu sababli vaqt o‘tishi bilan barcha sichqoncha ishlab chiqaruvchilari kontaktsiz optoparali o‘zgartirgichlarga o‘tishdi.

Optik enkoder

Sharli uzatmali sichqonchadagi optoparali koordinata o‘zgartirgichi
Mexanik kompyuter sichqonchasining tuzilishi

Optik o‘zgartirgich qo‘sh optoparadan — yorug‘lik diodi va ikkita fotodioddan (odatda infraqizil), shuningdek aylanish jarayonida yorug‘lik oqimini to‘sadigan nursimon tirqishlar yoki teshikchalarga ega diskdan iborat. Sichqoncha harakatlanganida disk aylanadi va fotodiodlardan sichqoncha harakati tezligiga mos chastotali signal olinadi. Ikkita fotodiod yoritilish fazalari orasidagi farq aylanish yo‘nalishini belgilaydi. Aylantirish g‘ildiragida ham shunga o‘xshash sensor ishlatiladi.

Birinchi avlod optik sichqonchalari

Optik o‘zgartirgichlar sichqonchaning ish sirtiga nisbatan harakatini bevosita kuzatish uchun mo‘ljallangan. Mexanik qismning olib tashlanishi ishonchlilikni oshirib, detektorning ajrata olish qobiliyatini yaxshilashga imkon berdi.

Optik o‘zgartirgichlarning birinchi avlodi bilvosita optik bog‘lanishga ega turli optoparali sxemalardan iborat edi: yorug‘lik chiqaruvchi diodlar va ish sirtidan qaytgan yorug‘likni qabul qiluvchi yorug‘likka sezgir diodlar ishlatilardi. Ularning umumiy xususiyati shundan iborat ediki, ish sirtida maxsus chiziqli belgilar (o‘zaro perpendikulyar yoki rombsimon chiziqlar) bo‘lishi yoki maxsus sichqoncha gilamchasitalab etilardi. Ayrim gilamchalarda bu chiziqlar oddiy yorug‘likda ko‘rinmaydigan bo‘yoqlar bilan chizilgan. Shu bois gilamchada tasvir ham bo‘lishi mumkin edi.

Birinchi avlod optik o‘zgartirgichlarining kamchiliklari:

  • maxsus gilamcha kerakligi va uni boshqasiga almashtirishning imkonsizligi. Bundan tashqari, turli optik sichqonchalarning gilamchalari ko‘pincha o‘zaro mos kelmas va alohida sotilmas edi;
  • sichqonchani gilamchaga nisbatan muayyan yo‘nalishda tutish zarurligi, aks holda sichqoncha noto‘g‘ri ishlardi;
  • sichqonchaning gilamcha ifloslanishiga sezgirligi (foydalanuvchi zarurat tug‘ilganda unga tegadi) — o‘zgartirgich gilamchaning iflos joylaridagi chiziqlarni yaxshi farqlay olmas edi;
  • qurilmaning qimmatligi.

Matritsali sensorli optik sichqonchalar

Optik sichqonchaning o‘zgartirgich linzasi va yoritgichi yaqin planda
Ikkinchi avlod optik o‘zgartirgichining mikrosxemasi

Ikkinchi avlod optik sichqonchalari murakkabroq tuzilgan. Sichqonchaning pastki qismida televizion turdagi sensor o‘rnatilgan. U stol sirtini tez va uzluksiz suratga oladi hamda tasvirlarni solishtirib, sichqoncha siljishining yo‘nalishi va masofasini aniqlaydi. Sirtni yorug‘lik diodi yoki lazer bilan maxsus kontrastli yoritish o‘zgartirgich ishini osonlashtiradi. Ikkinchi avlod optik sichqonchalari birinchi avlodga nisbatan katta ustunlikka ega: ular maxsus gilamchani talab qilmaydi va ko‘zgu yoki shaffof sirtlardan tashqari deyarli barcha sirtlarda, hatto ftoroplastda (shu jumladan qora ranglisida) ham ishlaydi.

Optik sichqonchalar sensorlarining deyarli yagona ishlab chiqaruvchisi Avago Technologieskompaniyasidir. Uning sensorlari 16×16 dan 40×40 pikselgacha ajrata olish qobiliyatiga ega bo‘lib, soniyasiga bir necha ming kadrsuratga oladi. Harakatni hisoblash uchun mo‘ljallangan maxsus raqamli signal protsessori sensor bilan bir kristallga birlashtirilgan.

Bunday sichqonchalar istalgan sirtda ishlaydi deb taxmin qilingan, ammo tez orada[qachon?] sotilayotgan ko‘plab modellar (ayniqsa, dastlab ommaviy sotilgan qurilmalar) sirt tuzilishi yoki gilamchadagi naqshlarga sezgir ekani aniqlandi. Naqshning ayrim joylarida grafik protsessor juda katta[qanday?] xatoga yo‘l qo‘yishi mumkin, natijada ko‘rsatkich haqiqiy harakatga mos kelmaydigan tartibsiz yo‘nalishlarda siljiydi. Shunday nosozliklarga moyil sichqonchalar uchun boshqa naqshli gilamcha tanlash zarur. Kontrastli yoritishning o‘ziga xosligi ham ko‘zgu kabi silliq sirtlarda sichqoncha xatolariga olib keladi.

Sensor optikasiga chang va tuklar tushishi ham harakatni aniqlashda xatolarni yoki sichqoncha tinch turgan paytda mayda siljishlar taʼsirini keltirib chiqaradi. Ekranda bu ko‘rsatkichning titrashi, baʼzan esa biror tomonga sekin siljib ketishi bilan namoyon bo‘ladi.

Ikkita o‘zgartirgichli sichqoncha

Ikkinchi avlod o‘zgartirgichlari asta-sekin takomillashmoqda, shu sababli hozirda nosozlikka moyil sichqonchalar ancha kam uchraydi. O‘zgartirgichlarni yaxshilashdan tashqari, ayrim modellarga birdaniga ikkita harakat o‘zgartirgichi o‘rnatiladi. Bu ikki xil sirt maydonidagi o‘zgarishlarni bir vaqtda tahlil qilib, ehtimoliy xatolarni bartaraf etish imkonini beradi. Bunday sichqonchalar baʼzan shisha, ko‘zgu (boshqa sichqonchalar ishlamaydigan) va organik shisha sirtlarda ham ishlay oladi.

Optik sichqonchalar uchun maxsus gilamchalar ishlab chiqariladi. Masalan, yuzasiga yaltiroq zarrachalar aralashtirilgan silikon parda qoplangan gilamchalar mavjud (optik sensor bunday sirtda harakatni ancha aniqroq aniqlashi taxmin qilinadi).

Optik sichqonchalarning kamchiliklari qatoriga kompyuter o‘chirilganida ham yorug‘lik chiqarishi kiradi. Ko‘p arzon optik sichqonchalar korpusi yarimshaffof bo‘lgani uchun yorug‘lik diodining qizil nurini o‘tkazadi; kompyuter yotoqxonada bo‘lsa, bu uyquga xalaqit berishi mumkin. Bunday holat PS/2 va USB portlariga quvvat navbatchi kuchlanish liniyasidan berilganda yuz beradi. Ko‘pchilik ona platalar bu holatni +5 V <-> +5 VSB ulash ko‘prikchasi orqali o‘zgartirishga imkon beradi, biroq bunda kompyuterni klaviaturadan yoqib bo‘lmaydi. Muammoni bartaraf etish uchun infraqizil yoritish diodli sichqoncha xarid qilish mumkin.

Lazerli optik sichqonchalar

Lazerli o‘zgartirgich

So‘nggi yillarda optik o‘zgartirgichning yangi, takomillashgan turi ishlab chiqildi. Unda yoritish uchun yarimo‘tkazgichli lazer.

qo‘llanadi. Bunday sichqonchalarning faqat quyidagi afzalliklari qayd etilgan:

  • ishonchlilik va ajrata olish qobiliyatining yuqoriligi;
  • ko‘zga ko‘rinadigan yorug‘likning yo‘qligi (sensor uchun ko‘rinadigan yoki ehtimol infraqizil diapazondagi kuchsiz lazer nuri yetarli);
  • energiya sarfining kamligi;
  • yoritish lazeri sensor bilan bitta kristalda tayyorlanadigan to‘liq integratsiyalashgan yechimlarning mavjudligi.

Induksion sichqonchalar

Induksion sichqonchali grafik planshet

Induksion sichqonchalar grafik planshetprinsipi asosida ishlovchi maxsus gilamcha bilan qo‘llanadi yoki bevosita grafik planshet jamlanmasiga kiradi. Baʼzi planshetlarda shisha xochsimon ko‘rsatkichli, xuddi shu prinsipda ishlaydigan sichqonchasimon manipulyator bo‘ladi, ammo uning amalga oshirilishi biroz[qanday?] farq qiladi. Bu sezgir g‘altak diametrini kattalashtirish va uni qurilmadan tashqariga, foydalanuvchiga ko‘rinadigan joyga chiqarish hisobiga joylashtirish aniqligini oshiradi.

Induksion sichqonchalar ancha aniq[qanday?]ishlaydi va ularni maʼlum yo‘nalishda joylashtirish shart emas. Induksion sichqoncha «simsiz» bo‘lishi (kompyuterga u ishlaydigan planshet ulanadi) va induksion quvvat bilan taʼminlanishi mumkin; shu bois oddiy simsiz sichqonchalardagi kabi akkumulyator talab qilmaydi.

Grafik planshet jamlanmasidagi sichqoncha stol ustida biroz joy tejaydi (agar planshet doim stol ustida tursa).

Induksion sichqonchalar kam uchraydi, qimmat va har doim ham qulay emas. Grafik planshet uchun sichqonchani boshqa turiga (masalan, qo‘lga mosrog‘iga) almashtirish deyarli mumkin emas.

Giroskopik sichqonchalar

Ichiga giroskopo‘rnatilgan sichqoncha harakatni faqat sirt ustida emas, fazoda ham sezadi: uni stoldan ko‘tarib, qo‘l panjasini havoda harakatlantirish orqali boshqarish mumkin.
Giroskopik o‘zgartirgichlar takomillashib bormoqda. Masalan, Logitechkompaniyasi maʼlumotiga ko‘ra, MEMStexnologiyasi asosida yaratilgan va MX Airsichqonchasida qo‘llanadigan mexanik o‘zgartirgichlar odatiy giroskoplardan kichikroq. Hozirda eng kichik giroskopik o‘zgartirgichlar Koreyaning NEO REFLECTION kompaniyasi yaratgan NEO MOUSE sichqonchalarida ishlatiladi. Bu qurilmaning og‘irligi 13 gramm, o‘lchami esa AA turidagi batareykadan katta emas..

Tugmalar

Tugmalar sichqonchaning asosiy boshqaruv elementlari bo‘lib, ular obyektni tanlash (bosish orqali), faol harakatlantirish (yaʼni tugmani bosib turgan holda siljitish; ekranda chizish yoki kesmaning boshlanish va oxirini belgilash; bu kesma to‘rtburchak diagonali, aylana diametri, obyektni ko‘chirishning boshlang‘ich va oxirgi nuqtalari yoki matnni belgilash sifatida talqin qilinishi mumkin) kabi asosiy amallarni bajaradi.

Ikki tugmali sichqoncha

Sichqoncha tugmalarining soni ulardan akkordli klaviaturaklavishlari kabi qaramasdan foydalanish tamoyili bilan cheklanadi. Ammo klaviaturadan farqli ravishda, sichqonchani uch barmoq (bosh, nomsiz va jimjiloq) yoki ikki barmoq (bosh va jimjiloq) bilan ham harakatlantirish kerak. Shu sababli sichqonchani stol ustida siljitish bilan bir vaqtda ishlatish uchun ko‘rsatkich, o‘rta va nomsiz barmoqlar ostiga ikki yoki uchta to‘laqonli tugma joylashtirish mumkin (uch tugma uchun)[manba 1641 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Chetdagi tugmalar joylashuviga qarab chap (o‘naqayning ko‘rsatkich barmog‘i ostidagi), o‘ng (va uch tugmali sichqonchada o‘rta) deb ataladi.

Uch tugmali sichqoncha

Ikki va uch tugmali sichqoncha konsepsiyalari uzoq vaqt bir-biri bilan raqobatlashdi. Dastlab ikki tugmali sichqonchalar ustun edi: ular sodda (uchta tugmani adashtirish osonroq), qulay, ortiqcha elementlarsiz bo‘lib, dasturiy taʼminot ham asosan ikki tugmadan foydalangan. Shunga qaramay, uch tugmali sichqonchalar ham sotuvdan yo‘qolmadi va bu raqobat oxir-oqibat yakunlandi.

Bir tugmali sichqoncha Apple

Ikki va uch tugmali sichqonchalar raqobati sichqoncha yordamida ekranni aylantirish imkoniyati ixtiro qilingach tugadi. Ikki tugmali sichqonchada aylantirishni yoqish va o‘chirish uchun kichik o‘rta (uchinchi) tugma paydo bo‘ldi. Keyinchalik u bosish ham mumkin bo‘lgan aylantirish g‘ildiragiga aylandi.

«Applekompaniyasi qo‘shimcha tugmalardan foydalanishga o‘z yo‘li bilan keldi. Dastlab ikkinchi tugmani ham ortiqcha deb hisoblagan Apple uzoq vaqt barcha interfeyslarini bir tugmali sichqoncha uchun yaratdi. Biroq Mighty Mousemodelidan boshlab, Apple kompaniyasining zamonaviy sichqonchalarini birdan to‘rttagacha tugmadan foydalanadigan qilib dasturlash mumkin.

Qo‘shimcha tugmalar

Sichqoncha A4Tech X7, qo‘shimcha tugmalar bilan

Ishlab chiqaruvchilar ilg‘or modellarga doim qo‘shimcha tugmalar qo‘shishga intiladilar. Ular ko‘pincha bosh yoki ko‘rsatkich, kamroq hollarda o‘rta barmoq ostida joylashadi. Ayrim tugmalar sichqonchaning ichki sozlamalarini (masalan, sezgirlikni) o‘zgartirish yoki dastur va o‘yinlarda ikki-uch marta bosish uchun xizmat qiladi. Boshqalariga esa drayver va/yoki maxsus dastur orqali tizim funksiyalari biriktiriladi, masalan:

  • gorizontal aylantirish;
  • ikki marta bosish (double click);
  • Harakatlanish: brauzerlarda va fayl menejerlarida;
  • ovoz balandligini va audio hamda videokliplar ijrosini boshqarish;
  • ilovalarni ishga tushirish va hokazo.

Sensorli boshqaruv

Apple Magic Mouse

2009-yilda Apple kompaniyasi Magic Mousesichqonchasini taqdim etdi. U dunyodagi sensorli boshqaruvga ega va multitachtexnologiyasini qo‘llab-quvvatlovchi birinchi sichqoncha edi. Unda tugmalar, g‘ildiraklar va boshqa boshqaruv elementlari o‘rniga sensorli tachpadishlatiladi. Turli imo-ishoralar yordamida bosish, istalgan tomonga aylantirish, tasvir masshtabini o‘zgartirish, hujjatlar tarixi bo‘ylab harakatlanish va boshqa amallarni bajarish mumkin.

Boshqa boshqaruv elementlari

Tugma bo‘lmagan elementlarning aksariyati ilova oynalari va interfeysning boshqa elementlarida (masalan, aylantirish panellarida) kontentni (veb-sahifa, hujjat, ro‘yxat, ro‘yxat maydoni va hokazo) aylantirishga xizmat qiladi. Ularning bir necha konstruktiv turi mavjud.

G‘ildiraklar va potensiometrlar

G‘ildiraklar va potensiometrlar — korpusdan chiqib turadigan, aylantirish mumkin bo‘lgan disklar. Potensiometrlarning g‘ildiraklardan farqi — ularning chekka holatlari mavjud.

Tugmalar orasida bitta g‘ildirak (yoki vertikal aylantirish uchun «skroll») bo‘lishi hozirda de-faktostandart hisoblanadi. Aylantirish uchun boshqa konstruksiyalar qo‘llanadigan konseptual modellarda bunday g‘ildirak bo‘lmasligi mumkin.

G‘ildiraklar va potensiometrlardan, masalan, ovoz balandligini sozlash uchun foydalanish mumkin.

Minijoystik

Sichqoncha Mitsumi Scroll, aylantirish g‘ildiragi o‘rniga joystik o‘rnatilgan

Minijoystik — ikkita tugmali richag bo‘lib, u ikkala tugmani bir vaqtda bosishga imkon bermaydi (yoki to‘g‘ri burchak ostida joylashgan, to‘rtta asosiy yo‘nalishga qaratilgan qo‘sh richag). Richag markazida kichik dastak yoki aksincha, o‘yiq bo‘lishi mumkin (o‘yin pultlari joystiklaridagi kabi). Baʼzan potensiometrli.

minijoystiklar ham uchraydi. Vertikal va gorizontal aylantirishdan tashqari, sichqoncha joystiklari ko‘rsatkichni boshqa usulda harakatlantirish yoki g‘ildiraklardagidek sozlash amallarini bajarish uchun ishlatilishi mumkin.

Trekbollar

Trekbol — istalgan yo‘nalishda aylanadigan sharcha. Uning harakati mexanik (mexanik sichqonchadagi kabi) yoki optik usulda (zamonaviy trekbollarda) o‘lchanadi.

Trekbolni ikki o‘lchamli aylantirish g‘ildiragi deb qarash mumkin. Joystik singari, u ko‘rsatkichni muqobil usulda harakatlantirish uchun ham ishlatiladi. Trekbollardan odatda mutaxassislar, masalan, ovoz rejissyorlari foydalanadi, chunki sharchani barmoqlar bilan aylantirishga ko‘nikish uchun ancha vaqt kerak. Sichqonchaga nisbatan trekbol kursorni aniqroq joylashtirishga yordam beradi: o‘zgartirgich va sharcha juftligi yaxshi uyg‘unlashadi hamda butun qo‘lning harakati taʼsir qilmaydi.

Gorizontal o‘rnatilgan trekbol tunnel sindromining.

oldini olish usullaridan biridir. Trekbolning asosiy vazifasi — foydalanuvchida sichqoncha uchun yetarli darajada katta, tekis va toza sirt bo‘lmagan sharoitda sanoat hamda harbiy noutbuk va kompyuterlar klaviaturasida ishlatish. Trekbol strategiya o‘yinlaridayaxshi natija beradi, ammo shuterlar uchun kamroq mos keladi, chunki sharchani juda faol aylantirish talab etiladi. O‘yinlarda uzoq aylantirishda tezlikni oshiradigan, tezlanishi sozlanadigan trekbollar mos keladi.

Trekbollarning jiddiy kamchiligi ham bor — shar va uning uyasini ter, chang va yog‘dan tez-tez artib turish kerak. Elektromagnit trekbol bu muammoni qisman hal qilishi mumkin edi, ammo hozircha hech bir kompaniya bunday manipulyatorni ommaviy bozorga taqdim etmagan.

Sensorli tasmalar va panellar

Yon tomonga og‘adigan aylantirish g‘ildiragi

Sensorli tasmalar va panellar (tachpad) — barmoqning sirt bo‘ylab harakatini aniqlaydigan elementlar. Tasmalar bir o‘lchamdagi harakatni (g‘ildiraklar kabi), panellar esa ikki o‘lchamdagi harakatni (trekbollar kabi) aniqlaydi.

Sensorli tasmalar va panellar g‘ildirak hamda trekbollar vazifasini bajaradi, biroq ularning harakatlanuvchi qismlari bo‘lmaydi.

Gibrid boshqaruv elementlari

Gibrid boshqaruv elementlari bir nechta ishlash prinsipini birlashtiradi.

G‘ildiraklar, joystiklar va trekbollarda boshqaruv elementining o‘zini bosganda ishlaydigan tugma bo‘lishi mumkin. Ko‘pchilik kompyuter sichqonchalarida g‘ildirakni aylantirishdan tashqari uni bosish orqali ham ilovadagi muayyan vazifani bajarish mumkin (yaʼni odatiy aylantirish g‘ildiragi ayni paytda sichqonchaning o‘rta tugmasidir). Masalan, standart holatdabrauzerda giperhavolani yangi varaqda ochish.

G‘ildirakda joystik elementi — aylanish o‘qi bo‘ylab yon tomonga og‘ish imkoniyati ham bo‘lishi mumkin. Bunday tebranadigan aylantirish g‘ildiragining og‘ishi gorizontal aylantirishga xizmat qiladi; u bir vaqtning o‘zida g‘ildirak, joystik va tugma vazifasini bajaradi.

Ulanish interfeyslari

Dastlabki (sharli turdagi) sichqonchalarning ichida o‘zgartirgichlar va tugmalardan boshqa hech narsa bo‘lmas, ular kompyuterga maxsus adapter (shinaviy sichqonchalar ingl. bus mouse) orqali ISAshinasiga ulanardi. O‘zgartirgichlar signallari shu adapterda qayta ishlanardi.

Elektron qismlar kichrayib borgani sayin sichqonchalar x86 kompyuterlariga ketma-ket aloqa interfeysi RS-232 orqali (ketma-ket ulanuvchi sichqonchalar) avval DB25F, keyinroq DB9F ulagichi bilan ulana boshladi. 1990-yillarda ishlab chiqarilgan sichqonchalarning ko‘pchiligi ketma-ket ulanishga ega edi. Bunday sichqoncha RS-232 ulagichining DTR («kompyuter tayyor») liniyasidan quvvat olardi.

Ushbu PS/2 kompyuterida IBM kompaniyasi sichqoncha uchun klaviaturanikiga aynan o‘xshash mini-DIN ulagichli maxsus port ajratdi. Keyinchalik klaviatura va PS/2 turidagi sichqoncha ulagichlari x86 ona platalarining zamonaviy ATXstandartiga kiritildi. Bunday sichqonchalar 2001—2007-yillarda sotuvda yetakchi bo‘lib, hozir ham qo‘llanadi, ammo asta-sekin USBinterfeysiga o‘rnini bo‘shatmoqda. IBM bilan mos kompyuterlarning apparat xususiyatlari sabab PS/2 sichqonchasi kompyuter ishga tushirilganda ulanmagan bo‘lsa, uning interfeysi faolsizlantirilardi; kompyuter ishlab turganida sichqonchani ulagichga ulash foyda bermasdi. Biroq bunday sichqonchalar markaziy protsessorga ortiqcha yuk tushirmas, USB shinasi bo‘lgan dastlabki kompyuterlarda ravonroq ishlardi. Avvaliga PS/2 va RS-232 sichqonchalari o‘lchovlarni kompyuterga yuqoriroq chastotada uzatishi bilan ustun edi — birinchi USB sichqonchalarining so‘rov chastotasi USB 1.1 shinasi kadrlar chastotasi (1 kHz) bilan cheklanardi.

«Simsiz» interfeysli ko‘plab sichqonchalar ishlab chiqariladi. Ular ko‘pincha maxsus radiokanal asosida yaratiladi, ammo universal simsiz radiointerfeys — Bluetooth.

orqali ishlaydigan sichqonchalar ham tobora ommalashmoqda. Zamonaviy sichqonchalarning ko‘pchiligi USB interfeysiga, baʼzan PS/2 adapteriga ega. «Apple» kompaniyasi o‘z kompyuterlari uchun hozirda faqat Bluetooth interfeysli sichqonchalar yetkazib beradi, garchi USB sichqonchalaridan ham foydalanish mumkin bo‘lsa-da.

Simsiz sichqonchalar

Quvvat olayotgan simsiz sichqoncha (4 — sichqoncha, 5 — dok-stansiya)

Sichqonchaning signal kabeli baʼzan halaqit beradigan va harakatni cheklaydigan omil hisoblanadi. Simsiz sichqonchalardabunday muammo yo‘q. Biroq ularning jiddiy kamchiligi bor: signal kabeli bilan birga doimiy quvvat manbai ham yo‘qoladi, shu sababli ular akkumulyatorlar yoki batareyalardan foydalanishga majbur. Ularni quvvatlash yoki almashtirish kerak, bundan tashqari, ular qurilma vaznini oshiradi.

Simsiz sichqonchaning akkumulyatorlari sichqonchadan tashqarida ham, uning ichida ham (mobil telefonlar akkumulyatorlari kabi) quvvatlanishi mumkin. Ikkinchi holatda sichqonchani vaqti-vaqti bilan kabel, dok-stansiya yoki induksion quvvatlash maydonchasi orqali statsionar quvvat manbaiga ulash kerak.

Optik aloqa

Optik aloqani joriy etish uchun sichqoncha va kompyuter portiga ulangan maxsus qabul qilgich o‘rtasida infraqizil aloqa orqali ishlash sinab ko‘rilgan.

Amaliyotda optik aloqaning katta kamchiligi maʼlum bo‘ldi: sichqoncha bilan qabul qilgich orasidagi har qanday to‘siq ishga xalaqit berardi.

Radioaloqa

Simsiz sichqoncha Apple Mighty Mouse

Sichqoncha bilan kompyuterga ulangan qabul qilgich o‘rtasidagi radioaloqa infraqizil aloqaning kamchiliklarini bartaraf etdi va uning o‘rnini egalladi.

Simsiz sichqonchalarning uch avlodini ajratish mumkin. Birinchi avlod radio orqali boshqariladigan o‘yinchoqlar uchun mo‘ljallangan chastota diapazonlaridan (27 MHz) foydalangan. Ularning so‘rov chastotasi past (odatda 20—50 Hz), aloqasi beqaror bo‘lib, yaqin joylashganda bir-biriga xalaqit berardi. Bu sichqonchalarda qiziq muammo ham bor edi: ularning taʼsir radiusi bir necha metrga yetgani, tashkilotlar esa odatda bir xil qurilmalarni partiya bilan xarid qilgani sabab, kompyuter ekranidagi kursorni hatto qo‘shni qavatdagi sichqoncha boshqarib qolgan holatlar uchragan. Odatda bunday sichqonchalarda ikkita radiochastota kanalidan birini tanlashga imkon beradigan almashtirgich bo‘lgan va ko‘pincha boshqa kanalga o‘tish muammoni hal qilgan. Hozirda birinchi avlod sichqonchalari ishlab chiqarilmaydi.

USB qabul qilgichli simsiz sichqoncha
Lazerli sensorli Gigabyte Force M9 ICE Black simsiz sichqonchasi

Ikkinchi avlod radiosichqonchalari erkin foydalaniladigan 2,45 GHz chastota diapazonida ishlagan va yuqori darajada integratsiyalashgan tezkor radiokanallar asosida yaratilgan. Bu yechimlar birinchi avlod kamchiliklarini butunlay bartaraf etdi. Asosiy kamchiligi — qabul qilgich joylashgan maxsus USB-donglkerakligi. Dongl kompyuterdagi USB portni band qiladi. U yo‘qolsa, turli ishlab chiqaruvchilarning radioaloqa usullari mos kelmasligi sabab sichqoncha yaroqsiz qurilmaga aylanadi. Ikkinchi avlod sichqonchalari hozirda eng keng tarqalgan.

Uchinchi avlod radiosichqonchalari standart radiointerfeyslardan foydalanadi. Odatda bu Bluetooth yoki (ancha kam hollarda) shaxsiy tarmoqlarningboshqa standart radiointerfeyslari bo‘ladi. Bluetooth sichqonchalari uchun maxsus dongl kerak emas, chunki zamonaviy kompyuterlarda bu interfeys mavjud. Bluetooth sichqonchalarining yana bir afzalligi — maxsus drayver talab qilinmaydi. Kamchiligi esa narxining balandligi va ko‘proq energiya sarflashidir.

Induksion sichqonchalar

Induksion sichqonchalar ko‘pincha maxsus ish maydonchasi («gilamcha») yoki grafik planshetdan induksion quvvat oladi. Biroq ular faqat qisman simsiz hisoblanadi, chunki planshet yoki maydonchaning o‘zi baribir kabel orqali ulanadi. Shunday qilib, kabel sichqonchani harakatlantirishga xalaqit bermaydi, ammo odatiy simsiz sichqoncha kabi kompyuterdan uzoqda ishlashga ham imkon bermaydi.

Qo‘shimcha funksiyalar

«Siemens AG» kompaniyasi boshqaruv tizimlari uchun daktiloskopik barmoq izi skaneri.

o‘rnatilgan sichqoncha ishlab chiqdi. XX asr oxiridan boshlab kompyuter o‘yinlari ishqibozlari uchun maxsus aksessuarlar ishlab chiqarish tobora rivojlanmoqda. Bu tendensiya kompyuter sichqonchalarini ham chetlab o‘tmadi. O‘yin sichqonchalari oddiy ofis modellaridan sezgirligining yuqoriligi (Logitech G502 modelida 12000 dpi gacha), alohida sozlanadigan qo‘shimcha tugmalari, sirpanmaydigan tashqi sirti va dizayni bilan farqlanadi. Yuqori toifadagi o‘yin sichqonchalarida og‘irlik taqsimotini sozlash mumkin — bu sichqonchaning barcha tayanch oyoqchalariga yuk bir tekis tushishi va yanada ravon sirpanishi uchun kerak.

Baʼzi ishlab chiqaruvchilar sichqonchaga kompyuterda yuz berayotgan hodisalar haqida xabar berish funksiyasini qo‘shadi. Xususan,GeniusvaLogitechkompaniyalari pochta qutisida o‘qilmagan elektron xatlar borligini yorug‘lik diodini yoqish yoki sichqonchaga o‘rnatilgan karnay orqali musiqa ijro etish bilan bildiradigan modellar ishlab chiqaradi.

Kompyuter o‘yinchilari uchun mo‘ljallangan baʼzi sichqonchalar korpusiga o‘yinlarda o‘q otilganda tebranish hissini yuzaga keltiradigan kichik eksentrik mexanizmlar o‘rnatiladi. Logitech iFeel Mouse turkumidagi sichqonchalar shunday modellarga misol bo‘ladi.

Noutbuk egalari uchun kichik o‘lchamli va yengil mini-sichqonchalar ham mavjud.

Baʼzi simsiz sichqonchalar masofadan boshqarish pulti sifatida ham ishlay oladi (masalan, Logitech MediaPlay). Ularning shakli biroz o‘zgartirilgan bo‘lib, stolda ham, qo‘lda ushlab ham foydalanish mumkin.

Sichqonchani ushlash usullari

O‘yinchilar sichqonchani ushlashning uchta asosiy usulini ajratadilar:

  • Barmoqlar bilan. Barmoqlar tugmalar ustida tekis yotadi, kaftning yuqori qismi sichqonchaning orqa tayanchiga tegib turadi. Kaftning pastki qismi stol ustida bo‘ladi. Afzalligi — sichqonchani aniq harakatlantirish.
  • Tirnoqsimon ushlash. Barmoqlar bukilgan bo‘lib, tugmalarga faqat uchlari tegadi. Sichqonchaning orqa tayanchi kaft o‘rtasida bo‘ladi. Afzalligi — tugmalarni qulay bosish.
  • Kaft bilan. Butun kaft sichqoncha ustida yotadi, uning orqa tayanchi tirnoqsimon usuldagidek kaft o‘rtasiga tegadi. Bu usul shuter o‘yinlaridagi.

keng harakatlarga ko‘proq mos. Ofis sichqonchalari (noutbuklar uchun kichik sichqonchalardan tashqari) odatda barcha usullarda birdek qulay. O‘yin sichqonchalari esa ko‘pincha muayyan ushlash usuliga moslashtiriladi. Shu sababli qimmat sichqoncha sotib olishdan oldin uni o‘z uslubingizda tutib ko‘rish tavsiya etiladi.

Chapaqaylar uchun sichqonchalar

Baʼzi sichqonchalar chapaqaylarga mos kelmasligi mumkin. Chap qo‘li bilan ishlaydigan foydalanuvchilar odatda simmetrik sichqonchalarni tanlaydilar. Bunday qurilmalardan chapaqaylar ham, o‘naqaylar ham birdek qulay foydalanishi mumkin. Bunday foydalanuvchilar uchun qulaylik yaratish maqsadida kompyuter operatsion tizimlarida sichqoncha tugmalari vazifalarini ko‘zgudagidek almashtirish imkoni mavjud.

Dasturiy taʼminot bilan qo‘llab-quvvatlash

Sichqonchalar qurilmalar sinfi sifatida apparat protokollarining.

  • yaxshi standartlashtirilgani bilan ajralib turadi. RS-232 interfeysi orqali sichqoncha bilan aloqa qilish uchun de-fakto standart Microsoft kompaniyasining MS-DOS uchun ishlab chiqilgan va tizimda drayver bilan qo‘llab-quvvatlangan MS Mouse protokoli hisoblanadi mouse.com. U bilan raqobatlashgan IBM PC Mouse interfeysi 1990-yillarning o‘rtalariga kelib bozordan siqib chiqarilgan.
  • i8042 kontrolleri orqali boshqariladigan PS/2 sichqonchalari uchun standart vazifasini dastlab PS/2kompyuterlari hujjatlarida eʼlon qilingan IBM spetsifikatsiyasi bajaradi; keyinchalik spetsifikatsiya aylantirish g‘ildiragini qo‘llab-quvvatlash uchun kengaytirildi.
  • USB sichqonchalari uchun asosiy protokol (ingl. boot protocol) USB 1.1 spetsifikatsiyasiga (B.2 ilova) kiradi.

Shu xususiyat tufayli operatsion tizim tarkibidagi bitta standart drayver, hatto kompyuterning BIOS tizimi ham deyarli har qanday sichqoncha bilan ishlay oladi. Qo‘shimcha dasturiy taʼminot faqat qurilmaning o‘ziga xos funksiyalarini qo‘llab-quvvatlash uchun kerak. Qo‘shimcha imkoniyatlar standartlashtirilmagan va ularning dasturiy qo‘llab-quvvatlanishi cheklangan.

  • Windows tizimida bunday sichqoncha bilan birga uning nostandart elementlarini operatsion tizimdagi.
  • hodisalarga biriktirish dasturi beriladi. Linux distributivlarida btnxdasturi mavjud bo‘lib, u sichqoncha amallarini (shu jumladan standart amallarni ham) foydalanuvchi belgilagan klavishlar birikmalariga bog‘laydi (qayta tayinlaydi).

Havolalar