Markazlashmagan ilova (DApp)

Markazlashmagan ilova (inglizcha: decentralized application, DApp, dApp) — kompyuter ilovasi bo‘lib, u blokcheyn texnologiyasi va zarur ko‘rsatmalarni taqsimlangan tarzda bajarish mexanizmiga asoslanadi. 2021-yil holatiga ko‘ra, buning uchun eng ko‘p Ethereum platformasi va uning smart-kontraktlar mexanizmidan foydalanilgan, biroq boshqa blokcheyn platformalariga asoslangan variantlar ham mavjud, masalan, Waves.

Xususiyatlari

Markazlashmagan ilovaning asosiy kodi va ma’lumotlari (server qismi — backend) teng huquqli tarmoqdagi blokcheynda saqlanadi va bajariladi. Bu jihati bilan u mijoz–server arxitekturasiga asoslangan, ma’lumotlari va kodi serverlarda qayta ishlanadigan ilovalardan farq qiladi. Markazlashmagan ilova foydalanuvchi (mijoz) interfeysiga ega bo‘lishi mumkin. Bu interfeys markazlashmagan qism bilan aloqa qilish protokolini qo‘llab-quvvatlaydigan istalgan dasturlash tilida yoziladi. Bundan tashqari, mijoz interfeysi ham to‘liq markazlashmagan saqlash tizimiga joylashtirilishi mumkin, masalan, IPFS.

Aslida, barcha kriptovalyutalar allaqachon markazlashmagan ilovalarning turlaridan biri hisoblanadi. Biroq odatda ular blokcheynning asosiy poydevori deb qaraladi va turli markazlashmagan ilovalar aynan shu asosda ishlaydi.

Markazlashmagan ilovalar, odatda, ochiq manba kodiga ega.

Markazlashmagan ilovalar tarafdorlari ularning asosiy afzalliklaridan biri xavfsizlik ekanini ta’kidlaydi. Bunday ilovalar bilan ishlash uchun ko‘pincha kriptovalyuta manzilining o‘zi kifoya qiladi, bu esa anonimlikni saqlash imkonini beradi. Ayrim biznes-jarayonlarda blokcheyn va shartlar bajarilishini avtomatik tekshirish qo‘shimcha moslashuvchanlik hamda samaradorlikni ta’minlaydi.

Qo‘llanilishi

Markazlashmagan ilovalardan moliyadan tortib o‘yinlar va hatto onlayn-kazinolargacha bo‘lgan turli sohalarda foydalanish mumkin,

Markazlashmagan ilovalarni State of the DApps, Dapp.com, Holdex, DAppRadar va CoinGecko platformalaridan topish mumkin. Dapp.com ma’lumotlariga ko‘ra, 2019-yil iyul oyi boshiga kelib 2 700 dan ortiq markazlashmagan ilova chiqarilgan.

Auksionlar

Markazlashmagan ilovalar onlayn auksionlarning shaffofligini, ya’ni takliflarning o‘zgarmasligini va ular kiritilgan vaqtning aniq qayd etilishini kafolatlab, manipulyatsiya qilish imkoniyatini bartaraf etadi.

Moliya

Markazlashmagan ilovalar markazlashmagan moliyaviy xizmatlarda qo‘llanilgan bo‘lib, ular foydalanuvchilarga vositachilarsiz quyidagilarni amalga oshirish imkonini beradi:

  • Boshqalarga qarz berish yoki ulardan qarz olish.
  • Turli aktivlar bilan savdo qilish.

Foydalanuvchilarni identifikatsiyalash

Foydalanuvchilarni, masalan, elektron pochta manzili yoki kriptovalyuta manzili orqali identifikatsiyalash mumkin.

O‘yin ilovalari

Onlayn-kazinolar — ko‘plab mashhur markazlashmagan ilovalarga ega bo‘lgan va kelgusida yanada rivojlanish salohiyatiga ega yana bir sohadir.

Qimor o‘yinlariga mo‘ljallangan ilovalar tranzaksiyalarni tezroq, kazino operatsiyalarini esa arzonroq bajarish imkonini beradi. Natijada foydalanuvchilarning xarajatlari kamayadi, anonimlik darajasi oshadi va natijalarni isbotlash imkoniyati saqlanadi.

Xatarlar va cheklovlar

Blokcheyn bilan ishlashning o‘ziga xos jihatlari ichki cheklovlarni keltirib chiqaradi:

  • Ko‘plab ochiq va maxfiy kalitlardan doimiy foydalanish xavfsizlikka nisbatan yuqori talablarni yuzaga keltiradi. Xatolar yoki beparvolik markazlashmagan ilovalarga buzib kirish va ulardagi harakatlarni soxtalashtirishga olib kelishi mumkin.
  • Markazlashmagan ilovalar doim dasturchilar tanlagan blokcheyn platformasida ishlaydi. Bunday platforma quyidagi o‘ziga xos cheklovlarni qo‘yishi mumkin:
    • bir soniyada bajariladigan operatsiyalar soniga;
    • yuklanadigan yoki uzatiladigan axborot hajmiga;
    • ilovadagi bitta amalning eng kam narxiga;
    • miqyoslash imkoniyatiga.

Ichki cheklovlardan tashqari, tashqi cheklovlar ham mavjud. Asosiy tashqi omillar quyidagilar:

  • Yangi, tajribasiz foydalanuvchilar uchun o‘zlashtirishning qiyinligi.
  • Qonunchilikdagi cheklovlar yoki harakatlar va hodisalarni rasmiylashtirish tartiblariga qo‘yilgan talablar bilan bog‘liq tartibga solish xatarlari. Bu, ayniqsa, moliya sohasida muhim (masalan, notarial tasdiqlash, fiskal chek yaratish va uni ro‘yxatdan o‘tkazish kabi talablar).

Misollar

Keng shuhrat qozongan markazlashmagan ilovalardan biri CryptoKitties o‘yinidir. Mashhurligining eng yuqori cho‘qqisida bu o‘yin Ethereum tarmog‘ining deyarli barcha resurslarini egallab, uning ishini deyarli falaj holatga keltirgan. Bu esa tarmoqning miqyoslash bilan bog‘liq muammolarini ochib bergan.

Boshqa misollar: