| Kavkaz tog‘lari | |
|---|---|
Katta va Kichik Kavkaz, Kavkazorti. Surat: NASA | |
| Xususiyatlari | |
| Shakllanish davri | paleozoy–kaynozoy |
| Maydoni |
|
| Uzunligi |
|
| Kengligi | 160 km |
| Eng baland nuqtasi | |
| Eng baland cho‘qqisi | Elbrus |
| Eng baland nuqtasi | 5642 m |
| Joylashuvi | |
| 42°30′ sh. k. 45°00′ sh. u.HGЯO | |
| Mamlakatlar | |
Kavkaz tog‘lari (abxazcha Кавказтәи ашьхақәа, avarcha Кавказалъул мугӏрул, adigeycha Къаукъаз къурш, ozarbayjoncha Qafqaz dağları, armancha Կովկասյան լեռնաշղթա, gruzincha კავკასიონი, darg‘incha. Кавказла дубурти, ingushcha Кавкаса лоамаш, Даькъастен лоамаш, kabardin-cherkescha Къаукъаз къурш, qorachoy-bolqorcha Кавказ таула, qumiqcha Кавказ тавлар, lakcha Ккавкказрал зунтту, lezgincha Къавкъаздин сувар, osetincha Кавказы хӕхтӕ, rutulcha Кавказад банбыр, chechencha Дегӏастан лаьмнаш) — tog‘ tizimi, Yevrosiyoda Qora va Kaspiy dengizlari oralig‘ida joylashgan. Nomining kelib chiqishi aniqlanmagan. U ikkita tog‘ tizimiga: Katta Kavkaz va Kichik Kavkazga bo‘linadi. Kavkaz ko‘pincha Shimoliy Kavkaz va Janubiy Kavkazga ajratiladi. Ular orasidagi chegara tog‘ tizimining markazida joylashgan Katta Kavkazning Bosh yoki Suvayirg‘ich tizmasi bo‘ylab o‘tkaziladi.
Katta Kavkaz shimoli-g‘arbdan janubi-sharqqa 1000 km dan ancha ortiq masofaga, Anapa va Taman yarimoroli atrofidan Qora dengiz bo‘ylab Absheron yarimoroligacha — Kaspiy dengizi qirg‘og‘idagi Boku yaqinlarigacha cho‘zilgan. Katta Kavkaz eng katta kengligiga Elbrus meridiani yaqinida (deyarli 180 km) yetadi. Tog‘ tizimining markaziy o‘qi bo‘ylab Bosh Kavkaz (yoki Suvayirg‘ich) tizmasi joylashgan. Uning shimolida bir-biriga parallel qator tog‘ tizmalari, jumladan monoklinal (kuesta) tipidagi tizmalar cho‘zilgan (qarang: Katta Kavkaz). Katta Kavkazning janubiy yonbag‘ri asosan Bosh Kavkaz tizmasiga tutashgan, bir-birini qisman to‘sib joylashgan tizmalardan iborat. An’anaviy ravishda Katta Kavkaz 3 qismga bo‘linadi: G‘arbiy Kavkaz (Qora dengizdan Elbrusgacha), Markaziy Kavkaz (Elbrusdan Kazbek tog‘igacha) va Sharqiy Kavkaz (Kazbekdan Kaspiy dengizigacha).
Eng mashhur cho‘qqilar (masalan, Elbrus (5642 m) va Kazbek (5033 m)) doimiy qor va muzliklar bilan qoplangan. Katta Kavkaz — hozirgi davrda keng muzliklarga ega mintaqa. Muzliklarning umumiy soni qariyb 2 050 ta, ular egallagan maydon esa taxminan 1400 km². Katta Kavkaz muzliklarining yarmidan ko‘pi Markaziy Kavkazda jamlangan (son jihatidan 50 %, maydon jihatidan esa 70 %). Muzliklarning yirik markazlari — Elbrus tog‘i va Bezengi devori (shu jumladan Bezengi muzligi, uzunligi 17 km).
Katta Kavkazning shimoliy etaklaridan Kuma–Manich botig‘igacha cho‘zilgan Kavkazoldi keng tekisliklar va qirlar bilan qoplangan. Katta Kavkazning janubida Kolxida va Kura–Araks pasttekisliklari, Ichki Kartli tekisligi hamda Kura botig‘i joylashgan. Bu botiq tarkibida Alazan–Avtoran vodiysi va Kura–Araks pasttekisligi bor. Kavkazning janubi-sharqiy qismida Tolish tog‘lari (balandligi 2492 m gacha) va unga tutash Lankaron pasttekisligi joylashgan. Kavkaz janubiy qismining markazi va g‘arbida Kavkazorti tog‘ligi joylashgan bo‘lib, u Kichik Kavkaz tizmalari (eng baland nuqtasi — Aragats tog‘i, 4090 m) va Armaniston tog‘ligidan iborat. Kichik Kavkaz Katta Kavkaz bilan Lixi tizmasi orqali tutashadi, undan g‘arbda Kolxida pasttekisligi, sharqda esa Kura botig‘i orqali ajraladi. Uzunligi taxminan 600 km, balandligi 4090 m gacha.

Geologiya
Kavkaz — qisman vulqon faolligi kuzatiladigan burmali tog‘lar bo‘lib, ular (Himolay kabi) Alp burmalanishi davrida (taxminan 28–23 million yil avval) shakllangan. Tog‘lar, jumladan, granit va gneys jinslaridan iborat, tog‘ oldi hududlarida esa neft va tabiiy gaz konlari mavjud.
Geofizik nuqtayi nazardan Kavkaz Alp tog‘laridan Himolaygacha cho‘zilgan materik plitalarining to‘qnashuv mintaqasiga kiruvchi keng deformatsiya zonasini tashkil etadi. Bu hududning tektonik tuzilishi Arabiston plitasining shimolga, Yevrosiyo plitasi tomon siljishi natijasida shakllangan. Afrika plitasi bosimi ostida u har yili taxminan bir necha santimetr siljiydi. Shu bois XX asr oxirida Kavkazda 6,5 dan 7 ballgacha kuchga ega yirik zilzilalar sodir bo‘lgan. Ularning kuchi Rixter shkalasi bo‘yicha baholangan. Bu zilzilalar mintaqa aholisi va iqtisodiyotiga halokatli ta’sir ko‘rsatgan. 25 mingdan ortiq kishi 7-dekabr 1988-yilda Armanistonning Spitak shahrida halok bo‘lgan, taxminan 20 ming kishi jarohatlangan, qariyb 515 ming kishi boshpanasiz qolgan.
Katta Kavkaz — ulkan burmali tog‘li hudud. Uning yadrosida kembriygacha bo‘lgan, paleozoy va trias davri jinslari yotadi. Ularni ketma-ket yura, bo‘r, paleogen va neogen yotqiziqlari o‘rab turadi. Kavkazning o‘rta (baland tog‘li) qismida qadimgi jinslar yer yuzasiga chiqib qolgan.
Geografik mansubligi
Kavkaz tog‘lari Yevropaga yoki Osiyoga kirishi borasida yagona kelishuv yo‘q. Yondashuvga qarab, Yevropaning eng baland tog‘i Elbrus (5642 m) yoki Monblan (4810 m) deb hisoblanadi. Monblan Alp tog‘larida, Italiya–Fransiya chegarasida joylashgan.
Kavkaz tog‘lari Yevrosiyo plitasining markazida joylashgan (Kavkaz ushbu qit’a qismlarining chegarasi deb olinganda, Yevropa va Osiyo o‘rtasida). Qadimgi yunonlar Bosfor bo‘g‘ozi va Kavkaz tog‘larini Yevropaning chegarasi deb bilgan. Keyinchalik bu qarash siyosiy va iqtisodiy sabablarga ko‘ra bir necha bor o‘zgargan. Xalqlarning buyuk ko‘chishi davrida va o‘rta asrlarda Bosfor bo‘g‘ozi hamda Don daryosi dunyoning bu ikki qismini ajratib turgan.
Chegarani shved zobiti va geograf Filipp Yoxann fon Stralenberg belgilagan. U chegarani Ural cho‘qqilari bo‘ylab, so‘ng Emba daryosi orqali Kaspiy dengizi qirg‘og‘igacha, undan esa Kuma–Manich botig‘i bo‘ylab o‘tkazishni taklif qilgan. Bu botiq Kavkaz tog‘laridan 300 km shimolda joylashgan. 1730-yilda ushbu chegara yo‘nalishini rus podshosi ma’qullagan va keyinchalik uni ko‘plab olimlar qabul qilgan. Ushbu ta’rifga ko‘ra, tog‘lar Osiyo tarkibiga kiradi va Yevropaning eng baland tog‘i Monblan hisoblanadi. Biroq keyinchalik siyosiy sabablarga ko‘ra bu hududlar ko‘pincha imperiyaning Yevropa qismiga kiritilgan, keyinchalik esa sovet davrida ham shunday tasniflangan.
Boshqa tomondan, La Grande Encyclopédie, Markaziy razvedka boshqarmasining Jahon faktlar kitobi, Milliy geografiya jamiyati va qator boshqa manbalar Yevropa bilan Osiyo chegarasini ikkala Kavkaz tizmasidan ham janubroqda joylashgan deb aniq belgilaydi. Bu ta’rifga ko‘ra, Elbrus va Kazbek Yevropa tog‘lari hisoblanadi.

Aholisi
Kavkazda 50 dan ortiq xalq yashaydi (jumladan: abxazlar, avarlar, agullar, adigeylar (cherkeslar), ozarbayjonlar, armanlar, bolqorlar, tog‘ yahudiylari, Pontiya yunonlari, gruzinlar, darg‘inlar, ingushlar, qumiqlar, laklar, lezginlar, qorachoylar, osetinlar, rutullar, tabasaranlar, saxurlar, chechenlar va boshqalar). Ular Kavkaz xalqlari deb yuritiladi. Bu xalqlar Kavkaz, hind-yevropa, shuningdek, oltoy tillarida so‘zlashadi. Etnografik va lingvistik jihatdan Kavkaz mintaqasi dunyoning eng qiziqarli hududlaridan biri hisoblanadi. Turli etnik guruhlar yashaydigan hududlar o‘rtasidagi chegaralar ba’zan aniq ajralmagan.
Aksariyat Shimoliy Kavkaz xalqlari musulmonlardir. Xristianlik asosan Kavkazortida ustun mavqega ega: gruzinlar, armanlar, abxazlar va osetinlarning katta qismi, shuningdek, ruslar va ukrainlar pravoslav xristianlar yoki Arman apostol cherkovi e’tiqodchilaridir. Arman cherkovi va Gruzin cherkovi dunyodagi eng qadimgi xristian cherkovlaridan bo‘lib, so‘nggi asrlar davomida begona hukmronlik (vizantiyaliklar, turklar, forslar, rimliklar, ruslar) ostida yashagan bu xalqlarning milliy o‘zligini saqlashda muhim o‘rin tutgan.

Cho‘qqilar

Daryolar va suv havzalari
Kavkaz tog‘laridagi daryolar asosan markazdan turli tomonga tarqalib oqadi. Kavkazdan boshlanuvchi daryolar quyidagi dengiz havzalariga mansub: Qora dengiz (Bzib, Kodor, Inguri, Rioni, Mzimta) Azov dengizi (Kuban) va Kaspiy dengizi (Kuma, Kura, Samur, Suloq, Terek).
Kavkazdagi Sevan ko‘li mintaqadagi eng katta ko‘llardan biridir.
Kavkazda Rossiyaning eng baland sharsharalaridan biri — Zeygalan sharsharasi Shimoliy Osetiyada, Midagrabindon daryosi vodiysida joylashgan. Uning balandligi taxminan 600 m.

Hayvonot dunyosi
Bu hududda keng tarqalgan yovvoyi hayvonlardan tashqari yovvoyi cho‘chqalar, sernalar, tog‘ echkilari, shuningdek, berkutlar uchraydi. Bundan tashqari, anchagina tez-tez[manba 3489 kundan beri ko‘rsatilmagan] yovvoyi ayiqlar ham uchraydi, ayrim daralarda ularning soni o‘nlab boshga yetadi. Kavkaz qoploni (Panthera pardus ciscaucasica) esa juda kam uchraydi. Silovsin ham mavjud. Tarixiy davrda bu yerda Osiyo sherlari va Kaspiy yo‘lbarslari ham yashagan, ammo milodiy eraning boshlarida ular butunlay qirib yuborilgan. Yevropa zubrining Kavkaz kenja turi — Kavkaz zubri 1927-yilda yo‘q bo‘lib ketgan. Kavkazda yashagan so‘nggi los halok qilingan sana: 1810-yil.
Kavkazda umurtqasiz hayvonlarning juda ko‘p turlari mavjud. Masalan, hozirgacha u yerda o‘rgimchaklarning taxminan 1000 turi qayd etilgan.

O‘simliklar dunyosi
Kavkazda gulli o‘simliklarning 6349 turi, jumladan 1600 ta mahalliy tur uchraydi. Tog‘ o‘simliklarining 16 turi aynan Kavkazda paydo bo‘lgan. Ulkan borshchevik Yevropada neofit (yangi kirib kelgan o‘simlik) va invaziv tur hisoblanadi. Bu o‘simlikning vatani shu mintaqadir. U 1890-yilda manzarali o‘simlik sifatida Yevropaga olib kelingan.
Kavkazning biologik xilma-xilligi tashvishli sur’atda kamaymoqda. Tabiatni muhofaza qilish nuqtayi nazaridan ushbu tog‘li mintaqa Yer yuzidagi eng zaif 24 mintaqadan biridir.

Mamlakatlar va mintaqalar

Iqlim
Kavkaz iqlimi vertikal (balandlik bo‘yicha) va gorizontal (kenglik hamda geografik o‘rin bo‘yicha) farqlanadi. Odatda balandlik ortgani va dengizga yaqinlashgani sari harorat pasayadi. Suxumda (Abxaziya) dengiz sathida o‘rtacha yillik harorat 15 daraja Selsiy bo‘lsa, Kazbek tog‘i yonbag‘irlarida, 3700 m balandlikda, o‘rtacha yillik havo harorati −6,1 daraja Selsiygacha pasayadi. Katta Kavkaz tizmasining shimoliy yonbag‘rida janubiy yonbag‘irlarga nisbatan 3 daraja Selsiy sovuqroq. Armaniston, Ozarbayjon va Gruziyadagi Kichik Kavkazning baland tog‘li hududlarida iqlimning ko‘proq kontinental bo‘lishi sababli yoz va qish haroratlari o‘rtasida keskin farq kuzatiladi.
Aksariyat hududlarda yog‘in miqdori sharqdan g‘arbga qarab ortadi. Dengiz sathidan balandlik ham muhim: odatda tog‘larda pasttekisliklarga qaraganda ko‘proq yog‘in yog‘adi. Shimoli-sharqiy hududlar (Dog‘iston) va Kichik Kavkazning janubiy qismi quruqdir. Yillik yog‘inning mutlaq eng kam miqdori 250 mm bo‘lib, u Kaspiybo‘yi pasttekisligining shimoli-sharqiy qismida kuzatilgan. Kavkazning g‘arbiy qismida yog‘in ko‘p yog‘adi. Katta Kavkaz tizmasining janubiy yonbag‘riga shimoliy yonbag‘riga qaraganda ko‘proq yog‘in tushadi. G‘arbiy Kavkazda yillik yog‘in miqdori 1000 dan 4000 mm gacha o‘zgaradi, Sharqiy va Shimoliy Kavkazda esa (Checheniston, Ingushetiya, Kabardin-Bolqoriya, Osetiya, Kaxeti, Kartli va hokazo) yog‘in miqdori 600 dan 1800 mm gacha o‘zgaradi. Yillik yog‘inning mutlaq eng yuqori miqdori — 4100 mm, u Mesxetiya va Ajariya hududida kuzatiladi. Kichik Kavkazda (Gruziya janubi, Armaniston va Ozarbayjon g‘arbida), Mesxetiyadan tashqari, yillik yog‘in miqdori 300–800 mm oralig‘ida bo‘ladi.
Kavkaz ko‘p qor yog‘ishi bilan mashhur, biroq shamolga ro‘para yonbag‘irlarga ancha kam qor tushadi. Bu, ayniqsa, Qora dengizdan keladigan namlik ta’siridan qisman ajralgan Kichik Kavkazda yaqqol ko‘rinadi: bu yerda Katta Kavkaz tog‘lariga qaraganda yog‘in (shu jumladan qor) ancha kam yog‘adi. Kichik Kavkaz tog‘larida qishda qor qoplamining o‘rtacha qalinligi 10–30 sm. Katta Kavkazda (ayniqsa, janubi-g‘arbiy yonbag‘irda) kuchli qor yog‘ishi kuzatiladi. Noyabrdan aprelgacha qor ko‘chkilari tez-tez sodir bo‘ladi.
Ayrim hududlarda (Svanetiya, Abxaziyaning shimoliy qismida) qor qoplami 5 metrga yetishi mumkin. Achishxo hududi Kavkazning eng qorli joyi bo‘lib, bu yerda qor qoplamining qalinligi 7 metrga yetadi.

Landshaft

Kavkaz tog‘larining landshafti xilma-xil. U asosan balandlikka qarab o‘zgaradi hamda katta suv havzalaridan uzoqlikka bog‘liq. Bu hududda turli biomlar mavjud: past balandliklardagi subtropik botqoqliklar va o‘rmonlardan boshlab, G‘arbiy va Markaziy Kavkazdagi muzliklar hamda janubdagi (asosan Armaniston va Ozarbayjonda) baland tog‘li chala cho‘llar, dashtlar va alp o‘tloqlarigacha.
Katta Kavkazning shimoliy yonbag‘irlarida pastroq joylarda eman, grab, zarang va shumtol o‘sadi, balandroqda esa qayin va qarag‘ay o‘rmonlari ustunlik qiladi. Eng past hududlar va yonbag‘irlarning ayrim qismlarini dasht va o‘tloqlar qoplagan.
Katta Kavkazning shimoli-g‘arbiy yonbag‘irlarida (Kabardin-Bolqoriya, Qorachoy-Cherkesiya va hokazo) archa va oqqarag‘ay o‘rmonlari ham uchraydi. Baland tog‘ zonasida (dengiz sathidan taxminan 2000 metr balandlikda) o‘rmonlar ustunlik qiladi. Doimiy muzliklar odatda taxminan 2800—3000 metr balandlikdan boshlanadi.
Katta Kavkazning janubi-sharqiy yonbag‘irlarida qoraqayin, eman, zarang, grab va shumtol o‘sadi. Qoraqayin o‘rmonlari, odatda, balandroq joylarda ustunlik qiladi.
Katta Kavkazning janubi-g‘arbiy yonbag‘irlaridagi pastroq joylarda eman, qoraqayin, kashtan, grab va qayrag‘och, balandroq joylarda esa ignabargli va aralash o‘rmonlar (archa, oqqarag‘ay va qoraqayin) tarqalgan. Doimiy muzliklar 3000—3500 m balandlikdan boshlanadi.
Adabiyotlar
- Katta Kavkaz : [arxivlangan 1-sentabr 2022-yil] / Asoyan D. S., Petrushina M. N. va boshqalar // Katta Kavkaz — Buyuk kanal. — M. : Katta Rossiya ensiklopediyasi, 2006. — B. 5. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, j. 4). — ISBN 5-85270-333-8.
Havolalar
- Kavkaz tog‘lari xizmati sahifasida: Yandeks.Panoramalar.
- Massalskiy V. I. Kavkaz tizmasi // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- «Kavkaz tabiati» hujjatli filmi.
- Zaur Gasimov, Kavkaz, EGO — Yevropa tarixi onlayn, Mayns: Yevropa tarixi instituti, 2011; 16-iyun 2011-yilda tekshirilgan.