NoSQL (ingl. not only SQL — faqat SQL emas) — turli xil ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT)ning keng toifasini anglatuvchi atama. Bu tizimlar 2000-yillarning oxiri — 2010-yillarning boshlarida paydo bo‘lgan va an’anaviy relyatsion MBBTlardan, ya’ni ma’lumotlarga SQL tili orqali murojaat qilinadigan tizimlardan sezilarli darajada farq qiladi. Bu atama masshtablanuvchanlik va mavjudlik muammolarini atomarlik hamda ma’lumotlarning izchilligi talablaridan to‘liq yoki qisman voz kechish hisobiga hal etishga urinadigan tizimlarga nisbatan qo‘llanadi.
Kelib chiqishi
Atamaning paydo bo‘lish tarixi
Dastlab NoSQL so‘zi akronim bo‘lib, ingliz tilidagi ikkita so‘zdan: No («yo‘q») va SQL (ingl. Structured Query Language — «tuzilmali so‘rovlar tili» iborasining qisqartmasi)dan tuzilgan va «SQLni inkor etuvchi» degan ma’noni anglatgan. Ehtimol, bu atamani ilk qo‘llaganlar «No RDBMS» («relyatsion MBBT emas») yoki «no relational» («relyatsion emas») demoqchi bo‘lishgan. Biroq NoSQL atamasi yaxshiroq jaranglagan va oxir-oqibat ommalashgan (muqobil sifatida NonRel nomi ham taklif etilgan). Keyinchalik NoSQL uchun «Not Only SQL» («faqat SQL emas») talqini paydo bo‘lgan. NoSQL turli ma’lumotlar bazalari va saqlash tizimlarini birlashtiruvchi umumiy atama sifatida qo‘llanadi, ammo u muayyan bitta texnologiya yoki mahsulotni anglatmaydi.
G‘oyaning rivojlanishi
Norelyatsion tizimlar zamonaviy hisoblash texnikasi tarixining barcha davrlarida qo‘llangan. Dastlabki meynfreym kompyuterlar davrida ular hatto ustunlik qilgan, keyinchalik esa relyatsion MBBTlar tomonidan siqib chiqarilgan. Shunga qaramay, ular ixtisoslashgan tizimlarda (masalan, iyerarxik katalog xizmatlarida) qo‘llanishda davom etgan. 2000-yillarda norelyatsion MBBTlarning keng tarqalishiga qidiruv tizimlari kabi yirik miqyosli internet ilovalari uchun parallel taqsimlangan tizimlar yaratish zarurati sabab bo‘lgan. 2000-yillarning boshida Google yuqori darajada masshtablanuvchi qidiruv tizimi va quyidagi ilovalarni yaratdi: Gmail, Google Maps, Google Earth. Bunda taqsimlangan fayl tizimi, taqsimlangan muvofiqlashtirish tizimi va MapReduce usulidan foydalanildi. Keyinchalik «ustunlar oilasi» turiga mansub masshtablanuvchi MBBT ishlab chiqildi. Google ushbu texnologiyalar tavsiflarini e’lon qilgach, ochiq kodli dasturiy ta’minot ishlab chiquvchilari orasida qiziqish keskin oshdi. Natijada Hadoop yaratildi va Google texnologiyalariga o‘xshash yechimlar ishlab chiqishga qaratilgan tegishli loyihalar boshlandi. 2007-yilda Google izidan Amazon.com ham ergashib, yuqori darajada mavjud bo‘lgan ma’lumotlar bazasi haqida maqolalar e’lon qildi. Bu baza — Amazon DynamoDB.
Soha gigantlarining qo‘llab-quvvatlashi besh yilga ham yetmay NoSQL (va unga o‘xshash) texnologiyalarining «katta ma’lumotlar»ni boshqarishda keng tarqalishiga olib keldi. Bu yo‘nalishga boshqa ishtirokchilar, jumladan, IBM, Facebook, Netflix, eBay, Hulu, Yahoo! ham o‘zlarining xususiy va ochiq yechimlari bilan qo‘shildi.
Asosiy xususiyatlari
An’anaviy MBBTlar tranzaksiya tizimiga qo‘yiladigan ACID talablariga asoslanadi: atomarlik (ingl. atomicity), izchillik (ingl. consistency), izolyatsiyalanganlik (ingl. isolation), davomiy saqlanish (ingl. durability). NoSQL tizimlarida esa ACID o‘rniga BASE xususiyatlari majmui ko‘rib chiqilishi mumkin:
- asosiy mavjudlik (ingl. basic availability) — har bir so‘rovning bajarilishi (muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz) kafolatlanadi.
- moslashuvchan holat (ingl. soft state) — ma’lumotlar izchilligiga erishish uchun tizimning holati hatto yangi ma’lumot kiritilmaganida ham vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin.
- oxir-oqibat izchillikka erishish (ingl. eventual consistency) — ma’lumotlar ma’lum vaqt davomida o‘zaro nomuvofiq bo‘lishi mumkin, biroq keyinchalik ular izchil holatga keladi.
«BASE» atamasini CAP teoremasi muallifi Erik Bryuer taklif qilgan. Mazkur teoremaga ko‘ra, taqsimlangan hisoblashlarda quyidagi uch xususiyatdan faqat ikkitasini bir vaqtda ta’minlash mumkin: ma’lumotlarning izchilligi, mavjudlik yoki tarmoq bo‘linishlariga bardoshlilik.
Albatta, BASEga asoslangan tizimlarni barcha ilovalarda qo‘llab bo‘lmaydi: birja va bank tizimlarining ishlashi uchun tranzaksiyalar zarur. Shu bilan birga, ACID xususiyatlari qanchalik ma’qul bo‘lmasin, amazon.com singari millionlab foydalanuvchilarga ega veb-tizimlarda ularni amalda ta’minlash nihoyatda qiyin. Shu sababli NoSQL tizimlari loyihachilari CAP teoremasidagi qolgan ikki xususiyatga erishish uchun ma’lumotlar izchilligidan voz kechadilar. Ayrim MBBTlar, masalan, Riak, tranzaksiya muvaffaqiyatli yakunlanganini tasdiqlashi lozim bo‘lgan tugunlar sonini belgilash orqali hatto alohida so‘rovlar uchun ham mavjudlik va izchillik o‘rtasidagi talab qilinadigan muvozanatni sozlash imkonini beradi.
NoSQL yechimlari faqat masshtablashni hisobga olib loyihalanishi bilan farqlanmaydi. Ularning boshqa o‘ziga xos xususiyatlari ham mavjud:
- Turli turdagi saqlash tizimlaridan foydalanish.
- Ma’lumotlar bazasini oldindan belgilangan sxemasiz ishlab chiqish imkoniyati.
- Chiziqli masshtablanuvchanlik (protsessorlar qo‘shilishi unumdorlikni oshiradi).
Tizimlarning turlari
NoSQL yechimlaridan foydalanilganda ma’lumotlar sxemasini turli ma’lumot tuzilmalari, jumladan, xesh-jadvallar, daraxtlar va boshqalar yordamida tavsiflash mumkin.
Ma’lumotlar modeli, taqsimlanganlik va replikatsiya yondashuvlariga qarab, NoSQL yo‘nalishida tizimlarning to‘rtta asosiy turi ajratiladi: «kalit — qiymat» (ingl. key-value store), «ustunlar oilasi» (column-family store), hujjatga yo‘naltirilgan tizimlar (document store) va grafli tizimlar.
Kalit — qiymat
«kalit — qiymat» modeli qiymatga kalit orqali murojaat qilishga asoslangan eng sodda modeldir. Bunday tizimlar tasvirlarni saqlash, ixtisoslashgan fayl tizimlarini yaratish, obyektlar uchun keshlar sifatida ishlash, shuningdek, kengaytirish imkoniyati asosiy maqsad bo‘lgan tizimlarda qo‘llanadi. Bunday saqlash tizimlariga misollar — Berkeley DB, MemcacheDB[ingl.], Redis, Riak, Amazon DynamoDB.
Ustunlar oilasi
Tizimlarning yana bir turi — «ustunlar oilasi». Uning dastlabki namunasi Google kompaniyasining BigTable tizimidir. Bunday tizimlarda ma’lumotlar siyrak matritsa shaklida saqlanadi, uning satrlari va ustunlari kalit vazifasini bajaradi. Ushbu turdagi MBBTlar odatda veb-indekslash hamda katta ma’lumotlar bilan bog‘liq, ma’lumotlar izchilligi borasidagi talablar nisbatan past bo‘lgan vazifalarda ishlatiladi. Ushbu turdagi MBBTlarga misollar: Apache HBase, Apache Cassandra, ScyllaDB[ingl.], Apache Accumulo[ingl.], Hypertable[ingl.].
«Ustunlar oilasi» tizimlari va hujjatga yo‘naltirilgan tizimlarning qo‘llanish sohalari o‘xshash: kontentni boshqarish tizimlari, bloglar, hodisalarni qayd etish. Vaqt belgilaridan foydalanish bu turdagi tizimlarni hisoblagichlarni tashkil etish, shuningdek, vaqt bilan bog‘liq turli ma’lumotlarni qayd etish va qayta ishlash uchun qo‘llash imkonini beradi.
Ayrim ustunli saqlash usulini qo‘llaydigan relyatsion MBBTlar ma’lumotlarni OLAP vazifalarida samaradorlikni oshirish uchun ustunlar bo‘yicha siqilgan holda saqlaydi. Ulardan farqli ravishda, «ustunlar oilasi» modeli ma’lumotlarni satrlar bo‘yicha saqlaydi va avvalo operatsion vazifalarda yuqori unumdorlikni ta’minlaydi; natijalarni umumlashtirish bilan birga katta hajmdagi ma’lumotlarni ko‘rib chiqishni talab qiladigan so‘rovlarda esa, odatda, samarasizdir.
Hujjatga yo‘naltirilgan MBBT
Hujjatga yo‘naltirilgan MBBTlar iyerarxik ma’lumot tuzilmalarini saqlash uchun xizmat qiladi. Ular kontentni boshqarish tizimlari, nashriyot ishlari va hujjatlarni qidirish yo‘nalishida qo‘llanadi. Ushbu turdagi MBBTlarga misollar — CouchDB, Couchbase, MongoDB, eXist, Berkeley DB XML.
Grafli MBBT
Grafli MBBTlar ma’lumotlar o‘rtasida ko‘plab aloqalar mavjud bo‘lgan vazifalarda, masalan, ijtimoiy tarmoqlar va firibgarlikni aniqlash kabi sohalarda qo‘llanadi. Misollar: Neo4j, OrientDB, AllegroGraph[ingl.], Blazegraph, InfiniteGraph, FlockDB, Titan.
Graf qirralari materiallashtirilgani (ingl. materialized), ya’ni saqlab qo‘yilgani sababli graf bo‘ylab yurish uchun qo‘shimcha hisoblashlar (masalan, SQLdagi jadvallarni birlashtirish) talab etilmaydi. Biroq graf bo‘ylab yurishning boshlang‘ich cho‘qqisini topish uchun indekslar zarur. Grafli MBBTlar, odatda, ACID talablarini va quyidagi ixtisoslashgan so‘rov tillarini qo‘llab-quvvatlaydi: Gremlin, Cypher, SPARQL, GraphQL.
UnQL
2011-yil iyulida Couchbase kompaniyasi, CouchDB, Memcached va Membase tizimlari ishlab chiquvchisi, yangi SQLga o‘xshash so‘rov tili — UnQL (Unstructured Data Query Language) yaratilishini e’lon qildi. Yangi tilni yaratish ustida SQLite yaratuvchisi Richard Gipp (ingl. Richard Hipp) va CouchDB loyihasi asoschisi Demiyen Kats (ingl. Damien Katz) ishladi. Ishlanma jamoat mulki sifatida hamjamiyatga topshirildi. UnQL so‘nggi marta 2011-yil avgustida yangilangan; amalda loyiha hech qanday qo‘llab-quvvatlovga ega bo‘lmadi.
Adabiyotlar
- Martin Fauler, Pramodkumar J. Sadalaj. NoSQL: norelyatsion ma’lumotlar bazalarini ishlab chiqishning yangi metodologiyasi = NoSQL Distilled. — M.: «Vilyams», 2013. — 192 b. — ISBN 978-5-8459-1829-1.
- Leonid Chernyak. MBBTlar uchun notinch davr // Ochiq tizimlar. — 2012. — № 2.
- Den Makkriri, Enn Kelli. NoSQLni tushunish: rahbarlar va boshqalar uchun qo‘llanma. — Manning Publications, 2013. — 312 b. — ISBN 978-1-61729-107-4.
- Olivye Kyure, Giyom Blen. 2-bob. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlari // RDF ma’lumotlar bazasi tizimlari: uchliklarni saqlash va SPARQL so‘rovlarini qayta ishlash. — Elsevier Science, 2014. — 256 b. — ISBN 978-0-12-800470-8.
- Shashank Tivari. Professional NoSQL. — John Wiley & Sons Inc, 2011. — 384 b. — ISBN 9780470942246.
Havolalar
- Metyu Aslett, Ma’lumotlar bazalari landshaftining yangilangan diagrammasi Arxiv nusxasi 2013-yil 1-iyunda Wayback Machine, 2012-yil 2-noyabr (diagramma)