IPsec tarmoq xavfsizlik protokoli

IPsec (quyidagi iboraning qisqartmasi: IP Security) — protokollar majmuasi bo‘lib, IP internet protokoli orqali uzatiladigan ma’lumotlarni himoyalashga xizmat qiladi. U ma’lumot manbasining haqiqiyligini tasdiqlash (autentifikatsiya), IP-paketlarning yaxlitligini tekshirish va/yoki ularni shifrlash imkonini beradi. IPsec, shuningdek, kalitlarni ham Internet tarmog‘ida xavfsiz almashish uchun mo‘ljallangan protokollarni o‘z ichiga oladi. U asosan VPN ulanishlarini tashkil etishda qo‘llanadi.

Tarixi

Dastlab Internet harbiylar o‘rtasida ma’lumotlarni xavfsiz uzatish muhiti sifatida yaratilgan. Undan faqat xavfsizlik siyosatini tushunadigan, tegishli tayyorgarlikka ega cheklangan doiradagi shaxslar foydalanganligi sababli himoyalangan protokollarga yaqqol ehtiyoj bo‘lmagan. Xavfsizlik begona shaxslarning tarmoq obyektlariga jismoniy kirishini cheklash orqali ta’minlangan. Tarmoqqa sanoqli kompyuterlar ulangan paytda bunday yondashuv o‘zini oqlagan. Biroq Internet ommaga ochilib, jadal rivojlana va kengaya boshlagach, himoyalangan protokollarga ehtiyoj tug‘ildi.

Shu sababli 1994-yilda Internet arxitekturasi bo‘yicha kengash (IAB) «Internet arxitekturasining xavfsizligi» nomli hisobotni e’lon qildi. Unda, asosan, ruxsatsiz kuzatuv, paketlarni almashtirib qo‘yish va ma’lumot oqimlarini boshqarish bilan bog‘liq tahdidlardan himoyalanish usullari ko‘rib chiqildi. Muammoni hal qiladigan standart yoki konsepsiya ishlab chiqish zarur edi. Natijada himoyalangan protokollar standartlari, jumladan IPsec paydo bo‘ldi. Dastlab IPsec RFC1825, RFC1826 va RFC1827 hujjatlarida tavsiflangan uchta asosiy spetsifikatsiyadan iborat edi, biroq keyinchalik IETF IP Security Protocol ishchi guruhi ularni qayta ko‘rib chiqib, hozir ham qo‘llanadigan yangi standartlarni (RFC2401 — RFC2412) taklif etdi.

Standartlar

  • RFC 4301 (ilgari RFC 2401) (Security Architecture for the Internet Protocol) — IP protokoli uchun xavfsizlik arxitekturasi.
  • RFC 4302 (ilgari RFC 2402 ) (IP Authentication Header) — IP autentifikatsiya sarlavhasi.
  • RFC 2403 (The Use of HMAC-MD5-96 within ESP and AH) — autentifikatsiya sarlavhasini yaratishda MD-5 xeshlash algoritmidan foydalanish.
  • RFC 2404 (The Use of HMAC-SHA-1-96 within ESP and AH) — autentifikatsiya sarlavhasini yaratishda SHA-1 xeshlash algoritmidan foydalanish.
  • RFC 2405 (The ESP DES-CBC Cipher Algorithm With Explicit IV) — DES shifrlash algoritmidan foydalanish.
  • RFC 4303 (ilgari RFC 2406) (IP Encapsulating Security Payload [ESP]) — ma’lumotlarni shifrlash.
  • RFC 2407 (The Internet IP Security Domain of Interpretation for ISAKMP) — kalitlarni boshqarish protokolining qo‘llanish sohasi.
  • RFC 2408 (Internet Security Association and Key Management Protocol [ISAKMP]) — himoyalangan ulanishlar kalitlari va autentifikatorlarini boshqarish.
  • RFC 4109 (ilgari RFC 2409) (Algorithms for Internet Key Exchange version 1 (IKEv1)) — IKEv1 kalit almashinuvi.
  • RFC 4306 (The Internet Key Exchange (IKEv2) protocol) — IKEv2 kalit almashish protokoli.
  • RFC 8247 (Algorithm Implementation Requirements and Usage Guidance the Internet Key Exchange Protocol Version 2 (IKEv2)) — IKEv2 protokolida kriptografik algoritmlarni joriy etish va ulardan foydalanish qoidalari.
  • RFC 2410 (The NULL Encryption Algorithm and Its Use With IPsec) — nol shifrlash algoritmi va undan foydalanish.
  • RFC 2411 (IP Security Document Roadmap) — standartni kelgusida rivojlantirish yo‘nalishlari.
  • RFC 2412 (The OAKLEY Key Determination Protocol) — kalitning muvofiqligini tekshirish.

IPsec arxitekturasi

Himoyalangan aloqa kanalini OSI modelining turli sathlarida yaratish mumkin. IPsec esa tarmoq sathida ishlaydi. Himoyalangan kanalni qaysi sathda amalga oshirish masalasida bir-biriga zid omillar mavjud: yuqori sathlarning afzalligi — ma’lumot uzatish usulidan (tarmoq va kanal sathidagi protokollar tanlovidan) mustaqilligi; kamchiligi — har bir ilova uchun alohida sozlash talab etilishidir. Quyi sathlarning afzalligi — universal ishlashi hamda ilovalar uchun shaffofligi; kamchiligi esa muayyan protokol (masalan, PPP yoki Ethernet) tanloviga bog‘liqligidir. IPsec tarmoq sathida joylashgani OSI sathini tanlashda murosali yechim hisoblanadi. IPsec tarmoq sathining eng keng tarqalgan protokoli — IPdan foydalanadi. Shu tufayli IPsec moslashuvchan bo‘lib, IP asosidagi istalgan protokolni (TCP, UDP va boshqalarni) himoyalashga xizmat qilishi mumkin. Ayni paytda ko‘pchilik ilovalar uchun uning ishlashi sezilmaydi.

IPsec Internet standartlari majmuasi bo‘lib, IP protokoli ustiga qurilgan o‘ziga xos qo‘shimcha qatlamdir. Uning asosini uchta protokol tashkil etadi:

Yana bir muhim tushuncha — Security Association (SA). Mohiyatan, SA ulanishni tavsiflovchi parametrlar to‘plamidir. Masalan, foydalaniladigan shifrlash algoritmi va xesh-funksiya, maxfiy kalitlar, paket raqami va boshqalar.

Tunnel va transport rejimlari

IPsec ikki rejimda: transport va tunnel rejimlarida ishlashi mumkin.

Transport rejimida IP-paketning faqat ma’lumotlari shifrlanadi yoki raqamli imzolanadi, asl sarlavhasi esa saqlanadi. Transport rejimi odatda xostlar o‘rtasida ulanish o‘rnatish uchun ishlatiladi. Shuningdek, u boshqa usulda tashkil etilgan tunnellarni himoyalashda shlyuzlar o‘rtasida ham qo‘llash mumkin (masalan, L2TP).

Tunnel rejimida butun dastlabki IP-paket — ma’lumotlar, sarlavha va marshrutlash ma’lumotlari shifrlanadi, so‘ng yangi paketning ma’lumotlar maydoniga joylashtiriladi, ya’ni inkapsulyatsiya amalga oshiriladi. Tunnel rejimidan masofadagi kompyuterlarni virtual xususiy tarmoqqa ulash yoki shlyuzlar o‘rtasida ochiq kanallar (masalan, Internet) orqali ma’lumotlarni xavfsiz uzatib, tarmoqning turli qismlarini yagona virtual xususiy tarmoqqa birlashtirish uchun foydalanish mumkin.

IPsec rejimlari bir-birini istisno qilmaydi. Bitta tugundagi ayrim SA transport rejimidan, boshqalari esa tunnel rejimidan foydalanishi mumkin.

Xavfsizlik assotsiatsiyasi (Security Association)

Ikki tomon o‘rtasida ma’lumot almashishni boshlash uchun SA (Security Association — xavfsizlik assotsiatsiyasi) deb ataladigan ulanishni o‘rnatish kerak. SA tushunchasi IPsec uchun asosiy tushuncha bo‘lib, uning mohiyatini tashkil qiladi. U tomonlarning xavfsiz muloqot xizmatlaridan qanday foydalanishini belgilaydi. SA ulanishi simpleks (bir yo‘nalishli) bo‘lgani sababli tomonlarning o‘zaro aloqasi uchun ikkita ulanish o‘rnatilishi kerak. IPsec standartlari himoyalangan kanalning so‘nggi nuqtalariga shu kanal orqali o‘zaro aloqada bo‘lgan barcha xostlar trafigi uchun bitta SA dan foydalanish yoki istalgan sondagi xavfsizlik assotsiatsiyalarini, masalan, har bir TCP ulanishiga bittadan yaratish imkonini beradi. Bu himoya darajasini kerakli aniqlikda sozlashga yordam beradi. Ulanish o‘rnatish tomonlarning o‘zaro autentifikatsiyasidan boshlanadi. Keyin parametrlar (autentifikatsiya, shifrlash va ma’lumotlar yaxlitligini tekshirish qo‘llanishi) hamda zarur ma’lumot uzatish protokoli (AH yoki ESP) tanlanadi. Shundan so‘ng mavjud variantlardan aniq algoritmlar (masalan, shifrlash va xesh-funksiya) belgilanadi. Ularning ayrimlari standartda belgilangan (shifrlash uchun — DES, xesh-funksiyalar uchun — MD5 yoki SHA-1), boshqalari esa IPsec dan foydalanuvchi mahsulot ishlab chiqaruvchilari tomonidan qo‘shiladi (masalan, Triple DES, Blowfish, CAST).

Xavfsizlik assotsiatsiyalari ma’lumotlar bazasi (SAD)

Barcha SA yozuvlari IPsec modulining SAD (Security Associations Database — xavfsizlik assotsiatsiyalari ma’lumotlar bazasi)da saqlanadi. Har bir SA uchta elementdan iborat noyob identifikatorga ega:

  • xavfsizlik parametrlari indeksi (Security Parameters Index, SPI)
  • qabul qiluvchining IP-manzili
  • xavfsizlik protokoli identifikatori (ESP yoki AH)

IPsec moduli shu uch parametr yordamida SAD dan muayyan SA yozuvini topa oladi. SA tarkibiga quyidagi komponentlar kiradi:

Ketma-ketlik raqami
32 bitli qiymat bo‘lib, AH va ESP sarlavhalaridagi Sequence Number maydonini shakllantirishda ishlatiladi.
Ketma-ketlik raqami hisoblagichining to‘lib ketishi
Ketma-ketlik raqami hisoblagichi to‘lib ketganini bildiruvchi bayroq.
Takroriy uzatish hujumlarini bartaraf etish oynasi
Paketning takror yuborilganini aniqlashda ishlatiladi. Agar Sequence Number maydonidagi qiymat belgilangan diapazonga tushmasa, paket tashlab yuboriladi.
AH ma’lumotlari
Qo‘llanadigan autentifikatsiya algoritmi, zarur kalitlar, kalitlarning amal qilish muddati va boshqa parametrlar.
ESP ma’lumotlari
Shifrlash va autentifikatsiya algoritmlari, zarur kalitlar, boshlang‘ich parametrlar (masalan, IV), kalitlarning amal qilish muddati va boshqa parametrlar.
IPsec ish rejimi
Tunnel yoki transport rejimi.
SA ning amal qilish muddati
Soniyalarda yoki tunnel orqali uzatilgan ma’lumotlar baytlarida belgilanadi. SA qancha vaqt amal qilishini belgilaydi. Belgilangan chegaraga yetgach, joriy SA tugatiladi; ulanishni davom ettirish zarur bo‘lsa, yangi SA o‘rnatiladi.
MTU
Virtual kanal orqali fragmentatsiyasiz uzatilishi mumkin bo‘lgan paketning eng katta hajmi.

Har bir protokol (ESP/AH) har bir yo‘nalish uchun alohida SA ga ega bo‘lishi kerak. Shu sababli AH+ESP kombinatsiyasi dupleks kanal uchun to‘rtta SA talab qiladi. Bu ma’lumotlarning barchasi SAD da saqlanadi.

SAD quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

  • AH: autentifikatsiya algoritmi.
  • AH: autentifikatsiya uchun maxfiy kalit.
  • ESP: shifrlash algoritmi.
  • ESP: maxfiy shifrlash kaliti.
  • ESP: autentifikatsiyadan foydalanish (ha/yo‘q).
  • Kalit almashish parametrlari.
  • Marshrutlash cheklovlari.
  • IP filtrlash siyosati.

Xavfsizlik siyosati ma’lumotlar bazasi (SPD)

SAD dan tashqari IPsec tizimlari SPD (Security Policy Database — xavfsizlik siyosati ma’lumotlar bazasi)ni ham qo‘llab-quvvatlaydi. SPD kelayotgan IP-paketlarni ularga tegishli ishlov berish qoidalari bilan bog‘lashga xizmat qiladi. SPD yozuvlari ikkita maydondan iborat. Birinchi maydonda paketlarning u yoki bu ma’lumot oqimini ajratishga yordam beradigan belgilar saqlanadi. Bu maydonlar selektorlar deb ataladi. SPD da saqlanishi mumkin bo‘lgan selektorlarga quyidagilar misol bo‘ladi:

  • qabul qiluvchining IP-manzili
  • jo‘natuvchining IP-manzili
  • Quyidagi formatdagi foydalanuvchi nomi: DNS yoki X.500
  • Jo‘natuvchi va qabul qiluvchi portlari

SPD ning ikkinchi maydonida ushbu paketlar oqimiga tegishli himoya siyosati saqlanadi. Selektorlar chiquvchi paketlarni filtrlash va har bir paketni muayyan SA bilan moslashtirish uchun ishlatiladi. Paket kelganda, uning tegishli maydonlaridagi (selektor maydonlari) qiymatlar SPD dagi qiymatlar bilan solishtiriladi. Moslik topilsa, himoya siyosati maydonida paket bilan nima qilish — uni o‘zgartirmasdan uzatish, tashlab yuborish yoki unga ishlov berish — ko‘rsatilgan bo‘ladi. Ishlov berish talab qilinsa, shu maydonda SAD dagi tegishli yozuvga havola ham bo‘ladi. Shundan so‘ng paketning SA si va unga bog‘langan xavfsizlik parametrlari indeksi (SPI) aniqlanadi hamda IPsec amallari (AH yoki ESP protokoli amallari) bajariladi. Kiruvchi paketda SPI qiymati avvaldan mavjud bo‘ladi va unga mos ishlov beriladi.

Autentifikatsiya sarlavhasi (Authentication Header)

Autentifikatsiya sarlavhasi (Authentication Header) formati
Siljishlar Oktet16 0 1 2 3
Oktet16 Bit10 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31
0 0 Keyingi sarlavha Yuklama uzunligi Zaxiralangan
4 32 Xavfsizlik parametrlari indeksi (SPI)
8 64 Ketma-ketlik raqami
C 96 Yaxlitlikni tekshirish qiymati (ICV)
…
… …
Keyingi sarlavha turi (8 bit)
AH sarlavhasidan keyin keladigan protokol sarlavhasining turi. Bu maydon yordamida qabul qiluvchi IPsec moduli qaysi yuqori sath protokoli himoyalanayotganini aniqlaydi. Turli protokollar uchun ushbu maydon qiymatlari quyidagi hujjatda keltirilgan: RFC 1700.
Tarkib uzunligi (8 bit)
Bu maydon AH sarlavhasining umumiy hajmini 32 bitli so‘zlarda ifodalaydi va undan 2 ayiriladi. Shunga qaramay, IPv6 ishlatilganda sarlavha uzunligi 8 baytga karrali bo‘lishi kerak.
Zaxiralangan (16 bit)
Zaxiralangan maydon. Nollar bilan to‘ldiriladi.
Xavfsizlik parametrlari indeksi (32 bit)
Xavfsizlik parametrlari indeksi. Bu maydon qabul qiluvchining IP-manzili va xavfsizlik protokoli (AH protokoli) bilan birgalikda ushbu paket uchun himoyalangan virtual ulanishni (SA) bir qiymatli aniqlaydi. SPI ning 1…255 oralig‘idagi qiymatlari quyidagi tashkilot tomonidan zaxiralangan: IANA.
Ketma-ketlik raqami (32 bit)
Ketma-ketlik raqami. Paketning takror yuborilishiga qarshi himoya vazifasini bajaradi. Maydonda faqat oshib boradigan qiymat saqlanadi. Qabul qiluvchi takroriy uzatishdan himoyalanish xizmatidan voz kechishi mumkin bo‘lsa-da, bu maydon majburiy va AH sarlavhasida doimo mavjud bo‘ladi. Uzatuvchi IPsec moduli undan har doim foydalanadi, qabul qiluvchi esa uni qayta ishlamasligi mumkin.
Autentifikatsiya ma’lumotlari
Raqamli imzo. Paketning haqiqiyligi va yaxlitligini tekshirishga xizmat qiladi. Hajmi 8 baytga (IPv6 uchun) va 4 baytga (IPv4 uchun) karrali bo‘lishi kerak.

AH protokoli autentifikatsiya uchun qo‘llanadi: ya’ni aynan ko‘zda tutilgan tomon bilan aloqa o‘rnatilganini hamda olingan ma’lumotlar uzatish paytida buzilmaganini tasdiqlaydi.

Chiquvchi IP-paketlarga ishlov berish

Agar uzatuvchi IPsec moduli paket AH ishlovi talab qiladigan SA ga tegishli ekanini aniqlasa, unga ishlov berishni boshlaydi. U rejimga (transport yoki tunnel) qarab AH sarlavhasini IP-paketga turlicha joylashtiradi. Transport rejimida AH sarlavhasi IP protokoli sarlavhasidan keyin va yuqori sath protokollari (odatda, TCP yoki UDP) sarlavhalaridan oldin joylashadi. Tunnel rejimida butun dastlabki IP-paket avval AH sarlavhasi, keyin IP protokoli sarlavhasi bilan o‘raladi. Bunday sarlavha tashqi, dastlabki IP-paketning sarlavhasi esa ichki sarlavha deyiladi. Shundan keyin uzatuvchi IPsec moduli ketma-ketlik raqamini yaratib, uni Sequence Number maydoniga yozishi kerak. SA o‘rnatilganda ketma-ketlik raqami 0 ga tenglashtiriladi va har bir IPsec-paket yuborilishidan oldin bir birlikka oshiriladi. Bundan tashqari, hisoblagich chegaraga yetib, boshidan sanashni boshlamagani tekshiriladi. Hisoblagich eng katta qiymatga yetgach, yana 0 ga qaytadi. Agar paketni takror yuborishdan himoyalash xizmati qo‘llansa, hisoblagich eng katta qiymatiga yetganda uzatuvchi IPsec moduli SA ni qayta o‘rnatadi. Bu orqali paketning qayta yuborilishi dan himoya ta’minlanadi: qabul qiluvchi IPsec moduli Sequence Number maydonini tekshiradi va takror kelgan paketlarni e’tiborsiz qoldiradi. Keyin ICV nazorat qiymati hisoblanadi. Shuni ta’kidlash kerakki, bu yerda nazorat qiymati maxfiy kalit yordamida hisoblanadi. Hujumchi xeshni yangidan hisoblay olishi mumkin, biroq kalitni bilmagani uchun to‘g‘ri nazorat qiymatini hosil qila olmaydi. ICV ni hisoblashda ishlatiladigan aniq algoritmlar RFC 4305 hujjatida ko‘rsatilgan. Hozirda, masalan, HMAC-SHA1-96 yoki AES-XCBC-MAC-96 algoritmlaridan foydalanish mumkin. AH protokoli IPsec-paketning quyidagi maydonlari bo‘yicha nazorat qiymatini (ICV) hisoblaydi:

  • uzatish jarayonida o‘zgarmaydigan yoki eng muhim deb belgilangan IP-sarlavha maydonlari
  • AH sarlavhasi («Next Header», «Payload Len», «Reserved», «SPI», «Sequence Number», «Integrity Check Value» maydonlari). ICV hisoblanayotganda «Integrity Check Value» maydoniga 0 yoziladi
  • yuqori sath protokoli ma’lumotlari. Agar maydon uzatish jarayonida o‘zgarishi mumkin bo‘lsa, ICV hisoblashdan oldin uning qiymati 0 ga tenglashtiriladi. Bundan istisno — uzatish vaqtida o‘zgarsa-da, qabul paytida qiymatini oldindan bilish mumkin bo‘lgan maydonlar. ICV hisoblanayotganda ular nollar bilan to‘ldirilmaydi. O‘zgaruvchan maydonga nazorat yig‘indisi maydoni, o‘zgarishi mumkin, ammo qiymati oldindan ma’lum maydonga esa qabul qiluvchining IP-manzili misol bo‘ladi. ICV hisoblashda qaysi maydon qanday hisobga olinishi haqida batafsil ma’lumotni quyidagi standartdan topish mumkin: RFC 2402.

Kiruvchi IP-paketlarga ishlov berish

AH protokoli xabarini o‘z ichiga olgan paket kelgach, qabul qiluvchi IPsec moduli qabul qiluvchi IP-manzili, xavfsizlik protokoli (AH) va SPI indeksi asosida SAD (Security Associations Database) dan tegishli himoyalangan virtual ulanishni (SA) qidiradi. Mos SA topilmasa, paket tashlab yuboriladi. Topilgan SA paketlarning takror yuborilishiga qarshi himoya qo‘llanishini, ya’ni Sequence Number maydonini tekshirish zarurligini ko‘rsatadi. Agar xizmat yoqilgan bo‘lsa, maydon tekshiriladi. Bunda protokol uchun zarur bufer xotira hajmini cheklash maqsadida sirpanuvchi oyna usuli qo‘llanadi. Qabul qiluvchi IPsec moduli kengligi W bo‘lgan oyna hosil qiladi (odatda W 32 yoki 64 paketga teng bo‘ladi). Oynaning chap cheti to‘g‘ri qabul qilingan paketning eng kichik ketma-ketlik raqamiga (Sequence Number) — N ga mos keladi. Sequence Number maydonidagi qiymati N+1 dan N+W gacha bo‘lgan paket to‘g‘ri qabul qilinadi. Agar kelgan paket oynaning chap chegarasidan tashqarida qolsa, u tashlab yuboriladi. Keyin qabul qiluvchi IPsec moduli SA yozuvida ko‘rsatilgan autentifikatsiya algoritmi yordamida olingan paketning tegishli maydonlari bo‘yicha ICV ni hisoblaydi va natijani «Integrity Check Value» maydonidagi ICV qiymati bilan taqqoslaydi. Hisoblangan ICV olingan qiymatga mos kelsa, paket haqiqiy hisoblanadi va keyingi IP ishloviga uzatiladi. Tekshiruv muvaffaqiyatsiz bo‘lsa, paket tashlab yuboriladi.

Inkapsulyatsiyalangan xavfsiz yuklama (Encapsulating Security Payload)

Inkapsulyatsiyalangan xavfsiz yuklama (Encapsulating Security Payload) formati
Siljishlar Oktet16 0 1 2 3
Oktet16 Bit10 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31
0 0 Xavfsizlik parametrlari indeksi (SPI)
4 32 Ketma-ketlik raqami
8 64 Yuklama ma’lumotlari
… …
… …    
… …   To‘ldirish (0-255 oktet)  
… …   To‘ldirish uzunligi Keyingi sarlavha
… … Yaxlitlikni tekshirish qiymati (ICV)
…
… …
Xavfsizlik parametrlari indeksi (Security Parameters Index) (32 bit)
Xavfsizlik parametrlari indeksi (AH ning shu nomli maydoniga o‘xshaydi). Bu maydon qabul qiluvchining IP-manzili va xavfsizlik protokoli (ESP) bilan birga paketning himoyalangan virtual ulanishini (SA) bir qiymatli aniqlaydi. SPI ning 1…255 oralig‘idagi qiymatlari IANA tomonidan keyinchalik foydalanish uchun zaxiralangan.
Ketma-ketlik raqami (Sequence Number) (32 bit)
Ketma-ketlik raqami (AH ning shu nomli maydoniga o‘xshaydi). Paketlarning takror uzatilishidan himoyalash uchun xizmat qiladi. Maydonda faqat oshib boradigan qiymat saqlanadi. Qabul qiluvchi takror uzatishdan himoyalanish xizmatidan voz kechishi mumkin bo‘lsa-da, maydon ESP sarlavhasida doimo mavjud. Jo‘natuvchi (uzatuvchi IPsec moduli) undan har doim foydalanishi kerak, qabul qiluvchi esa uni qayta ishlamasligi mumkin.
Yuklama ma’lumotlari (Payload data) (o‘zgaruvchan uzunlik)
Ushbu maydon «Next Header» maydoniga muvofiq ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi. Tanlangan rejimga (tunnel yoki transport) qarab, bu yerda butun dastlabki inkapsulyatsiyalangan paket yoxud faqat uning ma’lumotlari joylashadi. Bu maydon majburiy bo‘lib, butun sondagi baytlardan iborat bo‘ladi. Agar maydonni shifrlash algoritmi kriptografik jarayonlarni sinxronlashtirish uchun ma’lumotlarni (masalan, boshlang‘ich vektor — «Initialization Vector») talab qilsa, bunday ma’lumotlar maydonda ochiq ko‘rinishda joylashishi mumkin.
To‘ldirish (Padding) (0-255 oktet)
To‘ldirish. Masalan, ochiq matn uzunligi ma’lum sondagi baytlarga, jumladan, blokli shifrning blok hajmiga karrali bo‘lishini talab qiladigan algoritmlar uchun zarur.
To‘ldirish uzunligi (Pad Length) (8 bit)
To‘ldirish hajmi (baytlarda).
Keyingi sarlavha (Next Header) (8 bit)
Ushbu maydon «Payload data» maydonida qanday turdagi ma’lumot joylashganini belgilaydi.
Yaxlitlikni tekshirish qiymati (Integrity Check Value)
Nazorat qiymati. Paketning haqiqiyligi va yaxlitligini tekshirish uchun ishlatiladi. Hajmi 8 baytga (IPv6 uchun) va 4 baytga (IPv4 uchun) karrali bo‘lishi kerak.

Chiquvchi IPsec-paketlarga ishlov berish

Agar uzatuvchi IPsec moduli paket ESP ishlovi kerak bo‘lgan SA ga tegishli ekanini aniqlasa, ishlov berishni boshlaydi. Tanlangan rejimga (transport yoki tunnel) qarab, dastlabki IP-paket turlicha qayta ishlanadi. Transport rejimida uzatuvchi IPsec moduli dastlabki IP-paket sarlavhasiga tegmagan holda, yuqori sath protokolini (masalan, TCP yoki UDP) ESP sarlavhasi (uning Security Parameters Index va Sequence Number maydonlari) va ESP yakunlovchi qismi (Payload data maydonidan keyingi qolgan sarlavha maydonlari) bilan o‘raydi. Tunnel rejimida butun IP-paket ESP sarlavhasi va yakunlovchi qismi bilan o‘raladi (inkapsulyatsiya), keyin esa tashqi IP sarlavhasi bilan o‘raladi. Bu tashqi sarlavha aslidan farq qilishi mumkin, masalan, IPsec moduli shlyuzga o‘rnatilgan bo‘lsa. Keyin shifrlash amalga oshiriladi: transport rejimida faqat yuqori sath protokoli xabari (ya’ni dastlabki paketdagi IP sarlavhasidan keyin joylashgan barcha ma’lumot), tunnel rejimida esa butun dastlabki IP-paket shifrlanadi. Uzatuvchi IPsec moduli SA yozuvidan shifrlash algoritmi va maxfiy kalitni aniqlaydi. IPsec standartlari ikkala tomon ham qo‘llab-quvvatlasa, quyidagi shifrlash algoritmlaridan foydalanishga ruxsat beradi: Triple DES, AES va Blowfish. Aks holda RFC 2405 da belgilangan DES ishlatiladi. Shifrlanmagan matn uzunligi ma’lum baytlar soniga, masalan, blokli algoritmlarning blok hajmiga karrali bo‘lishi kerakligi sababli shifrlashdan oldin xabarga kerakli to‘ldirish qo‘shiladi. Shifrlangan xabar Payload Data maydoniga joylashtiriladi. Pad Length maydoniga to‘ldirish uzunligi yoziladi. So‘ng AH dagi kabi Sequence Number, hisoblanadi, undan keyin nazorat qiymati (ICV) aniqlanadi. AH protokolidan farqli ravishda, u yerda hisoblashga IP sarlavhasining ayrim maydonlari ham qo‘shilsa, ESP da nazorat qiymati faqat ESP-paket maydonlari bo‘yicha, ICV maydonidan tashqari hisoblanadi. Hisoblashdan oldin ICV maydoni nollar bilan to‘ldiriladi. Uzatuvchi IPsec moduli, xuddi AH protokolidagi kabi, ICV hisoblash algoritmini ishlov berilayotgan paket bilan bog‘liq SA yozuvidan oladi.

Kiruvchi IPsec-paketlarga ishlov berish

ESP protokoli xabarini o‘z ichiga olgan paket kelganda, qabul qiluvchi IPsec moduli qabul qiluvchining IP-manzili, xavfsizlik protokoli (ESP) va SPI indeksi asosida SAD dan tegishli himoyalangan virtual ulanishni (SA) qidiradi. Mos SA topilmasa, paket tashlab yuboriladi. Topilgan SA paketlarni takroriy uzatishdan himoyalash xizmati ishlatilishini, ya’ni Sequence Number maydonini tekshirish zarurligini belgilaydi. Agar xizmat qo‘llansa, maydon tekshiriladi. Buning uchun AH dagi kabi sirpanuvchi oyna usulidan foydalaniladi. Qabul qiluvchi IPsec moduli kengligi W bo‘lgan oyna hosil qiladi. Uning chap cheti to‘g‘ri qabul qilingan paketning eng kichik ketma-ketlik raqamiga (Sequence Number) — N ga mos keladi. Sequence Number maydonidagi qiymati N+1 dan N+W gacha bo‘lgan paket to‘g‘ri qabul qilinadi. Agar kelgan paket oynaning chap chegarasidan tashqarida qolsa, tashlab yuboriladi. Keyin, agar autentifikatsiya xizmati qo‘llansa, qabul qiluvchi IPsec moduli SA yozuvida ko‘rsatilgan algoritm yordamida olingan paketning tegishli maydonlari bo‘yicha ICV ni hisoblaydi va uni «Integrity Check Value» maydonidagi qiymat bilan taqqoslaydi. Hisoblangan ICV olingan qiymatga mos kelsa, paket haqiqiy hisoblanadi. Tekshiruv muvaffaqiyatsiz bo‘lsa, paket tashlab yuboriladi. Shundan so‘ng paket shifrdan chiqariladi. Qabul qiluvchi IPsec moduli qaysi shifrlash algoritmi va maxfiy kalit ishlatilganini SA yozuvidan aniqlaydi. Ta’kidlash joizki, nazorat qiymatini tekshirish va shifrni yechish ketma-ket ham, parallel ham bajarilishi mumkin. Ikkinchi holatda nazorat qiymati tekshiruvi shifrni yechishdan oldin tugashi kerak; agar ICV tekshiruvi muvaffaqiyatsiz bo‘lsa, shifrni yechish ham to‘xtatilishi lozim. Bu buzilgan paketlarni tezroq aniqlashga, o‘z navbatida «xizmat ko‘rsatishni rad etish» turidagi hujumlardan (DoS hujumlari) himoya darajasini oshirishga yordam beradi. So‘ng shifrdan chiqarilgan xabar Next Header maydoniga muvofiq keyingi ishlovga uzatiladi.

IKE

IKE (talaffuzi: ayk, qisq. Internet Key Exchange) — IPsec ning barcha tarkibiy qismlarini yagona ishlovchi tizimga birlashtiradigan protokol. Xususan, IKE tomonlarni dastlabki autentifikatsiya qiladi va ular o‘rtasida kalit almashinuvini ham ta’minlaydi. Bu kalitlar — umumiy maxfiy kalitlar.

Seans kalitini qo‘lda o‘rnatish ham mumkin (buni autentifikatsiya uchun ishlatiladigan oldindan kelishilgan kalit — pre-shared key [PSK] bilan adashtirmaslik kerak). Bunday holatda IKE qo‘llanmaydi. Lekin bu usul tavsiya etilmaydi va kam uchraydi. Odatda IKE 500-portdan foydalanadi, bunda transport protokoli — UDP.

IKE protokoli va uning yangiroq versiyasi — IKEv2 mavjud. Ularning spetsifikatsiyalari va ishlashida ayrim farqlar bor. IKEv2 ulanish parametrlarini bir necha qadamlardan iborat bitta bosqichda o‘rnatadi. IKE ning ishlash jarayoni esa ikki bosqichga bo‘linadi.

Birinchi bosqich

IKE ikki tugun o‘rtasida IKE xavfsizlik assotsiatsiyasi (IKE security association, IKE SA) deb ataladigan xavfsiz kanal yaratadi. Shu bosqichda ikkala tugun seans kalitini o‘zaro kelishib oladi; bunda Diffi–Hellman algoritmi qo‘llanadi. IKE ning birinchi bosqichi ikki rejimdan birida amalga oshiriladi:

  • Asosiy rejim
    Jo‘natuvchi va qabul qiluvchi o‘rtasidagi uchta ikki tomonlama almashinuvdan iborat:
    1. Birinchi almashinuvda har bir tugunning IKE SA parametrlarini solishtirish orqali ishlatiladigan algoritmlar va xesh-funksiyalar kelishiladi; shu tariqa IKE ulanishi himoyalanadi.
    2. Diffi–Hellman algoritmidan foydalanib, tomonlar ikkinchi bosqichdagi ma’lumotlarni himoyalash uchun umumiy maxfiy kalit ishlab chiqadi. Tugunlar, shuningdek, shaxsini aniqlash ma’lumotlarini psevdotasodifiy sonlar ketma-ketligini uzatish va tasdiqlash orqali bir-birini tekshiradi.
    3. Shifrlangan IP-manzil yordamida qarshi tomonning haqiqiyligi tekshiriladi. Asosiy rejim yakunida keyingi ISAKMP almashinuvi uchun xavfsiz kanal yaratiladi (bu protokol tugunlar ulanishini autentifikatsiya qilish, SA yaratish va boshqarish, kalitlarni generatsiya qilish hamda quyidagi tahdidlarni kamaytirish tartibini belgilaydi: DoS hujumi yoki takroriy yuborish hujumi).
  • Agressiv rejim
    Bu rejimda almashinuvlar va shunga mos ravishda paketlar soni kamroq bo‘ladi. Birinchi xabarda IKE SA ni o‘rnatish uchun zarur ma’lumotlarning deyarli barchasi: paketlarni sinxronlashtirish uchun Diffi–Hellman ochiq kaliti, boshqa ishtirokchi tasdiqlaydigan ma’lumot va paket identifikatori joylashtiriladi. Qabul qiluvchi almashinuvni yakunlash uchun kerakli barcha ma’lumotni javoban yuboradi. Birinchi tugun faqat ulanishni tasdiqlashi kerak bo‘ladi.

Xavfsizlik jihatidan agressiv rejim zaifroq, chunki ishtirokchilar xavfsiz kanal o‘rnatilmasidan oldin ma’lumot almasha boshlaydi va ma’lumotlarni ruxsatsiz tutib olish mumkin. Biroq u asosiy rejimdan tezroq. IKE standartiga ko‘ra, barcha joriy etishlarda majburiy ravishda asosiy rejim qo‘llab-quvvatlanishi, agressiv rejim esa qo‘llab-quvvatlanishi qat’iy tavsiya etiladi.

Ikkinchi bosqich

IKE ning ikkinchi bosqichida faqat bitta — tezkor rejim mavjud. Tezkor rejim birinchi bosqichda xavfsiz kanal yaratilganidan keyingina bajariladi. U umumiy IPsec siyosatini kelishadi, IPsec protokollari (AH yoki ESP) algoritmlari uchun umumiy maxfiy kalitlarni oladi va IPsec SA ni o‘rnatadi. Ketma-ketlik raqamlaridan foydalanish qayta uzatish hujumlaridan himoya qiladi. Shuningdek, tezkor rejim joriy IPsec SA ni qayta ko‘rib chiqish va uning amal qilish muddati tugagach yangisini tanlash uchun ishlatiladi. Odatda tezkor rejim umumiy maxfiy kalitlarni birinchi bosqichdagi Diffi–Hellman algoritmi yordamida yangilaydi.

IPsec qanday ishlaydi

IPsec protokollarining ishlashini besh bosqichga ajratish mumkin:

  1. Birinchi bosqich har bir IPsec standartini qo‘llab-quvvatlovchi tugunda xavfsizlik siyosatini yaratishdan boshlanadi. Bu bosqichda qaysi trafik shifrlanishi, qanday funksiyalar va algoritmlar ishlatilishi mumkinligi belgilanadi.
  2. Ikkinchi bosqich mohiyatan IKE ning birinchi bosqichidir. Uning maqsadi IKE ning ikkinchi bosqichi uchun tomonlar o‘rtasida xavfsiz kanal tashkil etishdir. Ikkinchi bosqichda quyidagilar bajariladi:
    • Tugunlarni autentifikatsiya qilish va ularning identifikatsiya ma’lumotlarini himoyalash
    • Kalitlarni xavfsiz almashish uchun tugunlarning IKE SA siyosatlari muvofiqligini tekshirish
    • Diffi–Hellman almashinuvi; buning natijasida har bir tugun umumiy maxfiy kalitga ega bo‘ladi
    • IKE ning ikkinchi bosqichi uchun xavfsiz kanal yaratish
  3. Uchinchi bosqich IKE ning ikkinchi bosqichidir. Uning vazifasi IPsec tunnelini yaratishdir. Uchinchi bosqichda quyidagi ishlar bajariladi:
    • IKE ning birinchi bosqichida yaratilgan himoyalangan IKE SA kanali orqali IPsec SA parametrlari kelishiladi
    • IPsec SA o‘rnatiladi
    • Xavfsizligini tekshirish uchun IPsec SA vaqti-vaqti bilan qayta ko‘rib chiqiladi
    • (Ixtiyoriy) Diffi–Hellman algoritmi bo‘yicha qo‘shimcha almashinuv bajariladi
  4. Ishlash bosqichi. IPsec SA yaratilgach, tugunlar IPsec tunneli orqali SA da belgilangan protokollar va parametrlardan foydalanib ma’lumot almashishni boshlaydi.
  5. Joriy IPsec SA lar amal qilishdan to‘xtaydi. Bu ular o‘chirilganda yoki amal qilish muddati tugaganda yuz beradi (muddat SA da kanal orqali uzatiladigan ma’lumot baytlari yoki soniyalar bilan belgilanadi); tegishli qiymat har bir tugunning SAD bazasida saqlanadi. Agar ma’lumot uzatishni davom ettirish talab etilsa, IKE ning ikkinchi bosqichi (kerak bo‘lsa, birinchi bosqichi ham) qayta ishga tushiriladi va yangi IPsec SA lar yaratiladi. Uzluksiz ma’lumot almashinuvi zarur bo‘lsa, yangilarini yaratish joriy SA lar amal qilayotgan paytda ham boshlanishi mumkin.

Qo‘llanilishi

IPsec protokoli asosan VPN tunnellarini tashkil etish uchun ishlatiladi. Bu holatda ESP va AH protokollari tunnel rejimida ishlaydi. Bundan tashqari, xavfsizlik siyosatlarini tegishlicha sozlash orqali IPsec dan tarmoqlararo ekran (firewall) yaratishda ham foydalanish mumkin. Tarmoqlararo ekran o‘zidan o‘tayotgan paketlarni belgilangan qoidalarga muvofiq nazorat qiladi va filtrlaydi. Qoidalar to‘plami o‘rnatiladi va ekran o‘zi orqali o‘tadigan barcha paketlarni tekshiradi. Paketlar tegishli qoidalarga mos kelsa, ekran ularga shu qoidalarga muvofiq ishlov beradi. Masalan, u ayrim paketlarni rad etib, xavfsiz bo‘lmagan ulanishni uzishi mumkin. Xavfsizlik siyosatini mos ravishda sozlab, veb-trafikni ham taqiqlash mumkin. Buning uchun quyidagi protokollar xabarlarini tashuvchi paketlarni yuborishni taqiqlash kifoya: HTTP va HTTPS. IPsec dan serverlarni himoyalashda ham foydalanish mumkin: bunda server to‘g‘ri ishlashi uchun kerak bo‘lmagan barcha paketlar tashlab yuboriladi. Masalan, veb-serverda TCP ning 80-porti orqali ulanishlar yoki TCP ning 443-porti orqali ishlaydigan HTTPS.

IPsec VPN

Misol:

Bu misolda IPsec yordamida foydalanuvchilarning serverga xavfsiz kirishi ta’minlanadi. ESP protokoli qo‘llanganda serverga yuborilgan barcha so‘rovlar va uning javoblari shifrlanadi. Biroq VPN shlyuzidan keyin (shifrlash domenida) xabarlar ochiq ko‘rinishda uzatiladi.

IPsec dan foydalanishning boshqa misollari:

  • IPsec ning transport rejimidan foydalanib, mahalliy tarmoqdagi fayl serveri va kompyuterlar o‘rtasidagi trafikni shifrlash.
  • IPsec ning tunnel rejimidan foydalanib, ikkita ofisni ulash.

Havolalar

Adabiyotlar

  • V. G. Olifer,N. P. Olifer 24-bob. Tarmoq xavfsizligi // Kompyuter tarmoqlari. Tamoyillar, texnologiyalar, protokollar. — 4-nashr. — Sankt-Peterburg: Piter, 2010. — B. 887-902. — 944 bet — ISBN 978-5-49807-389-7, BBK 32.973.202я7.
  • Endryu Meyson. IPSec haqida umumiy ma’lumot. — Cisco Press, 2002.