O‘zaro almashtirilmaydigan token (NFT)

NFT (ingl. non-fungible token, o‘zbekchaga tarjima qilinganda ingl. — «o‘zaro almashtirib bo‘lmaydigan token»), shuningdek noyob token — kriptografik tokenlarning bir turi bo‘lib, uning har bir nusxasi noyob (o‘ziga xos) va boshqa shunga o‘xshash token bilan almashtirilishi yoki o‘rnini bosishi mumkin emas. Vaholanki, tokenlar o‘z tabiatiga ko‘ra odatda o‘zaro almashtiriladi.

O‘zaro almashtirib bo‘lmaydigan token — bu raqamli obyektning kriptografik sertifikati bo‘lib, uni kriptovalyutalarda qo‘llanadigan mexanizm orqali boshqalarga o‘tkazish mumkin. Tokenning o‘zi mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonunchilik nuqtayi nazaridan raqamli aktivga egalik huquqini tasdiqlamaydi. NFT obyektning nusxalanishiga to‘sqinlik qilmaydi, balki raqamli asar nusxalaridan biri asosida yaratilgan «raqamli belgi»ni muayyan egaga biriktiradi. Bir fayl uchun bir nechta turli tokenlar yaratishga ham hech qanday to‘siq yo‘q. Biroq ishtirokchilar NFTni faqat haqiqiy huquq egasi yaratishi va NFT keyinchalik faqat dastlabki raqamli obyektga tegishli huquqlar bilan birga o‘tkazilishi lozimligi haqida kelishib olsalar, NFT obyektning ayni paytdagi egasini ko‘rsatuvchi belgi vazifasini bajarishi mumkin.

NFTlar elektr energiyasining ko‘p sarflanishi va katta miqdorda karbonat angidrid chiqarilishi tufayli, ya’ni tranzaksiyalarni tekshirishda shunday chiqindi gazlar ajralishi hamda firibgarlar NFTdan foydalanishi sababli tanqid qilinadi. Shuningdek, ko‘pincha noqonuniy faoliyat kuzatiladigan tartibga solinmagan bozorda mulk huquqini belgilash qanchalik foydali ekani ham shubha ostiga olinadi.

Tarixi

Aqlli shartnomalar NFT uchun blokcheyn Ethereum platformasida 2017-yilda yaratilgan.

2021-yilda dunyoda ilk bor moddiy san’at asari (Benksining «Morons» kartinasi) raqamli aktivga aylantirildi: o‘zaro almashtirib bo‘lmaydigan token yaratilib, asarning asl moddiy nusxasi yo‘q qilindi (yoqib yuborildi). E’tiborlisi, kartinaning o‘zi bunga loyiq bo‘lmagan asarlarning kimoshdi savdosiga bag‘ishlangan mualliflik hajvidir.

Dastlabki tarix (2012—2017)

2013—2014-yillarda Bitcoin blokcheynining skriptlash tilida NFT bilan tajribalar boshlandi (Colored Coins va Counterparty loyihalari).

2015-yil oktabrda birinchi to‘laqonli NFT loyihasi — Etheria ishga tushirildi. U Ethereum ishlab chiquvchilarining Londonda (Buyuk Britaniya) o‘tkazilgan birinchi konferensiyasi DEVCON 1 da, Ethereum blokcheyni ishga tushganidan atigi uch oy o‘tib, jonli namoyish etildi. Etheria loyihasidagi sotib olish va sotish mumkin bo‘lgan 457 ta olti burchakli katakning aksariyati 5 yildan ortiq sotilmadi. 13-mart, 2021-yilda NFTga qiziqishning qayta kuchayishi xaridorlar orasida shov-shuvga sabab bo‘ldi. 24 soat ichida joriy va oldingi versiyalardagi barcha kataklar, har birining narxi dasturiy kodda 1 ETH (ishga tushirilgan paytda 0,43 sent) qilib belgilangan bo‘lib, jami 1,4 million dollarga sotildi.

2016-yil noyabrda tasvirlarni bevosita blokcheynda saqlaydigan birinchi NFT loyihasi — PixelMap ishga tushirildi. U The Million Dollar Homepage loyihasidan ilhomlangan. PixelMap 2021-yil avgustda qayta kashf etildi va dastlabki 3000 ta katagi 3,3 million dollarga sotildi.

Ommalashuv davri (2017—2021)

2017-yilda Ethereum blokcheyni bitkoinga asoslangan token platformalariga nisbatan tobora ommalasha boshladi. Buning asosiy sababi tokenlarni yaratish va saqlash funksiyalari bevosita uning blokcheyniga kiritilganligi bo‘lib, Counterparty kabi uchinchi tomon platformalariga ehtiyoj qolmadi. Bundan tashqari, kompaniya «o‘zaro almashtirib bo‘lmaydigan token» atamasini joriy etdi. 2017-yilda AQSHning Larva Labs studiyasi blokcheynda noyob multfilm qahramonlari bilan savdo qilishga bag‘ishlangan CryptoPunks loyihasini ham ishga tushirdi. Bu blokcheyn — Ethereum.

2018-yilda blokcheynga asoslangan virtual dunyo — Decentraland tangalarni dastlabki joylashtirish orqali 26 million dollar jalb qildi. 2018-yil sentabr holatiga ko‘ra, uning ichki iqtisodiyoti 20 million dollarga baholangan.

2020-yilda NFT bozori tez sur’atda o‘sdi va uning qiymati uch baravar oshib, 250 million dollarga yetdi. 2021-yilning dastlabki uch oyida NFTlarga 200 million dollardan ortiq mablag‘ sarflandi.

Pasayish (2022—2023)

2022-yil may oyida NFT bozori qulay boshladi. NFT tokenlarining kunlik savdosi 92 % ga kamaydi (2021-yil sentabrga nisbatan), bozordagi faol hamyonlar soni esa 88 % ga kamaydi (2021-yil noyabrdagi talab eng yuqori bo‘lgan davrga nisbatan). 2023-yil sentabriga kelib, NFT kolleksiyalarining 95 % dan ortig‘i nol baholangan qiymatga ega edi.

Qo‘llanilishi

O‘zaro almashtirib bo‘lmaydigan tokenlar bir nechta platformada raqamli aktivlarga egalik qilish va ulardan foydalanish huquqini tasdiqlash uchun ishlatiladi. Ko‘pincha gap quyidagilar kabi raqamli obyektlar haqida boradi: kompyuter san’ati asarlari, kolleksion raqamli buyumlar, onlayn o‘yinlar.

O‘zaro almashtirib bo‘lmaydigan token texnologiyasi token yaratish paytida mualliflik huquqini tekshirishni nazarda tutmaydi. Shu sababli rassomlar o‘z asarlaridan begona shaxslar ularning xabari va ruxsatisiz token chiqarish uchun foydalanganini aniqlash holatlari ko‘paygan. NFT savdo maydonchalari raqamli aktivlar o‘g‘irlanishiga qarshi kurashayotganini bildiradi, biroq muammoni to‘liq bartaraf eta olmaydi. DeviantArt onlayn galereyasi foydalanuvchilarga ularning tasvirlari biror NFTda ishlatilgani haqida xabar beradi.

Jorji Stolfi o‘zaro almashtirib bo‘lmaydigan tokenlarni Xalqaro yulduzlar reyestri[ingl.] bilan qiyoslaydi: «reyestr faqat xayoliy egalikni taklif qilishini va yulduzga haqiqiy egalik huquqini bermasligini hamma tushunadi». AQSHlik kurator va raqamli asarlar bo‘yicha mutaxassis, san’at tarixchisi Tina Rivers Rayan san’at muzeylari NFTlarning «uzoq muddatli madaniy ahamiyat»ga ega ekaniga ishonch hosil qilmaganini aytdi. Rayan NFTlarni internet san’atiga qiziqishning internet kompaniyalari pufagi yuzaga kelishidan oldingi davriga qiyosladi. Bunday kompaniyalarning nomi — dotkomlar.

Raqamli san’at

Raqamli san’atga oid ayrim NFTlar, masalan, ushbu pikselli grafika qahramonlari, protsedurali san’at namunalaridir.

Raqamli san’at NFTdan foydalanishning keng tarqalgan yo‘nalishidir. To‘liq raqamli san’at (boshqa jismoniy tashuvchisi bo‘lmagan, faqat raqamli fayl shaklidagi san’at) noyob tokenlardan foydalanishning dastlabki usullaridan biriga aylandi. 2021-yil fevralda amerikalik raqamli rassom Mayk Vinkelmannning (taxallusi Beeple) «Har kuni. Dastlabki 5000 kun» asari birinchi bo‘lib Kristis kimoshdi savdosiga qo‘yilgan raqamli san’at asariga aylandi. Bundan bir necha kun oldin GIF-animatsiya — Nyan Cat internet kimoshdi savdosida 590 ming AQSH dollariga sotilgan edi.

EtherRocks va CryptoPunks kabi ayrim NFT kolleksiyalari protsedurali san’at namunalaridir. Bunda tasvirning oddiy tarkibiy qismlarini turli kombinatsiyalarda birlashtirish orqali ko‘plab turli rasmlar yaratish mumkin.

Rassom Benksi yaratgan «Morons (White)» asari noyob token bilan bog‘langan raqamli faylga aylantirildi. Injective Protocol blokcheyn kompaniyasi uni Nyu-Yorkdagi Taglialatella Gallery galereyasidan 95000 AQSH dollariga sotib oldi, keyin esa jarayonni jonli efirga uzatib, kartinani yoqib yubordi. Injective Protocol vakili Mirza Uddinning aytishicha, bu jismonan mavjud bo‘lgan san’at asarining virtual aktivga aylantirilishi bo‘yicha ma’lum bo‘lgan birinchi holatdir. Yaratilgan noyob tokenni kriptovalyuta evaziga kimoshdi savdosida sotish rejalashtirilgan.

O‘yinlar

NFTlar o‘yin ichidagi aktivlarni, masalan, raqamli yer uchastkalarini ifodalash uchun ishlatilishi mumkin. Ayrim sharhlovchilarning fikricha, bunday aktivlarni o‘yin ishlab chiquvchisi emas, balki «foydalanuvchi» boshqaradi. Bu esa o‘yin ishlab chiquvchisining ruxsatisiz ularni boshqa savdo maydonchalarida sotish imkonini beradi.

CryptoKitties blokcheynga asoslangan dastlabki muvaffaqiyatli onlayn o‘yinlardan biri bo‘lib, unda o‘yinchilar virtual mushuklarni boqib olishar va o‘zaro almashishardi. O‘yinda NFTlardan daromad olish 12,5 mln dollar investitsiya jalb qilish imkonini berdi, ayrim mushukchalar esa har biri 100 000 dollardan qimmatroqqa sotildi. Muvaffaqiyatdan so‘ng CryptoKitties ERC-721 standartiga qo‘shildi; bu standart 2018-yil yanvarda yaratilgan (va iyunda yakuniy tasdiqlangan). NFTga asoslangan shunga o‘xshash onlayn o‘yin Axie Infinity 2018-yil martda ishga tushirildi.

2021-yil oktabrda dasturiy ta’minot ishlab chiquvchi Valve kompaniyasi o‘z platformasida blokcheyn yoki NFT orqali qimmatliklar va o‘yin buyumlarini almashishga mo‘ljallangan ilovalarni taqiqladi. Bu platforma — Steam.

2021-yil dekabrda Ubisoft Ubisoft Quartz loyihasini e’lon qildi. U «odamlarga kriptovalyuta orqali sun’iy ravishda cheklangan miqdorda chiqarilgan raqamli buyumlarni sotib olish imkonini beradigan NFT tashabbusi» sifatida ta’riflandi. E’lon keskin tanqid qilindi: salbiy baholar ulushi 96 % ga yetgan taqdimot videosi YouTube kanalidan keyinchalik o‘chirildi. Ubisoftning ayrim ishlab chiquvchilari ham bu e’lon yuzasidan xavotir bildirdi. 2021-yil dekabrda GSC Game World studiyasi dastlab S.T.A.L.K.E.R. 2: Heart of Chornobyl o‘yiniga NFT qo‘shish rejasini e’lon qildi, biroq foydalanuvchilar tanqididan so‘ng bu fikrdan voz kechdi.

Har yili o‘tkaziladigan Game Developers Conference anjumanining 2022-yilgi hisobotida so‘rovda qatnashgan ishlab chiquvchilarning 70 foizi o‘z studiyalari NFT yoki kriptovalyutani o‘yinlariga joriy etishdan manfaatdor emasligini bildirgani aytiladi.

Boshqa qo‘llanish usullari

2019-yilda Nike CryptoKicks deb nomlangan tizimni patentladi. Bu tizim jismoniy krossovkalarning haqiqiyligini tekshirish va xaridorga poyabzalning virtual nusxasini taqdim etish uchun NFTlardan foydalanishi ko‘zda tutilgan.

2020-yil boshida CryptoKitties ishlab chiquvchisi — Dapper Labs kompaniyasi NBA TopShot loyihasining beta-versiyasini chiqardi. Loyiha NBAning eng yaxshi lahzalaridan tokenlashtirilgan kolleksion buyumlarni sotishga mo‘ljallangan bo‘lib, Flow blokcheyni asosida yaratilgan edi. O‘sha yilning oxirida loyiha ommaga taqdim etildi. 28-fevral, 2021-yil holatiga ko‘ra, umumiy savdo hajmi 230 million dollardan oshdi.

2021-yilda LVMH, Bvlgari, Cartier va Prada brendlari o‘zlarining Aura Blockchain Consortium blokcheyn konsorsiumini tuzdilar. Uning yordamida xaridorlar hashamatli brendlar mahsulotlarining kelib chiqishini kuzatish va haqiqiyligini tasdiqlash imkoniga ega bo‘ldi.

Bir qator internet memlari bilan bog‘liq NFTlar ularning yaratuvchilari yoki tasvirlangan shaxslar tomonidan chiqarilib sotildi. Masalan, Doge, Nyan Cat va Disaster Girl.

Ayrim pornografik asarlar NFT sifatida sotilgan, biroq NFT savdo maydonchalarining pornografik materiallarga salbiy munosabati ijodkorlar uchun jiddiy qiyinchiliklar tug‘diradi.

30-mart, 2021-yilda advokat Stanislovas Tomas 2019-yilda Vilnyusda suratga olingan video uchun o‘zaro almashtirib bo‘lmaydigan token yaratdi. Videoda u katta bolg‘a bilan Yonas Noreykaga bag‘ishlangan yodgorlik lavhasini sindirgan. Litva hukumati Noreykani kommunistlarga qarshi kurashgan milliy qahramon deb hisoblaydi.

2021-yil noyabrda rejissyor Kventin Tarantino «Jinoiy asar» filmidagi suratga olinmagan sahnalar asosida yettita NFT chiqardi. Keyinchalik Miramax kompaniyasi filmga bo‘lgan huquqlari buzilganini da’vo qilib, sudga murojaat qildi.

Dunyoning bir qancha oliy ta’lim muassasalari bitiruvchilarga ta’lim haqidagi hujjatlarni NFT shaklida bera boshlagan. Bu ularni qalbakilashtirishning oldini oladi. Shunday muassasalardan biri Janubiy Koreyaning Hoso universiteti[ingl.] (2022-yildan boshlab). 2022-yilda Moskva fizika-texnika institutining «Blokcheyn» dasturi bo‘yicha magistratura bitiruvchilari NFT shaklidagi diplomlarni OpenSea platformasida Ethereum yordamida yaratib olishdi. Massachusets texnologiya instituti esa 2017-yildan buyon sinov dasturi doirasida NFTga aloqasi bo‘lmagan Blockcerts texnologiyasining blokcheyni asosida raqamli sertifikatlar beradi.

Standartlar

Blokcheyndan o‘yin sanoatida foydalanishni qo‘llab-quvvatlash uchun maxsus token standartlari ishlab chiqilgan. Ulardan biri — Ethereumning ERC-721 standarti bo‘lib, u CryptoKitties uchun mo‘ljallangan. Yana biri — nisbatan yangi ERC-1155 standartidir.

ERC-998 standarti turli NFTlarni bitta tarkibiy NFTga birlashtirish imkonini beradi. ERC-875 esa bir tranzaksiyada bir nechta tokenni yangi egaga o‘tkazishga xizmat qiladi.

2021-yilda kompyuter o‘yinlari ishlab chiquvchi kompaniyalar birlashmasi Blockchain Game Alliance yangi Blockchain Bean Asset (BBA) standartini ishlab chiqmoqda.

ERC-721

ERC-721 o‘zaro almashtirib bo‘lmaydigan raqamli aktivlar uchun birinchi standart edi. Bu aqlli shartnomalarning Solidity tilida qo‘llanadigan avvalgi standartidir. Foydalanuvchilar OpenZeppelin kutubxonasidan import qilish orqali ERC-721 bilan mos keladigan yangi shartnomalar yaratishi mumkin.

ERC-721R

ERC-721R — NFTni uning yaratuvchisiga qaytarib yuborish va sarflangan mablag‘ni qaytarib olish imkonini beradigan aqlli shartnoma.

ERC-1155

ERC-1155 NFT sohasiga qisman o‘zaro almashtirilish g‘oyasini olib kirdi. Shuningdek, u ERC-721 uchun kengaytirilgan funksiyalar to‘plamini taqdim etadi. Bu ERC-721 aktivini ERC-1155 yordamida yaratish mumkinligini anglatadi.

Amalga oshirish

Noyob token yaratish va unga mediafaylni bog‘lashni opensea.io xizmatida mustaqil hamda bepul bajarish mumkin. Buning uchun Ethereum manzili kerak bo‘ladi. Agar manzil bo‘lmasa, uni yaratish uchun ko‘plab kriptovalyuta hamyoni xizmatlaridan foydalanish mumkin. Ularning biri — MetaMask. U ommabop brauzerlar uchun kengaytma yoki mobil ilova shaklida mavjud bo‘lib, ro‘yxatdan o‘tishni va shaxsiy ma’lumotlarni taqdim etishni talab qilmaydi.

Noyob tokenni boshqa Ethereum manziliga, u ayni shaxsga yoki boshqa birovga tegishli bo‘lishidan qat’i nazar, faqat aqlli shartnomalarni qayta ishlash tartib-qoidalari orqali o‘tkazish mumkin. Bunda tizimga (Ethereum tugunlari tarmog‘iga) komissiya to‘lanadi.

Raqamli san’atni ifodalovchi tokenlar odatda tasvir yoki videoni bevosita blokcheynda saqlamaydi, chunki bunday fayllar katta hajmga ega. Bu tokenlar raqamli san’at tasviri yoki videosiga olib boradigan veb-havolani o‘z ichiga oladi. Shu sababli ular havolalarning ishlamay qolishiga nisbatan zaif bo‘ladi.

Havolalar