Kiberurush nima

Kiberurush (ingl. cyberwarfare) — kurash (urush) va qarama-qarshilik bo‘lib, kibermakonda (kibernetik fazoda), shu jumladan kompyuterlar vositasida internetdaolib boriladi va axborot urushining bir turi hisoblanadi.

U, avvalo, kompyuter tizimlari faoliyatini va davlat muassasalari, moliya hamda biznes markazlarining internetga ulanishini izdan chiqarishga, shuningdek, kundalik hayotida internetga tayanadigan mamlakatlarda tartibsizlik va boshboshdoqlik keltirib chiqarishga qaratilgan. Davlatlararo munosabatlar va siyosiy qarama-qarshiliklar ko‘pincha internetda kiberurush va uning tarkibiy ko‘rinishlari — vandalizm, targ‘ibot, kiberjosuslik, kompyuter tizimlari hamda serverlargabevosita hujumlar va boshqa shakllarda davom etadi.

Tarix

Xavfsizlik bo‘yicha mutaxassis, AQSH hukumati vakili Richard Klark o‘zining «Kiberurush» (ingl. CyberWarfare) nomli, may oyida nashr etilgan 2010-yilgi kitobida izohlaydi, «kiberurush — bir davlatning zarar yetkazish yoki vayronagarchilik keltirib chiqarish maqsadida boshqa davlat kompyuterlari yoki tarmoqlariga kirib borishga qaratilgan harakatlaridir». Britaniyaning The Economist jurnali kibermakonni quyidagicha ta’riflaydi: «quruqlik, dengiz, havo va kosmosdan keyingi beshinchi urush maydoni».

Kibermakondagi dastlabki harbiy harakatlar 2000-yillarning boshida amalga oshirildi. Quyidagi tashkilotlar tuzildi:

O‘ziga xos xususiyatlari

«Kiberjangchilar» guruhi — AQSH Harbiy-havo kuchlari

Kompyuter texnologiyalari keng tarqalishi bilan ko‘plab fuqarolar, korxonalar va davlat muassasalari kundalik faoliyatida internet tarmog‘iga qaram bo‘lib qoldi. Internetdan boshqa davlatning kompyuter tizimlariga hujum qilish uchun foydalanish uning iqtisodiyotiga jiddiy zarar yetkazishi va mamlakatning kundalik hayotini izdan chiqarishi mumkin. O‘tmishdagi kiberhujumlardan farqli ravishda, hozir kiberurush mamlakat milliy xavfsizligiga tahdid tug‘diradi va ko‘pchilik uni davlat xavfsizligi uchun jiddiy xavf deb hisoblaydi.

Bundan tashqari, ko‘plab davlatlarning razvedka tashkilotlari internetda josuslik faoliyatini olib boradi: axborot yig‘adi, boshqa davlatlarning kompyuter tizimlarini buzib kiradi, qo‘poruvchilik va iqtisodiy josuslik bilan shug‘ullanadi. Xususan, Xitoy AQSH, Germaniya va Hindiston saytlariga hujumlarni uyushtirganlikda ayblangan. Biroq Xitoy davlat muassasalarining bu hujumlarni tashkil etishga aloqadorligini rad etadi.

Yangi texnologiyalar rivojlangani sari kiberurush olib borish imkoniyatlari ham muntazam takomillashmoqda. Ayrim davlatlar kiberurushdan himoyalanishga yetarli e’tibor bera boshlagan: himoya tizimlarini tashkil etish uchun zarur mablag‘ ajratmoqda, mamlakatning internet xavfsizligini oshirish va hujumlardan mudofaa qilish asosiy vazifasi bo‘lgan maxsus bo‘linmalarni qo‘llab-quvvatlamoqda.

Turlari

Maqsad va vazifalariga ko‘ra, kibermakondagi harbiy harakatlar ikki toifaga bo‘linadi: josuslik va hujumlar.

Josuslik

Kiberjosuslik yoki kompyuter josusligi («kiberrazvedka» atamasi ham qo‘llanadi) — odatda shaxsiy, iqtisodiy, siyosiy yoki harbiy ustunlikka erishish uchun ma’lumotlarni ruxsatsiz qo‘lga kiritishni anglatadi. Bunda shaxsiy, iqtisodiy, siyosiy yoki harbiy ustunlikka erishish uchun kompyuter xavfsizligi tizimlarini chetlab o‘tish yoki buzib kirish, shuningdek, zararli dasturiy ta’minot, jumladan «troyan dasturlari» va josus dasturlardanfoydalaniladi. Kiberjosuslik masofadan turib, internetorqali ham, odatiy kompyuter tarmoqlari va korxonalar kompyuterlariga josuslar («maxfiy agentlar»), shuningdek xakerlarkirishi orqali ham amalga oshirilishi mumkin. So‘nggi vaqtlarda kiberjosuslik maxsus xizmatlarning ijtimoiy tarmoqlar, jumladan Facebook va Twitter foydalanuvchilari xatti-harakatlarini tahlil qilishini ham qamrab olmoqda. Buning maqsadi ekstremistik, terrorchilik yoki hukumatga qarshi faoliyatni aniqlashdir.

Hujumlar

Mutaxassislar internetdagi hujumlarning quyidagi turlarini ajratib ko‘rsatadi:

  • Vandalizm — alohida faoliyat yurituvchi yoki davlat yoxud nodavlat tuzilmalariga mansub xakerlar tomonidan internetdan veb-sahifalarni buzish, ularning mazmunini haqoratli yoki targ‘ibotga oid tasvirlar bilan almashtirish uchun foydalanish.
  • Targ‘ibot — targ‘ibot mazmunidagi murojaatlarni tarqatish yoki boshqa veb-sahifalar tarkibiga targ‘ibot materiallarini joylashtirish.
  • Axborot to‘plash — maxfiy ma’lumotlarni qo‘lga kiritish va/yoki ularni boshqa davlat uchun foydali bo‘lgan soxta ma’lumotlar bilan almashtirish maqsadida shaxsiy sahifalar yoki serverlarni buzib kirish.
  • Xizmat ko‘rsatishni rad etishga majburlash — saytlar yoki kompyuter tizimlari faoliyatini izdan chiqarish uchun turli kompyuterlardan uyushtiriladigan hujumlar.
  • Uskunalar ishiga aralashish — fuqarolik yoki harbiy uskunalarni boshqaruvchi kompyuterlarga hujum qilish orqali uskunalarning to‘xtashi yoki ishdan chiqishiga sabab bo‘lish.
  • Infratuzilma obyektlariga hujumlar — shaharlarning hayotiy faoliyati va infratuzilmasini, jumladan telefon aloqasi, suv ta’minoti, elektr energiyasi, yong‘in xavfsizligi, transport va boshqa tizimlarni ta’minlovchi kompyuterlarga hujum qilish.
  • Axborot urushi — odamlar, kompaniyalar yoki davlatlar haqida omma oldida yolg‘on ma’lumot tarqatish orqali olib boriladigan kurash.
  • Ma’lumotlarning sizib chiqishi — shaxsiy akkauntlarni buzib kirish, ulardagi ma’lumotlarni nusxalash va tarqatish.

Mamlakatlar bo‘yicha

Buyuk Britaniya

Amerikaning Christian Science Monitorgazetasi xabariga ko‘ra, 2012-yilda Britaniya razvedkasi MI6 xodimlari «Al-Qoida» tashkilotining saytiga buzib kirib, undagi qo‘lbola bomba tayyorlash yo‘riqnomasini keks tayyorlash retsepti bilan almashtirganlar.

12-noyabr 2013-yilda Londondagi bir qator moliyaviy tashkilotlar kibermakondamashg‘ulotlarini o‘tkazdi. Ular Waking Shark 2 o‘yiniga o‘xshash tarzda ishlab chiqilgan bo‘lib, banklar va boshqa moliya tashkilotlariga qarshi ommaviy kiberhujum sodir bo‘lganida qanday harakat qilishni mashq qilishga mo‘ljallangan edi. 2013-yilda shunga o‘xshash «kibermashqlar» Uoll-stritda Quantum Dawn 2 nomi bilan o‘tkazildi.

2015-yil yanvarida Buyuk Britaniya va AQSH kiberxavfsizlik sohasida hamkorlik qilish to‘g‘risida kelishuvga erishdi. BBCxabariga ko‘ra, AQSH prezidenti Barak Obama va Buyuk Britaniya bosh vaziri Devid Kemeron 16-yanvardagi uchrashuvda kiberjinoyatchilikka qarshi kurashish bo‘yicha qo‘shma bo‘linmalar tuzish, shuningdek, 2015-yilda bir-biriga qarshi o‘quv kiberhujumlarini o‘tkazishga kelishib oldilar.

Germaniya

2013-yilda Germaniya 60 kishidan iborat kiberoperatsiyalar bo‘linmasi borligini e’lon qildi. Bundan tashqari, Germaniya razvedka xizmati BND 130 nafar xodimni ishga qabul qilishini bildirdi. Ular Milliy kiberxavfsizlik markazidaishlashi kerak edi. 2013-yil mart oyida BND rahbari Gerhard Shindler uning idorasi davlat organlarining kompyuter tizimlariga har kuni beshtagacha kiberhujumni qayd etishini, hujumlar Xitoydan kelayotgan bo‘lishi mumkinligini aytdi. U o‘g‘irlangan axborot kelajakda qurol ishlab chiqaruvchilar, telekommunikatsiya kompaniyalari, hukumat va harbiy idoralarga qarshi qo‘poruvchilik uchun ishlatilishi mumkinligidan xavotir bildirdi. AQSH Milliy xavfsizlik agentligining sobiq xodimi Edvard Snouden oshkor qilgan ma’lumotlar e’lon qilinganidan ko‘p o‘tmay, Germaniya ichki ishlar vaziri Hans-Peter Fridrix BNDga qo‘shimcha 100 mln yevro budjet mablag‘i ajratilib, kibermakonni kuzatish ko‘lami umumiy internet-trafikning 5 foizidan 20 foizigacha (Germaniya qonunchiligi ruxsat etadigan eng yuqori daraja) oshirilishini bildirdi.

Isroil

Mavjud baholashlarga ko‘ra, Isroil armiyasida kibermakondagi operatsiyalarni amalga oshirish harbiy razvedka tarkibiga kiruvchi 8200-bo‘linmazimmasiga yuklatilgan. U vazifalari jihatidan AQSHdagi Milliy xavfsizlik agentligiga o‘xshaydi va bir necha ming harbiy xizmatchidan iborat. The Telegraph gazetasining 2012-yildagi ma’lumotlariga ko‘ra, Isroil qurolli kuchlari yaqin besh yil ichida kiberqo‘shinlar salohiyatini oshirishni rejalashtirgan, bu maqsadga qariyb 500 mln dollar ajratilmoqda.

Isroillik kiberurush mutaxassisi, general-mayor Isaak Ben-Israelning aytishicha, Isroilning kibermakonda mudofaa va hujum harakatlariga tayyorligi mamlakat rejasining yangi tayanchlaridan biridir.

9-dekabr 2021-yilda Quddusda jahon moliya tizimiga qarshi yirik kiberhujumni taqlid qilgan «Jamoaviy kuch» (ingl. Collective Strength) mashg‘uloti o‘tkazildi. Isroil Moliya vazirligi bu tadbirni «harbiy o‘yin» deb atadi. Unda AQSH, Buyuk Britaniya, BAA, Avstriya, Shveysariya, Germaniya, Italiya, Niderlandiya va Tailand rasmiylari, shuningdek, Xalqaro valyuta jamg‘armasi, Jahon banki va Xalqaro hisob-kitoblar banki vakillari qatnashdi.

Eron

2010-yil iyunida Eronning Natanz shahridagi yadroviy tadqiqot markazining kompyuter tarmog‘iga kompyuter virusi Stuxnetkiritilgach, Eron kiberhujum qurboniga aylandi. Stuxnet qariyb 1000 ta yadro sentrifugasini ishdan chiqardi. Business Insidernashri baholashicha, buning natijasida «Tehronning yadroviy dasturi kamida ikki yil orqaga surildi». Keyin kompyuter qurti zavod tarmog‘idan tashqariga tarqalib, ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, 60 mingdan ortiq kompyuterni zararladi. Biroq Eron hukumati bu zararni arzimas deb hisoblaydi. Hech bir hukumat Stuxnet virusini joylashtirganlik uchun mas’uliyatni o‘z zimmasiga olmagan bo‘lsa-da, ayrim baholashlarga ko‘ra, bu AQSH va Isroilning qo‘shma operatsiyasibo‘lgan. Axborot xavfsizligi bo‘yicha mutaxassis Maykl Gross(ingl.) 2013-yil o‘rtalarida bu hodisani quyidagicha ta’riflagan: «tarixda ma’lum bo‘lgan birinchi kiberurush».

O‘z navbatida, bir qator g‘arblik tahlilchilar Eron hukumatini AQSH, Isroil va Fors ko‘rfazi mamlakatlariga qarshi kiberhujumlarni uyushtirganlikda aybladi. Eron hukumati bu ayblovlarni, jumladan 2012-yilda AQSH banklarini buzib kirishda ishtirok etganlik haqidagi da’volarni rad etdi.

KXDR

Xalqaro Reutersagentligining xabariga ko‘ra, Koreya xalq armiyasi Bosh shtabi razvedka boshqarmasi tarkibida kiberoperatsiyalarga ixtisoslashgan bo‘linmalar mavjud, ulardan biri 121-bo‘linmabo‘lib, u DarkSeoul Gangnomi bilan ham tanilgan. Bo‘linmada qariyb 1800 kishi xizmat qiladi, ularning aksariyati Pxenyan Avtomatika universiteti bitiruvchilaridir. Bo‘linma xodimlari dunyoning turli hududlarida joylashgan, ularning mamlakatdagi qarindoshlari esa muayyan imtiyozlardan foydalanadi.

121-bo‘linmaning faoliyati 2014-yil dekabrda Sony Pictures kompaniyasi «Intervyu» filmining premyerasini bekor qilganida jamoatchilik e’tiboriga tushdi. Filmda Shimoliy Koreya rahbari Kim Chen Inga suiqasd uyushtirishga urinish tasvirlangan edi. Premyera kompaniyaning kompyuter tarmog‘i buzib kirilganidankeyin bekor qilindi. AQSH maxsus xizmatlari bu kiberhujum uchun 121-bo‘linmani aybladi, KXDR hukumati esa ayblovlarni rasman rad etdi.

Sony Pictures kompaniyasiga hujumdan keyin AQSH KXDRga qarshi sanksiyalar joriy etdi. Koreya Respublikasi Mudofaa vazirligi esa KXDR «kiberqo‘shinlari» sonini ikki baravar oshirib, 6 ming kishiga yetkazganini ma’lum qildi.

2015-yil yanvarida mustaqil axborot xavfsizligi mutaxassislari Koreya markaziy telegraf agentligi saytida bajariladigan zararli kodmavjudligini aniqladi. U Flashyangilanishi niqobi ostida yashirilgan va saytda kamida 2012-yil dekabridan beri mavjud bo‘lgan. Sayt shunday sozlanganki, «FlashPlayer10.zip» faylini yuklab olishni portal ma’muriyati o‘z xohishiga ko‘ra, masalan, ma’lum brauzerlar ning muayyan versiyalaridan foydalanuvchilar uchun ishga tushirishi mumkin.

Shimoliy koreyalik xakerlar Buyuk Britaniyaning Milliy sog‘liqni saqlash xizmati va boshqa ayrim tashkilotlariga 2017-yilda hujum qilganlikda ham gumon qilinadi.

XXR

Ko‘plab manbalarga ko‘ra, Xitoy «sovuq kiberurush» boshlash uchun texnik imkoniyatlarga ega. Xitoy xalq ozodlik armiyasi tarkibida maxsus 61398-bo‘linma mavjud. Uning qariyb 2 ming xodimi dushmanning kompyuter tarmoqlariga xakerlik hujumlarini amalga oshirishga mo‘ljallangan. XXOAning maxsus bo‘linmalaridan tashqari, Xitoy rahbariyati kiberjosuslik va kiberhujumlar uchun xaker guruhlaridan ham foydalanadi. Ularning eng yirigi «Qizil xakerlar alyansi» (ingl. Red Hacker Alliance) a’zolari soni taxminan 80 ming kishi deb baholanadi. Rossiyalik axborot xavfsizligi mutaxassislari V. S. Ovchinskiy va Ye. S. Larinaning fikricha, «Qizil xakerlar alyansi» norasmiy, biroq XXR hukumati nazoratidagi tarmoqdir. U faqat Xitoyning o‘zidagi emas, balki butun dunyodagi xitoy diasporasi vakillaridan bo‘lgan xakerlarni ham birlashtiradi hamda Xitoy xalq ozodlik armiyasi Bosh shtabining Uchinchi va To‘rtinchi boshqarmalari bilan yaqindan hamkorlik qiladi.

Ommaga ma’lum bo‘lgan hujjatlarda, AQSH diplomatik yozishmalari sizib chiqqanidan so‘ng, 2010-yilda amerikalik mutaxassislarning Xitoy dastlabki kodidan foydalanayotgani, jumladan, Microsoft kompaniyasi dasturiy mahsulotlarining dastlabki kodiga kirish hamda mamlakat harbiy salohiyatini oshirish uchun «xususiy sektordan aql egalarini jalb qilish» amaliyotini uyushtirayotganidan xavotirlari aks etgan.

Jeyson Frits 2008-yildagi maqolasida Xitoy hukumati 1995-yildan 2008-yilgacha josuslik bilan bog‘liq bir qator shov-shuvli mojarolarga aralashgani, josuslik maqsadida xitoy diasporasidagi «talabalar, tadbirkorlar, olimlar, diplomatlar va muhandislarning markazlashmagan tarmog‘i»dan foydalanganini ta’kidlaydi. Xitoy maxsus xizmatlaridanqochib Belgiyaga taslim bo‘lgan sobiq xodimning xabar berishicha, sanoat josusligi bilan Yevropada XXRning yuzlab agentlari shug‘ullanadi. Xitoylik sobiq diplomat Chen Yunlin esa Avstraliyada qariyb ming nafar xitoy agenti borligini aytgan. 2007-yilda Rossiyaning yuqori martabali amaldori Xitoyga raketa-kosmik texnologiyalar haqidagi ma’lumotlarni bergani uchun 11 yilga ozodlikdan mahrum etilgan. Xitoyning AQSHdagi josusligi «aerokosmik sanoat dasturlari, kosmik shattl loyihasi, C4ISR ma’lumotlari, yuqori unumdorlikdagi kompyuterlar, yadroviy qurol va qanotli raketalarkonstruksiyalari, yarimo‘tkazgich qurilmalar va integral sxemalar, shuningdek, AQSHning Tayvanga qurol sotishi tafsilotlari» kabi maqsadlarga qaratilgan.

Xitoy hukumati o‘zining kiberjosuslik va kiberurush harakatlariga aloqadorligini rad etib, Xitoy tajovuzkor emas, balki kiberhujumlar ko‘payishidan jabr ko‘rayotgan tomon ekanini ta’kidlaydi. Shu bilan birga, kompyuter xavfsizligi mutaxassislari turli mamlakatlardagi davlat muassasalari va korxonalarga uyushtirilgan kiberhujumlar uchun Xitoyni ayblamoqda. Bu mamlakatlar: AQSH, Hindiston, Rossiya, Kanada va Fransiya.

D. Fritsning baholashicha, Xitoy xorijiy harbiy texnikalarni, jumladan «kosmik monitoring va razvedka ma’lumotlarini yig‘ish tizimlari, sun’iy yo‘ldoshlarga qarshi qurollar, radarlarga qarshi vositalar, infraqizil aldamchi nishonlar hamda soxta nishon generatorlari»ni sotib olish orqali kiberurush olib borish imkoniyatini kengaytirgan. Bundan tashqari, u «kiberqo‘shin jangchilari»ni tayyorlash, harbiy axborot tarmoqlarini takomillashtirish, virtual laboratoriyalar, elektron kutubxonalar va elektron majmualar yaratish orqali qurolli kuchlarini axborotlashtirishni kuchaytirmoqda. Shu yo‘l bilan XXR rahbariyati kiberurushlar ham kiradigan turli harbiy harakatlarda qatnashishga tayyor kuchlarni shakllantirishni ko‘zlamoqda.

XXRning AQSHga qarshi kiberjosusligi aniqlanganidan so‘ng, Kommunitar siyosiy tadqiqotlar instituti xodimi Amitay Etsioni Xitoy va AQSHga kibermakonda o‘zaro kafolatlangan tiyib turish siyosatini ishlab chiqishni taklif etdi. Bunda ikki davlat ham o‘zini himoya qilish uchun zarur deb hisoblagan choralarni ko‘rishi, ayni paytda bir-biriga qarshi hujumkor harakatlar (kiberhujumlar) yoki kiberjosuslik uyushtirmaslikka kelishishi kerak edi. Buni tegishli tekshiruv mexanizmi ta’minlashi lozim.

Xitoyning yangi harbiy doktrinasida xakerlik bo‘linmalari va kiberoperatsiyalar tilga olingan. Bu hukumat bunday bo‘linmalar mavjudligini birinchi marta rasman tan olganini anglatadi. Uch turdagi bo‘linma qayd etilgan:

  1. Tarmoqdagi kurash uchun ixtisoslashgan harbiy kuchlar: mudofaa va hujum operatsiyalarini amalga oshiradi.
  2. Harbiy rahbariyat tarmoq operatsiyalarini o‘tkazish vakolatini bergan fuqarolik tashkilotlari mutaxassislari guruhlari. «Fuqarolik tashkilotlari» qatoriga Davlat xavfsizligi vazirligi va Jamoat xavfsizligi vazirligi ham kiradi.
  3. Tarmoq operatsiyalari uchun tashkil etilishi va safarbar qilinishi mumkin bo‘lgan «tashqi subyektlar».

Niderlandiya

Niderlandiyada kiberhimoya tadbirlari butun mamlakat miqyosida Milliy kompyuter xavfsizligi markazi (NCSC) tomonidan muvofiqlashtiriladi. Niderlandiya Mudofaa vazirligi 2011-yilda kiberurush strategiyasini bayon qildi. Unda asosiy e’tibor Joint IT branch (JIVC) zimmasiga yuklatilgan kiberhimoyaga qaratilgan. Vazirlik, shuningdek, hujumkor kiberoperatsiyalar uchun Defensie Cyber Command (DCC) bo‘linmasini tashkil etmoqda. U 2014-yil oxirida ish boshlashi lozim.

Rossiya

Mahalliy[kimlarning?] tahlilchilarning baholashicha, kiberqo‘shinlar rivojlanishi bo‘yicha Rossiya AQSH, Xitoy, Buyuk Britaniya va Janubiy Koreyadan keyin dunyodagi top-5 davlat qatoriga kirishi mumkin[ishonchsiz manba].

Axborot operatsiyalari qo‘shinlari — harbiy bo‘linma bo‘lib, Rossiya Federatsiyasi Qurolli kuchlari tarkibiga kiradi va Rossiya Mudofaa vazirligigabo‘ysunadi. Ular Rossiya prezidenti farmoni bilan fevral oyida, 2014-yilda tashkil etilgan. Asosiy vazifalari Rossiyaning harbiy kompyuter tarmoqlari ni boshqarish va himoyalash, shuningdek, Rossiya harbiy boshqaruv hamda aloqa tizimlarini ehtimoliy dushmanning kiberterrorizm tahdidlaridan himoya qilishdir.

Kiberqo‘mondonlik — Rossiya Federatsiyasi Qurolli kuchlari Bosh shtabining tuzilmasi. 14-yanvar kuni, 2014-yilda, Rossiya mudofaa vaziri S. K. Shoyguning buyrug‘i bilan tashkil etilgan.

AQSH

Kibermakondagi operatsiyalar uchun mo‘ljallangan birinchi maxsus bo‘linma AQSH Qurolli kuchlaritarkibida kibertahdidlarga qarshi kurash bo‘yicha tajriba operativ qo‘mondonligibo‘lib, u 688-radioelektron razvedka qanoti negizida Harbiy-havo kuchlari 2007-yilda tashkil etilgan. 23-iyun 2009-yilda AQSH mudofaa vaziri Robert Geyts o‘zining Strategik qo‘mondonlik qo‘mondoni K. Chiltonga Kiberqo‘mondonlik — USCYBERCOMni tashkil etishni buyurdi. AQSH Kiberqo‘mondonligi 21-may 2010-yilda ish boshladi va 31-oktabr 2010-yilda to‘liq operativ tayyorgarlikka erishdi. AQSH Kiberqo‘mondonligi qo‘mondoni lavozimi bo‘yicha ayni paytda Milliy xavfsizlik agentligidirektori ham hisoblanadi. USCYBERCOMning birinchi qo‘mondoni general Kit Aleksanderbo‘lgan. 2-aprel 2014-yildan bu lavozimni admiral Maykl Rojers egallagan.

AQSH Kiberqo‘mondonligi ilgari alohida faoliyat yuritgan bir qator tashkilotlarni, jumladan, Global tarmoq operatsiyalari birlashmasi(ingl.) (JTF-GNO) va Tarmoq urushi bo‘yicha birlashgan qo‘mondonlik(ingl.)(JFCC-NW)ni birlashtirdi. Harbiy axborot tizimlari agentligi(ingl.) — JTF-GNO tarkibidagi bo‘linma — Kiberqo‘mondonlikning Fort-Mid shahridagi bosh qarorgohiga ko‘chirildi.

AQSHning harbiy-kiberoperatsiyalari kibermakon milliy xavfsizlik strategiyasining bir qismidir. AQSHning yangi harbiy strategiyasida mamlakatga qarshi kiberhujum casus belli (urush boshlashga asos) , ya’ni odatiy urush harakati bilan bir xil darajada baholanishi aniq ko‘rsatilgan.

Ochiq manbalardagi ma’lumotlarga ko‘ra, 2006-yildan boshlab AQSH maxsus xizmatlari kibermakonda Eronning yadroviy dasturi ga to‘sqinlik qilishga qaratilgan harakatlarni amalga oshirgan (qarang: «Olimpiya o‘yinlari» operatsiyasi va Stuxnet).

Afg‘onistondagi urush paytida AQSH qo‘shinlari taktik ustunlikka erishish uchun kiberhujumlardan foydalangan.

AQSHning The New York Timesgazetasi xabariga ko‘ra, 23-aprel 2015-yilda Pentagon kibermakonda urush olib borishning yangi strategiyasini e’lon qildi. Hujjatda AQSH hujum qiluvchilarga qarshi qaysi sharoitda kiberqurol ishlatishi mumkinligi ilk bor batafsil ko‘rib chiqilgan. Unda AQSH milliy xavfsizligiga tahdid soluvchi davlatlar — Rossiya, Xitoy, Eron va Shimoliy Koreya sanab o‘tilgan.

AQSH va Rossiya prezidentlari 16-iyun 2021-yilda Jenevada uchrashganida Jo Bayden Vladimir Putinga AQSH hukumati kiberhujumlarni nomaqbul deb hisoblaydigan Amerika iqtisodiyoti sohalari ro‘yxatini topshirdi. Ro‘yxatga 16 ta tarmoq kiritilgan.

22-iyun 2021-yilda Oq uy matbuot kotibi Jen Psaki Vashington bunday hujumlar aniqlansa, Rossiyaga qarshi ogohlantirishsiz «javob» kiberhujumlarini o‘tkazishini e’lon qildi. Amerika tomoni AQSH manfaatlariga zarar yetkazilganda qaysi Rossiya obyektlari nishonga olinishi mumkinligini ham bildirmadi.

9-iyul 2021-yilda AQSH prezidenti Jo Bayden Vashingtonga qarshi kiberhujumlar uchun Rossiya javob berishini yana bir bor ta’kidladi.

Jurnalistlar AQSH rahbariga bir necha hafta oldin u Rossiyaning aloqadorligiga oid hech qanday dalil Vashington qo‘lida bo‘lmasa-da, AQSH infratuzilmasiga xakerlik hujumlari uchun Moskvani oqibatlar bilan ogohlantirganini eslatishdi. Baydendan bu va’dasi hanuz kuchdami, deb so‘rashdi. U tasdiqladi.

Shu bilan birga, juma kuni Bayden Vladimir Putin bilan telefon orqali gaplashib, kiberjinoyatchilikka qarshi kurash bo‘yicha muloqotni davom ettirdi. Rossiya prezidentining ta’kidlashicha, Moskva bu sohada hamkorlikka tayyor bo‘lishiga qaramay, bir oy ichida Vashingtondan hech qanday murojaat kelmagan.

Ukraina

Buyuk Britaniya Ukraina bilan kiberxavfsizlik sohasida anchadan buyon hamkorlik qiladi. Rossiya harbiy bosqini boshlanganidan so‘ng bevosita yordam ko‘rsatilmoqda. Britaniya hukumati Ukrainaga turli xil kiberhujumlardan himoyalanish uchun kompyuter texnikasi va dasturiy ta’minot yetkazib berdi, infratuzilma obyektlari hamda davlat muassasalarining xavfsizligini ta’minlashga yordam berdi. Bundan tashqari, Britaniya yordami Ukraina tahlilchilariga tahdid qayerdan kelayotgani, uning mohiyati va qaysi nishonlarga qaratilganini aniqlashga ko‘maklashuvchi razvedka ma’lumotlarini taqdim etishni ham o‘z ichiga oladi.

Rossiya bunday kiberhujumlarga aloqadorligini doimo rad etgan bo‘lsa-da, mutaxassislar fikricha, ular misli ko‘rilmagan ko‘lamda bo‘lgan, Rossiya bosqinidan oldin boshlangan, to‘lqinlar bilan davom etgan va 2021-yilning ikkinchi yarmida, Ukrainaga hujumga tayyorgarlik davrida sezilarli kuchaygan. Rossiyalik xakerlar Ukrainaga jiddiy zarar yetkaza olmaganini mutaxassislar Ukraina mutaxassislarining xorijiy kompaniyalar va hukumat tashkilotlari xodimlari, ayniqsa, Buyuk Britaniya ko‘magida uyushgan holda ishlagani bilan izohlaydi. Buyuk Britaniya xalqaro miqyosda mazkur sohaga qarshi kurashda katta tajribaga ega. Bu soha — kiberjinoyatchilik.

Britaniyaning Milliy kiberxavfsizlik markazi direktori Lindi Kemeron(ingl.) shunday dedi:

«Biz Ukraina kiberxavfsizligini ta’minlashda ishtirok etayotganimizdan faxrlanamiz. Kibermakonda Rossiya tajovuziga haqiqiy jang maydonidagidan kam bo‘lmagan darajada kuchli mudofaa qarshi turdi».

Janubiy Koreya

2013-yil mart oyida quyidagi mamlakatning bir qator yirik banklaridagi kompyuter tarmoqlariga hujum qilindi: Janubiy Koreya — Shinhan Bank, Woori Bank va Nonghyup Bank, shuningdek, ko‘plab televideniye va radio kompaniyalari — KBS, YTN va MBCedi. Jami 30 mingdan ortiq kompyuter zarar ko‘rdi; bu Janubiy Koreya tarixidagi eng kuchli kiberhujum bo‘ldi. Hujumni kim uyushtirgani aniqlanmagan bo‘lsa-da, ko‘plab mutaxassislar uning ortida Shimoliy Koreyaturgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qildi. Chunki KXDR rahbariyati yadroviy sinovlari munosabati bilan joriy etilgan sanksiyalar hamda Janubiy Koreya va AQSHning har yili o‘tkaziladigan qo‘shma harbiy mashg‘ulotlariga javoban Janubiy Koreyaga bir necha bor tahdid qilgan. Koreya Respublikasi Mudofaa vazirligi Janubiy Koreya mamlakat kiberhimoya strategiyasini takomillashtirish va yangi kiberhujumlarga muvaffaqiyatli qarshi turish uchun Cyber Warfare Command bo‘linmasini kuchaytirishni rejalashtirayotganini ma’lum qildi. Mutaxassislar baholashicha, Janubiy Koreyada atigi 400 nafar malakali mutaxassis bor, Shimoliy Koreya esa 3 mingdan ortiq yuqori malakali xakergaega. Janubiy Koreya kiberhimoya choralarini ishlab chiqish bo‘yicha AQSH bilan maslahatlashishni, shuningdek, yangi ballistik raketalarni tezroq joriy etish va raketaga qarshi mudofaatizimini ishlab chiqishni ko‘zlamoqda. Bu tizim Korean Air and Missile Defense nomi bilan tanilgan.

Adabiyotlar

rus tilida

boshqa tillarda

  • Bodmer, Kilger, Karpenter va Jons. Teskari aldov: uyushgan kibertahdidlarga qarshi foydalanish. — Nyu-York: McGraw-Hill Osborne Media, 2012. — ISBN 0-07-177249-9, ISBN 978-0-07-177249-5.
  • Faruell, Jeyms F.; Roxozinski. Stuxnet va kiberurushning kelajagi // Survival. — Jild. 53 (1). — doi:10.1080/00396338.2011.555586.
  • Matusits, Jonatan. Kiberterrorizmda madaniyatlararo muloqotning o‘rni // Journal of Human Behavior in the Social Environment. — 2014. — Jild. 24. — B. 775—790. — doi:10.1080/10911359.2013.876375.
  • Uorf, Barni. Siyosiy geografiyaning yangi chegarasi // Political Geography. — 2014.
  • Martin U., Kemmer E. Harbiy qismlar taktik qo‘mondonlari uchun kibermakondagi vaziyatni tushunish (ingliz tilida) // Military Review : jurnal. — 2016. — Iyul–avgust. — 18—24-betlar.

Havolalar