Striming — oqimli media uzatish

Oqimli multimedia (ingl. streaming media) yoki striming — multimedia, foydalanuvchi uni provayderdan uzluksiz oqimli uzatish orqali qabul qiladi. Bu tushuncha telekommunikatsiya vositalari orqali tarqatiladigan axborotga ham, ilgari boshqa yo‘llar bilan tarqatilgan axborotga ham taalluqli. Oxirgi turda ikki usul mavjud: oqimli uzatish (masalan, radio, televideniye) va oqimsiz tarqatish (masalan, kitoblar, videokassetalar, audio CD).

Tarixi

Multimedia axborotini kompyuterlarda namoyish etishga dastlabki urinishlar XX asr o‘rtalarida boshlandi. Biroq o‘sha davrdagi kompyuterlarning qimmatligi va imkoniyatlari cheklangani sababli bu sohada taraqqiyot juda sust kechdi.

1980-yillarning oxiridan 1990-yillargacha iste’molchilarga mo‘ljallangan kompyuterlar turli xil axborotni aks ettira oladigan bo‘ldi. Oqimli uzatishdagi asosiy texnik muammolar yetarlicha unumdor CPU va multimedia ma’lumotlarini kerakli tezlikda uzata oladigan shinaning yo‘qligi bilan bog‘liq edi; bunda muhim ko‘rsatkich — bitreyt.

Biroq kompyuter tarmoqlarining imkoniyatlari hamon cheklangan, oqimli multimedia esa an’anaviy vositalardan ortda qolardi (CD-ROM).

1990–2000-yillar davomida internet foydalanuvchilari quyidagi yutuqlardan bahramand bo‘ldi:

Tarmoqlar sohasidagi bu yutuqlar yuqori unumdorlikdagi uy kompyuterlari va zamonaviy operatsion tizimlar bilan birga oqimli multimedia axborotini oddiy foydalanuvchilarning keng doirasi uchun qulay qildi. Mustaqil internet-radio qabul qilgichlari esa foydalanuvchilarga kompyutersiz ham oqimli audio eshittirishlarni tinglash imkonini berdi.

Odatda, multimedia axboroti katta hajm egallaydi, shu sababli bunday axborotni saqlash va uzatish doimo katta xarajat talab qiladi. Shuning uchun aksariyat hollarda oqim tarzida uzatiladigan axborot siqiladi va uzatish tarmog‘iga yuboriladi.

Multimedia oqimlari ikki turga bo‘linadi: so‘rov bo‘yicha yoki jonli. Foydalanuvchi so‘roviga ko‘ra taqdim etiladigan axborot oqimlari serverlarda uzoq vaqt saqlanadi. Jonli oqimlar esa qisqa muddat mavjud bo‘ladi, masalan, sport musobaqalarining videosi uzatilayotgan paytda.

Taxminan 2002-yilda yagona standartlashtirilgan oqimli formatga qiziqish va Adobe Flash texnologiyasining keng tarqalishi Flash orqali oqimli video uzatish formatining rivojlanishiga turtki berdi. Bu format ko‘plab mashhur videoxostinglarda, jumladan, YouTube platformasida joylashtirilgan Flash pleyerlarda ishlatilgan. Hozirda oqimli multimedia odatda HTML5 videolarida namoyish etiladi, ular Flash pleyerlarning o‘rnini egalladi. Foydalanuvchilarning oqimli videoga qiziqishi ortishi YouTube dasturchilar jamoasini foydalanuvchilar uchun yangi oqimli uzatish xizmatini joriy qilishga undadi.

Amerika ovoz yozish kompaniyalari assotsiatsiyasi (RIAA) 2015-yilgi daromadlar haqidagi hisobotida oqimli multimedia xizmatlari musiqa sanoatining o‘sha yilgi jami daromadining 34,3 % ini tashkil etganini ma’lum qildi. Bu ko‘rsatkich oldingi yilga nisbatan 29 foizga oshib, qariyb 2,4 mlrd AQSh dollari bilan sanoatning eng yirik daromad manbaiga aylandi. AQShda oqimli uzatishdan olingan daromad 2016-yilning birinchi yarmida 57 % ga ko‘tarilib, 1,6 mlrd AQSh dollarini tashkil etdi, bu esa sohadagi savdolarning deyarli yarmiga teng edi.

Atrof-muhitga ta’siri

2025-yilda internetda InterDigital va Futuresource kompaniyalari o‘tkazgan tadqiqot natijalari e’lon qilindi. Ular striming va televideniyening atrof-muhitga ta’sir ko‘rsatishini bildiradi. Xabarlarga ko‘ra, oqimli videolarni tomosha qilish natijasida yiliga atmosferaga 54 tonnagacha karbonat angidrid chiqarilib, uglerod izi hosil bo‘ladi. Bu ichki yonuv dvigateliga ega 11,7 million avtomobilning bir yillik chiqindilariga teng deb ko‘rsatilgan. Buning sababi sifatida foydalanuvchilarning ko‘ngilochar kontentga bo‘lgan ehtiyoji yildan yilga ortib borayotgani qayd etilgan. Shu bilan birga, yuqori aniqlikdagi ekranlarga bo‘lgan talab ham oshmoqda.

Atamaning kelib chiqishi

«Oqimli multimedia» atamasi ilk bor Data Electronics Inc. kompaniyasi ishlab chiqargan magnit lentali ma’lumot saqlash qurilmalariga nisbatan ishlatilgan. Bu qurilmalar yozib olingan barcha ma’lumotni asta-sekin to‘plash va ishga tushirishga mo‘ljallangan edi; bunday yozuv yo‘laklarining paydo bo‘lishi yuritma xarajatlarini kamaytirib, mahsulotning raqobatbardoshligini oshirdi. 1990-yillarning boshida «oqimli multimedia» talab bo‘yicha video uzatishning qulayroq usuli sifatida qo‘llana boshlandi. Buni video oqimlari uchun birinchi bo‘lib Starlight Networks, audio oqimlari uchun esa Real Networks amalga oshirdi.

Marketing

Oqimli multimedia uzatishning odatiy misollari videoyozuvlar, onlayn translyatsiyalar va vebinarlardir. Ular internetda taqdim etiladi. Videoyozuvlarning afzalligi shundaki, ular uzoq davom etishi mumkin, istalgan vaqtda to‘xtatilib, keyinroq ko‘rish davom ettiriladi, shuningdek, videoning istalgan qismini qayta ko‘rish mumkin.

Marketingning yangi konsepsiyalari ham mavjud. Masalan, Berlin filarmoniya orkestri konsertning jonli translyatsiyasiga «Raqamli konsert zali» deb ataladigan xizmat orqali chipta sotadi. Shunga o‘xshash «onlayn konsertlar» dunyoning turli hududlaridagi kinoteatrlarda ham namoyish etiladi. Shu kabi konsepsiyadan Metropoliten opera Nyu-Yorkda foydalanadi. Ko‘plab muvaffaqiyatli startap kompaniyalar o‘z biznesini oqimli mediaga asoslaydi.

Striming xizmatlari

Ko‘ngilochar dasturlarni (musiqa, filmlar, seriallar, sport ko‘rsatuvlari va hokazolarni) internet orqali foydalanuvchining kompyuteri, televizori yoki mobil qurilmasiga yetkazib beradigan onlayn provayderlar. Mashhur misollar qatoriga Netflix, Amazon Prime Video, Hulu, Spotify va Apple Music kiradi. Odatda, bunday xizmatlar obuna asosidagi biznes modelidan foydalanadi: bunda obunachilardan cheklanmagan miqdordagi dasturlarga kirish uchun muntazam haq olinadi.

2010-yillarning oxiridan boshlab striming xizmatlari o‘rtasida faol raqobat davom etmoqda. Eng yirik Gollivud studiyalari va mediaxoldinglar, jumladan, The Walt Disney Company (Disney+), Warner Bros. Discovery (Max), Comcast (Peacock) va boshqalar o‘z striming xizmatlarini ishga tushirdi.

2021-yil oktabr holatiga ko‘ra, eng yirik video striming xizmati Netflix bo‘lib, uning 209 mln obunachisi bor edi. Audio strimingda esa Spotify 158 mln pullik obunachi bilan yetakchilik qilardi.

Mualliflik huquqi

Mualliflik huquqi bilan himoyalangan oqimli media materiallarini tarqatish maqsadida nusxalash mumkin emas. Shu bilan birga, Yevropada bunday material mualliflik huquqi bilan himoyalangan bo‘lsa ham, uni internet orqali oqimli uzatish yoki tomosha qilish qonuniy hisoblanadi.