
GPS-treker (shuningdek GPS-kontroller) — ma’lumotlarni qabul qiluvchi va uzatuvchi hamda sun’iy yo‘ldosh orqali avtomobillar, odamlar yoki o‘zi biriktirilgan boshqa obyektlarni kuzatishda GPS yordamida ularning joylashuvini aniq aniqlash uchun foydalanadigan qurilma.
Tuzilishi
GPS-treker tarkibida GPS-qabul qilgich bo‘lib, u qurilmaning koordinatalarini aniqlaydi. Shuningdek, trekerda ma’lumotlarni GSM tarmog‘i orqali,GPRS, SMS yoki sun’iy yo‘ldosh aloqasi orqali sun’iy yo‘ldoshli kuzatuv uchun maxsus dasturiy ta’minot o‘rnatilgan server markaziga yuboruvchi uzatkich mavjud.
GPS-qabul qilgich va uzatkichdan tashqari, trekerning muhim texnik qismlariga tashqi yoki qurilma ichiga o‘rnatilgan GPS-antenna, akkumulyator batareyasi va ichki xotira kiradi.
Zamonaviy mobil telefonlar va smartfonlardan ham GPS-treker sifatida foydalanish mumkin. Qurilmaning joylashuvini muayyan vaqt oralig‘ida monitoring serveriga yuboradigan juda ko‘p ilovalar mavjud.
Tasnifi
Tuzilishi va qo‘llanish sohasiga ko‘ra, GPS-trekerlar ikki turga ajratiladi:
- Shaxsiy GPS-treker — odatda, kichik o‘lchamli GPS-treker shunday ataladi. U odamlar yoki uy hayvonlarini kuzatish uchun mo‘ljallangan. Ayrim mobil telefon modellarida ham GPS orqali kuzatish funksiyasi mavjud.
- Avtomobil GPS-trekeri (ko‘pincha quyidagicha ataladi: avtomobil kontrolleri yoki avtomobil qayd qilgichi) — avtomobil yoki boshqa transport vositasining bort elektr tarmog‘iga ulanadigan statsionar qurilma.
Transportni GPS orqali kuzatish
Obyektning joylashuvini aniqlash uchun GPS texnologiyasidan va foydalanuvchiga ma’lumot yetkazish uchun turli aloqa kanallaridan foydalanadigan transport monitoringi tizimlari avtomobilning butun harakat yo‘nalishini batafsil kuzatish, shuningdek, ko‘plab boshqa ko‘rsatkichlarni nazorat qilish imkonini beradi.
Transportni GPS orqali kuzatishning qo‘llanish sohalari:
- Transport kompaniyalari
- Shoshilinch yordam xizmatlari
- Sug‘urta kompaniyalari
- Avtoparklar
- Qo‘riqlash xizmatlari
- Yo‘lovchi tashish xizmatlari
- Qutqaruv xizmatlari
- Qurilish kompaniyalari
- Inkassatsiya xizmatlari
- Qishloq xo‘jaligi korxonalari
- Kuryerlik va pochta xizmatlari
- Kommunal xizmatlar
- Savdo kompaniyalari
- Taksi parklari va taksi dispetcherlik xizmatlari
- Shaxsiy avtomobil
- TransportCity ilovasi
Transportni GPS orqali kuzatish tizimining ishlash prinsipi
Transportni GPS orqali kuzatish tizimidagi asosiy qurilma transport vositasining koordinatalarini aniqlovchi GLONASS/GPS/GSM-terminal hisoblanadi. U sun’iy yo‘ldosh qabul qilgichi yordamida koordinatalarni aniqlaydi, bort uskunalari va qo‘shimcha datchiklardan ma’lumot yig‘adi, ularni GSM aloqa kanallari orqali yuboradi hamda operatordan keladigan buyruqlar asosida bort uskunalarini boshqaradi. Yig‘ilgan ma’lumotlar qayta ishlash serveriga ikkilik AVL-paketi ko‘rinishida uzatiladi. Ushbu paketda terminal olgan ma’lumotlarning muayyan paytdagi «surati» — vaqt, koordinatalar, ichki va tashqi parametrlarning qiymatlari bo‘ladi. Transport harakatlanayotganida AVL-paketi simsiz aloqa kanallari, GPRS yoki 3G orqali, transport bazada to‘xtab turganida esa bevosita kabel ulanishi orqali serverga yuboriladi. Keyin foydalanuvchi ma’lumotlarni serverdan dasturiy ta’minotning mijoz qismi yordamida yoki ayrim hollarda bevosita brauzer orqali, tizimning veb-interfeysi yordamida oladi.
Transportni GPS orqali kuzatish tizimlaridan foydalanish afzalliklari
- Avtomobillarning bosib o‘tadigan masofasini qisqartirish. Yo‘nalishlarni maqbullashtirish va transport oqimini joriy vaziyatga qarab qayta yo‘naltirish hisobiga bosib o‘tiladigan masofani 5–15 % ga kamaytirishga erishiladi.
- «Inson omili» ta’sirini kamaytirish. Transportni kuzatish tizimi xizmat avtomobillaridan shaxsiy maqsadlarda foydalanish yoki ruxsatsiz qo‘shimcha qatnovlarni amalga oshirishning oldini oladi.
- Transportdan foydalanish samaradorligini oshirish. Real vaqt rejimidagi nazoratga asoslangan to‘g‘ri tashkil etilgan avtomatlashtirilgan dispetcherlik boshqaruvi texnikaning bekor turish vaqtini kamaytirish va yuk transportining bandlik darajasini oshirish imkonini beradi.
- Mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilash. Doimiy nazoratga asoslangan samarali boshqaruv mijozlarga xizmat ko‘rsatish tezligini oshirish hamda yuzaga keladigan bahsli vaziyatlarni tezkor hal qilishga yordam beradi.
- Yoqilg‘i sarfini 20–30 % ga kamaytirish.
Shaxsiy GPS-kuzatuv
Shaxsiy GPS-kuzatuvining qo‘llanish sohalari:
- Kompaniyalarning tashqarida faoliyat yuritadigan xodimlari, jumladan, sug‘urta va reklama agentlari, merchendayzerlar, savdo vakillari, kuryerlar va boshqalarni kuzatish;
- Qimmatbaho bagaj va yuklarni kuzatish;
- Bolalar va keksa qarindoshlarni kuzatish;
- Hayvonlarni kuzatish;
- Turizm va faol dam olish.
Shaxsiy kuzatuv majmuasining tarkibi
Dasturiy-apparat majmuasi tarkibiga shaxsiy trekerlar, maxsus dasturiy ta’minot o‘rnatilgan server va yakuniy foydalanuvchi qurilmalari — internetga ulangan shaxsiy kompyuterlar va/yoki muayyan turdagi yuklab olinadigan dasturlarni ishga tushira oladigan hamda internetga ulanish imkoniyatiga ega mobil telefonlar kiradi. Shuningdek, majmua GPS navigatsiya sun’iy yo‘ldoshlari, GSM uyali aloqa tarmog‘i va global Internet axborot tarmog‘ini ham o‘z ichiga oladi. Bu tarkibiy qismlar hammaga ochiq va global miqyosda ishlagani sababli majmuadan quyidagi imkoniyatlar mavjud bo‘lgan istalgan joyda foydalanish mumkin:
- trekerlar GPS navigatsiya sun’iy yo‘ldoshlarining signallarini qabul qila olishi;
- GSM uyali aloqa tarmog‘i qamrovi mavjudligi;
- Internet axborot tarmog‘iga ulanish imkoniyati.
Foydalanuvchi shaxsiy trekerlar bilan jihozlangan odamlar (hayvonlar, obyektlar)ni Yer yuzining deyarli istalgan hududida kuzatishi mumkin. Bunda foydalanuvchining o‘zi ham odatda bo‘ladigan joyidan ancha uzoqda bo‘lishi mumkin — buning uchun har ikkala holatda ham yuqorida sanab o‘tilgan uchta shart bajarilishi kifoya.
Shaxsiy kuzatuv tizimining ishlash prinsipi
Qurilma olingan ma’lumotlarni muntazam vaqt oralig‘ida qayd etadi. Keyin bu ma’lumotlarni saqlashi yoki radioaloqa, GPRS yoki GSM ulanishi yoxud sun’iy yo‘ldosh modemi orqali qo‘llab-quvvatlash serveriga yoki boshqa kompyuterga (masalan, SMS yoki internet orqali) yuborishi mumkin. Qo‘llab-quvvatlash serveridan foydalanilganda, u kelgan ma’lumotlarni qayta ishlab, o‘z ma’lumotlar bazasiga yozadi. Shundan so‘ng treker foydalanuvchisi tizim serveriga internet orqali foydalanuvchi nomi va paroli bilan kirishi mumkin. Tizim obyektning joylashuvi va harakatlanish geografiyasini xaritada ko‘rsatadi. Trekerning harakatlarini real vaqt rejimida yoki keyinroq tahlil qilish mumkin. Ayrim mobil telefon modellarida ham GPS-kuzatuv funksiyasi mavjud.
GPS-kuzatuv uskunalari
Qo‘llanish sohalaridan kelib chiqib, GPS-uskunalarning ikki turi farqlanadi:
- Transportni kuzatish uchun GPS-trekerlar (navigatsion trekerlar). Haydovchiga joriy joylashuvini va (ehtimol) belgilangan manzilgacha bo‘lgan yo‘nalishni ko‘rsatadigan mahalliy navigatsiya qurilmalaridan tashqari, bozorda transport vositalarini kuzatish va nazorat qilish uchun mo‘ljallangan qurilmalar ham paydo bo‘lgan. Ular mas’ul shaxsga (dispetcherga) transport vositasining harakat yo‘nalishi va/yoki joriy joylashuvi hamda uning texnik holati haqida ma’lumot beradi. Bunday qurilmalar real vaqt rejimida (simsiz aloqa kanali orqali ma’lumot yuborib) yoki «qora quti» rejimida ishlashi mumkin. Ikkinchi holatda ular transport vositasi haqidagi ma’lumotlarni ma’lum muddat saqlaydi va keyinchalik simsiz yoki simli aloqa kanali orqali uzatadi. Yangi avlod qurilmalari ancha keng funksional imkoniyatlarga ega: ularga ko‘plab tashqi datchiklarni ulash mumkin, shuningdek, o‘lchov natijalarini saqlash uchun mo‘ljallangan «qora quti» xotirasi hajmi katta va hokazo.
- Shaxsiy GPS-trekerlar. Ushbu qurilmalar navigatsiya sun’iy yo‘ldoshlari yordamida odamning (obyektning) joylashuvini aniqlash va bu ma’lumotlarni serverga uzatish uchun mo‘ljallangan. Bundan tashqari, bunday qurilmalarning aksariyati funksional tugma (SOS tugmasi) bosilgani haqida serverga signal yubora oladi. Ayrim qurilmalarda bir yoki bir nechta abonent bilan gaplashish, atrofdagi tovushlarni eshitish va/yoki kiruvchi qo‘ng‘iroqlarni qabul qilish uchun ovozli aloqa kanali mavjud (bunday qurilmalarning ko‘pchiligida mazkur funksiyalarning faqat ayrimlari mavjud).
Qo‘llash xususiyatlari
Treker odamlar, hayvonlar, tovarlar yoki transport vositalari, shuningdek, boshqa obyektlarning joylashuvini aniqlash uchun ishlatilishi mumkin. GPS-treker joylashuv haqidagi ma’lumotlarni qayd etadi va ularni muntazam vaqt oralig‘ida radioaloqa, GPRS yoki GSM ulanishi yoxud sun’iy yo‘ldosh modemi orqali kuzatuv server markaziga yoki maxsus dasturiy ta’minot o‘rnatilgan oddiy kompyuterga yuboradi. Treker foydalanuvchisi yoki obyektni kuzatib boruvchi dispetcher tizim serveriga mijoz dasturi yoki veb-interfeys orqali o‘z login va paroli bilan ulanishi mumkin. Tizim obyektning joylashuvi va harakatlanish tarixini xaritada ko‘rsatadi. Trekerning harakatlarini tahlil qilish real vaqt rejimida yoki keyinroq amalga oshirilishi mumkin.
Trekerlardan quyidagi maqsadlarda foydalanish mumkin:
- Transport vositalarining harakatini nazorat qilish. Masalan, transport kompaniyasi yoki taksi xizmati avtomobillarga treker o‘rnatib, qatnov vaqti hamda yo‘nalishi haqida ma’lumot olishi, o‘g‘irlangan transport vositalarini izlashi mumkin. Qarang: transport vositalarini sun’iy yo‘ldosh orqali monitoring qilish.
- Transport vositalaridan foydalanish parametrlarini nazorat qilish. Ma’lumotni avtomobilning mavjud yoki qo‘shimcha o‘rnatilgan datchiklaridan olish mumkin. Masalan, bakdagi yoqilg‘i miqdori, dvigatelning yoqilg‘i sarfi, o‘qqa tushadigan yuklama, haroratning avtorefrijerator ichidagi qiymati va hokazolarni aniqlash mumkin.
- Odamlarni kuzatish. Trekerlardan insonning harakatlanishini nazorat qilish, xususan, bolalarni yoki keksa odamlarni qidirish va himoya qilish uchun foydalanish mumkin.
- Kuzatuv ostidagi xodimlar. GPS-kuzatuv tashqarida ishlaydigan xodimlar (savdo vakillari, haydovchilar, tovarshunoslar va boshqalar)ning harakat yo‘nalishini aniqlashga yordam beradi.
- Hayvonlarning harakatlanishini kuzatish. Bunday trekerlar bo‘yinbog‘ ko‘rinishida bo‘lishi mumkin; ulardan olimlar yoki uy hayvonlari egalari foydalanadi.
- Sport musobaqalari jarayonini kuzatish. Treker musobaqa ishtirokchisining harakat yo‘nalishini aniqlash imkonini beradi (masalan, planer sportida), yugurishda, avtomobil poygalari paytida ham.
- Yarim avtomatik tarzda raqamli fotosuratlarni geoteglar bilan EXIF/IPTC formatlarida belgilash. Bu fotosuratlarni global koordinatalarga bog‘lash va keyinchalik xaritalarda ko‘rish uchun kerak.
GPS-kuzatuvga qarshi choralar
Ba’zi vaziyatlarda odamlar GPS-trekerni ishdan chiqarishga yoki butun kuzatuv tizimining ishonchliligiga putur yetkazishga urinadi.
- O‘g‘irlik: kuzatuv ostidagi obyektni olib qochish
- Nazorat ostidagi shaxs tomonidan intizom qoidalarining buzilishi
- Jinoyat hisoblanadigan boshqa harakatlar. Yoqilg‘ini o‘g‘irlash, moddiy manfaat ko‘rish maqsadida til biriktirish (patrul xizmati sifatini nazorat qiluvchi tizimlarda).
Birinchi holatda GPS-trekerga qarshi uning GSM/GPS signallarini bostiruvchi vositalar qo‘llanadi. Ko‘plab mamlakatlarda signalni bostirish vositalaridan foydalanish noqonuniy hisoblanadi. Shu bilan birga, aksariyat GPS-trekerlarda bir necha yuz mingta nuqta haqidagi ma’lumotni saqlay oladigan ichki xotira mavjud. Ular GSM tarmog‘i bilan aloqa bo‘lmaganda ham o‘z joylashuvini qayd etishda davom etadi. Server markazi bilan aloqa tiklangach, «qora quti»da to‘plangan barcha ma’lumotlar unga uzatiladi. Ayrim dasturiy majmualarda qurilma bilan aloqa yo‘qolganda ogohlantirish signali ishga tushadi. Bu huquqbuzar GSM signalini bostirish vositasini faollashtirishi bilanoq shoshilinch choralar ko‘rishga imkon beradi.
Ikkinchi holatda GPS-trekerni buzishdan manfaatdor shaxs sun’iy yo‘ldoshli kuzatuv tizimi nazoratidagi xizmat avtomobilining haydovchisi bo‘lishi mumkin. Bunday haydovchiga kuzatuv tizimi xizmat transportidan shaxsiy maqsadlarda nazoratsiz foydalanishga yo‘l qo‘ymaydi va ish beruvchining moddiy boyliklarini yashirin o‘g‘irlash usullarining aksariyatini to‘sadi. Ikkinchi holatga masofadan ishlaydigan va mehnat intizomiga rioya qilishni istamaydigan kompaniya xodimlari ham kiradi. Bekor turishlar, belgilangan yo‘nalishlarga rioya qilmaslik yoki xodimning belgilangan vaqtda ko‘rsatilgan joyda bo‘lmasligi, soxta qaydlar va yoqilg‘ini bevosita o‘g‘irlash korxonaning moliyaviy natijalariga hamda davlat tashkilotlarining ish samaradorligiga ta’sir qilmay qolmaydi.
Uchinchi holatda manfaatdor shaxs o‘z xizmat vazifalarini bajarmasdan moddiy foyda olish va ayni paytda javobgarlikdan qutulishni istaydi. Bunga obyektlarning chegaralari va perimetrlarini qo‘riqlashni misol qilish mumkin. Odatda, bunday vaziyatlarda shaxs GPS-trekerning elektr ta’minotini uzishga, yoqilg‘i sarfi parametrlarini kuzatishda tizim foydalanadigan qo‘shimcha datchiklarni o‘chirishga, keyin esa vaziyatni uskunaning nosozligi sifatida ko‘rsatishga urinadi.
Trekerlar ko‘pincha mexanik usulda yoki yuqori kuchlanish yoki elektromagnit to‘lqinlar ta’sirida ishdan chiqariladi.