Standart sharoitlar — harorat va bosim uchun belgilangan qiymatlar bo‘lib, ularga boshqa fizik kattaliklarning harorat va bosimga bog‘liq qiymatlari solishtiriladi. Turli ilmiy sohalar va tashkilotlarda standart sharoitlar uchun qabul qilingan harorat va bosimning aniq qiymatlari farq qilishi mumkin. Shu sababli fizik kattaliklarning (masalan, gazning molyar hajmi, elektrod potensiali, tovush tezligi va hokazo) qiymatlari qaysi sharoitlarda aniqlanganini ko‘rsatmaslik xatolarga olib kelishi mumkin. «Standart sharoitlar» atamasi bilan bir qatorda «normal sharoitlar» atamasi ham qo‘llanadi.
IUPAC standart sharoitlari
Ilmiy va ma’lumotnoma adabiyotlarida tavsiflarni yagona shaklda ifodalashni ta’minlash maqsadida IUPAC 1982-yilda quyidagi standart sharoitlarni belgilagan:
- standart bosim — gazlar, suyuqliklar va qattiq jismlar uchun 105 Pa (100 kPa, 1 bar);
- standart harorat — gazlar uchun 273,15 K (0 °С, 32 °F);[manbada ko‘rsatilmagan]
- standart molyarlik — eritmalar uchun 1 mol/l.
Bunday sharoitlarda ion ko‘paytmasi distillangan suv uchun KW =1,0⋅10−14 mol²/l².
1982-yilgacha standart bosim qiymati 101 325 Pa = 1 atm = 760 mm sim. ust. deb qabul qilingan. Shuningdek, ma’lumotnomalarda standart sharoitlar harorati sifatida 298 K yoki +25 °С (298,15 K) ham ko‘rsatilishi mumkin. Biroq IUPAC bu haroratni standart deb belgilamagan. Shuning uchun ma’lumotnoma ma’lumotlaridan foydalanishda fizik kattaliklar aynan qanday sharoitlarda keltirilganini har safar aniqlashtirish kerak.
Normal sharoitlar
«Standart sharoitlar» va ma’lumotnomalar, standartlar hamda GOST hujjatlarida qo‘llanadigan «normal sharoitlar»ni bir-biridan farqlash lozim. Masalan, ГОСТ Р ИСО 10396-2006, ГОСТ Р 51847-2001, GOST R 52200-2004 yoki «Metrologiya bo‘yicha R 50.2.068-2009 tavsiyalari»da shu atama uchraydi. «Normal sharoitlar» IUPAC tomonidan tartibga solinmaydi, shuning uchun ularning aniq qiymatlari har bir holat uchun alohida aniqlashtirilishi zarur. Muayyan mahsulot yoki amal uchun «normal sharoitlar»ni belgilaydigan hujjatlar ham mavjud. Masalan, GOST 8.395-80, GOST 8.050-73 va GOST 15150-69.
Rus tilidagi fizika va texnika darsliklari hamda ma’lumotnomalarida «normal sharoitlar» (n. sh.) atamasi qadimdan «standart sharoitlar» bilan bir qatorda qo‘llanib keladi. Bunda harorat va bosim qiymatlari ko‘pincha ushbu atama har safar tilga olinganda aniq ko‘rsatiladi.
Kimyoviy termodinamika
Ma’lumotnomalarda moddalarning termodinamik parametrlari standart holat uchun keltiriladi. Bu holat deganda moddaning eng barqaror shakli (gaz, suyuqlik yoki qattiq jism) tushuniladi. Bunda bosim 1 bar = 100 000 Pa, harorat esa 298,15 K bo‘ladi. Yoki moddaning agregat holati ko‘rsatilib, o‘lchash sharoitlari aniqlashtiriladi (ko‘pincha parametrning harorat va/yoki bosimga yoxud belgilovchi parametrlardan biriga (T, P) bog‘liqligi orqali, ikkinchi parametr o‘zgarmas bo‘lganda: izobara (T=var., P=const.), izoterma (T=const., P=var.)).
Boshqa sohalar
Texnikaning turli sohalarida sharoitlar quyidagi standartlar asosida me’yorlashtiriladi: GOST yoki ISO.
Aviatsiya
Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti (ICAO) xalqaro standart atmosferani (ingl. International Standard Atmosphere, ISA) dengiz sathida harorat +15 °C, atmosfera bosimi 101 325 Pa va nisbiy namlik 0 % bo‘lgan sharoit sifatida belgilaydi.
Gaz xo‘jaligi
Gaz sanoati Rossiya Federatsiyasida iste’molchilar bilan hisob-kitob qilishda quyidagi standartda ko‘rsatilgan atmosfera sharoitlaridan foydalanadi — GOST 2939—63:
