Kimyoviy elementlarning belgilari

Xlor-35 izotopining ikki atomli molekulasini ifodalovchi kimyoviy belgi

Kimyoviy elementlarning belgilari yoki kimyoviy belgilar — kimyoviy elementlarning shartli ifodalaridir. Ular kimyoviy formulalar, kimyoviy reaksiyalarning sxemalari va tenglamalari bilan birgalikda rasmiy kimyo tilini — kimyoviy ma’lumotlarni qisqa, mazmunli va ko‘rgazmali shaklda yozish hamda yetkazish uchun mo‘ljallangan shartli belgilar va tushunchalar tizimini tashkil etadi.

Qo‘llanish kontekstiga qarab, kimyoviy element belgisi quyidagilarni bildirishi mumkin:

kimyoviy elementning nomini;
elementning bitta atomini;
shu element atomlarining bir molini.

Belgilash tamoyillari

Hozirgi kimyoviy element belgilari elementlarning lotincha nomidagi birinchi harfdan yoki birinchi va undan keyingi harflardan biridan tuziladi. Bunda faqat birinchi harf bosh harf bilan yoziladi. Masalan, H — vodorod (lot. Hydrogenium), N — azot (lot. Nitrogenium), Ca — kalsiy (lot. Calcium), Pt — platina (lot. Platinum) va hokazo.

Hali kashf etilmagan yoki yaqinda kashf qilingan transuran elementlar uchun, agar ularning nomi hali IYUPAK tomonidan tasdiqlanmagan bo‘lsa, uch harfli belgilar qo‘llanadi. Bu belgilar elementning tartib raqamini ifodalaydi. Masalan, Uue — ununenniy (lot. Ununennium, 119), Ubh — unbigeksiy (lot. Unbihexium, 126).

Vodorodning izotoplari o‘ziga xos belgilari va nomlariga ega: ${\mathrm {H} }$ — protiy ${{\vphantom {A}}_{\hphantom {}}^{\hphantom {1}}{\mkern {-1.5mu}}{\vphantom {A}}_{{\vphantom {2}}{\llap {\smash[{t}]{}}}}^{{\smash[{t}]{\vphantom {2}}}{\llap {1}}}\mathrm {H} }$ , ${\mathrm {D} }$ — deyteriy ${{\vphantom {A}}_{\hphantom {}}^{\hphantom {2}}{\mkern {-1.5mu}}{\vphantom {A}}_{{\vphantom {2}}{\llap {\smash[{t}]{}}}}^{{\smash[{t}]{\vphantom {2}}}{\llap {2}}}\mathrm {H} }$ , ${\mathrm {T} }$ — tritiy ${{\vphantom {A}}_{\hphantom {}}^{\hphantom {3}}{\mkern {-1.5mu}}{\vphantom {A}}_{{\vphantom {2}}{\llap {\smash[{t}]{}}}}^{{\smash[{t}]{\vphantom {2}}}{\llap {3}}}\mathrm {H} }$ .

Kimyoviy izobarlar va izotoplarni belgilashda element belgisining yuqori chap tomoniga massa soni (masalan, ¹⁴N), pastki chap tomoniga esa elementning tartib raqami (atom raqami) (masalan, ₆₄Gd) yoziladi. Agar kimyoviy formulalar va kimyoviy tenglamalarda massa soni hamda tartib raqami ko‘rsatilmagan bo‘lsa, har bir kimyoviy belgi element izotoplarining Yer po‘stidagi o‘rtacha nisbiy atom massasini ifodalaydi.

Zaryadlangan atomni belgilash uchun yuqori o‘ng tomonda ionning zaryadi ko‘rsatiladi (masalan, Ca²⁺). Pastki o‘ng tomonda esa haqiqiy yoki shartli molekuladagi shu element atomlarining soni yoziladi (masalan, N₂ yoki Fe₂O₃). Erkin radikallar o‘ng tomonga qo‘yilgan nuqta bilan belgilanadi (masalan, Cl·).

massa soni		ion zaryadi
	Element belgisi
tartib raqami		molekuladagi atomlar soni

Xalqaro va milliy belgilar

Kimyoviy elementlarning davriy jadvalida keltirilgan belgilar xalqaro hisoblanadi. Biroq ayrim mamlakatlarda ular bilan bir qatorda elementlarning milliy nomlaridan kelib chiqqan belgilar ham qo‘llanadi. Masalan, Fransiyada azotning N, berilliyning Be va volframning W belgilari o‘rniga Az (Azote), Gl (Glucinium) va Tu (Tungstène) ishlatilishi mumkin. AQSHda niobiyning Nb belgisi o‘rniga ko‘pincha Cb belgisi ishlatiladi (Columbium).

Xitoyda kimyoviy belgilarning o‘ziga xos tizimi qo‘llanadi. U xitoy yozuvi belgilariga asoslangan. Bu belgilarning aksariyati XIX — XX asrlarda yaratilgan. Metallarning belgilari (simobdan tashqari) radikal 钅 yoki 金 («oltin», umuman metall) asosida tuziladi; normal sharoitda qattiq bo‘ladigan metallmaslar uchun 石 («tosh»), suyuqliklar uchun 水 («suv»), gazlar uchun esa 气 («bug‘») radikali qo‘llanadi. Masalan, molibdenning 钼 belgisi 钅 radikali hamda fonetik belgi 目 dan tuzilgan bo‘lib, uning talaffuzi mu⁴.

Kimyoviy elementlar belgilari tarixi

Qadimgi dunyo va O‘rta asr olimlari moddalarni, kimyoviy jarayonlarni va asboblarni belgilash uchun ramziy tasvirlar, harfli qisqartmalar hamda ularning birikmalaridan foydalanganlar. Maxsus kimyoviy belgilarni alkimyogarlar tomonidan tizimli qo‘llash XIII asrdan boshlangan. Dastlab to‘rtta tabiiy unsur Aristotel ta’limotiga muvofiq belgilangan:

Olov Yer Havo Suv

Shu davrda metallarning belgilar tizimi ham shakllana boshlagan. Masalan, Raymund Lulliy asarlarida qadimdan ma’lum bo‘lgan yetti metallning belgilari osmondagi yetti yoritqichning astrologik belgilariga mos kelgan: Quyosh (☉, oltin), Oy (☽, kumush), Yupiter (♃, qalay), Venera (♀, mis), Saturn (♄, qo‘rg‘oshin), Merkuriy (☿, simob), Mars (♁, temir). Bu belgilarning kelib chiqishi va ma’nosi ishonchli tarzda aniqlanmagan. Ehtimol, qo‘rg‘oshin belgisi Saturnning o‘rog‘ini, temir belgisi Marsning qalqoni va nayzasini, mis belgisi esa Veneraning qo‘l ko‘zgusini tasvirlagandir. Bunday talqinda ularni metallar nomi bilan bog‘liq mifologik xudolarning belgilari deb hisoblash mumkin. Shu bilan birga, bu belgilar o‘sha xudolar nomlarining qisqartmalari bo‘lishi ham ehtimoldan xoli emas. XIV—XVI asrlardagi alkimyogarlar asarlarida yana bir izoh uchraydi: yopiq doira metallning mukammalligini, yarim doira (yarim oy) esa uning mukammallikka yaqinlashishini bildiradi.

XV—XVIII asrlarda kashf etilgan metallar — vismut, rux, kobalt — o‘z nomlarining bosh harflari bilan belgilana boshladi. Shu davrning o‘zida nomlar bilan bog‘liq murakkab moddalar belgilari ham paydo bo‘ldi. Masalan, vino spirti belgisi S va V harflaridan tuzilgan (lot. spiritus vini). O‘tkir suv (lot. aqua fortis) — azot kislotasi hamda zar suvi (lot. aqua regis), ya’ni xlorid va nitrat kislotalar aralashmasining belgilari suv belgisidan hamda mos ravishda F va R bosh harflaridan tuzilgan. Shisha (lot. vitrum) belgisi esa ikkita V harfidan — biri to‘g‘ri, ikkinchisi teskari yozilgan shakldan iborat.

A.-L. Lavuazye yangi tasnif va nomenklatura ustida ishlarkan, elementlar va birikmalar uchun ancha murakkab kimyoviy belgilar tizimini taklif qilgan. Eski kimyoviy belgilarni tartibga solish urinishlari XVIII asrning oxirigacha davom etgan. Belgilarning ancha maqbul tizimi 1787-yilda J.-A. Gassenfrats va P.-O. Ade tomonidan taklif qilingan. Ularning kimyoviy belgilari Lavuazyening antiflogiston nazariyasiga moslashtirilgan bo‘lib, keyinchalik ham saqlanib qolgan ayrim xususiyatlarga ega edi. Olimlar moddalarning har bir sinfi uchun oddiy geometrik shakllar va harfli belgilarni, shuningdek, «haqiqiy elementlar» — yorug‘lik va issiqlik moddasini (kalorikni) hamda oddiy gazlar — kislorod, azot va vodorodni ifodalash uchun turli yo‘nalishda chizilgan to‘g‘ri chiziqlarni qo‘llashni taklif etganlar. Ularning tizimiga ko‘ra, barcha metallar doira ichiga fransuzcha nomining birinchi harfi (ba’zan ikkinchi kichik harf bilan birga) yozilib belgilanishi kerak edi. Barcha ishqorlar va ishqoriy yerlar (Lavuazye ularni ham elementlar qatoriga kiritgan) esa o‘rtasiga lotin harflari yozilgan, turlicha joylashtirilgan uchburchaklar bilan belgilanardi va hokazo.

XIX asr boshida ingliz kimyogari J. Dalton kimyoviy element atomlarini ichiga nuqtalar, chiziqchalar, metallarning inglizcha nomlari bosh harflari va boshqa belgilar joylashtirilgan doiralar bilan ifodalashni taklif qildi. Daltonning kimyoviy element belgilari kimyo adabiyotida muayyan darajada tarqaldi, biroq tez orada ularning o‘rnini yangi harfli belgilar tizimi egalladi. Bu tizimni taklif qilgan shved kimyogari — Y. Ya. Berselius.

1814-yilda Berselius elementlarni lotincha nomining bir yoki ikki harfi bilan belgilashga asoslangan kimyoviy belgilar tizimini batafsil bayon qildi. Element atomlari sonini harfning yuqori qismiga yoziladigan raqamli indeks bilan ko‘rsatishni taklif qildi (hozir qo‘llanadigan pastki raqamli indekslardan foydalanishni 1834-yilda Yustus Libix taklif etgan). Berselius tizimi umumiy e’tirofga sazovor bo‘ldi va hozirgacha saqlanib kelmoqda. Rossiyada Berseliusning kimyoviy belgilari haqidagi dastlabki bosma xabar 1824-yilda e’lon qilingan. Uni e’lon qilgan moskvalik shifokor — I. Ya. Zatsepin.