Siklotron nima

Zamonaviy siklotron, radiatsion terapiya uchun qo‘llaniladigan
1937-yilda Shveytsariyada yasalgan fransuz siklotroni

Siklotron (quyidagi ikki so‘zdan: siklo + elektron) — rezonansli siklik tezlatkich bo‘lib, unda relyativistik bo‘lmagan og‘ir zaryadlangan zarralar (protonlar, ionlar) doimiy va bir jinsli magnit maydonda harakatlanadi, ularni tezlatish uchun esa chastotasi o‘zgarmaydigan yuqori chastotali elektr maydonidan foydalaniladi.

Ishlash prinsipi

Siklotronda tezlatiladigan og‘ir zarralar (protonlar, ionlar) vakuum kamerasiga uning markaziga yaqin joydan kiritiladi.

Shundan so‘ng ular bir-biridan biroz ajratilgan ikkita yarim silindrning ichki bo‘shlig‘ida harakatlanadi (duantlar), ular kuchli elektromagnit qutblari orasiga joylashtirilgan. Bu elektromagnitning bir jinsli magnit maydoni zarralar trayektoriyasini egadi. Harakatlanayotgan zarralar duantlar orasidagi tirqishga kirgan paytda tezlashadi — bu joyda ularga elektr maydoni ta’sir qiladi; bu maydonni generator hosil qiladi. Generatorning yuqori chastotali maydon chastotasi siklotron ichidagi zarralarning aylanish chastotasiga (siklotron chastotasiga), yoki uning karralisiga teng bo‘ladi. Tezlik uncha katta bo‘lmaganda (relyativistik bo‘lmagan tezliklarda) bu chastota zarralar energiyasiga bog‘liq emas:

ωc=eHmc (SGS tizimida),

shuning uchun zarralar duantlar orasidagi tirqishga har bir keyingi aylanishda bir xil vaqt oralig‘idan so‘ng kiradi va elektr maydon to‘lqinining tezlashtiruvchi fazasida qoladi. Har safar ma’lum miqdorda tezlik qo‘shib olgan zarralar radiusi tobora kattalashadigan aylana bo‘ylab harakatlanishda davom etadi. Shu sababli ularning trayektoriyasi tekislikda yoyilib boruvchi spiral ko‘rinishida bo‘ladi. Spiralning oxirgi o‘ramida qo‘shimcha og‘diruvchi maydon yoqiladi va tezlashtirilgan zarralar dastasi tashqariga chiqariladi. Dasta orbitasini belgilovchi magnit maydon o‘zgarmas, tezlashtiruvchi yuqori chastotali elektr maydonining parametrlari ham tezlatish jarayonida o‘zgarmas bo‘lgani uchun siklotron deyarli uzluksiz rejimda ishlashi mumkin: spiralning barcha o‘ramlari zarra to‘plamlari bilan to‘ladi.

Zarralar dastasining fokuslanishi

Gorizontal tekislikda zarralar bir jinsli magnit maydon ta’sirida avtomatik ravishda fokuslanadi. Vertikal yo‘nalishda esa fokuslanish tezlashtiruvchi tirqishdagi elektr maydonining bir jinsli emasligi hisobiga yuz beradi. Haqiqatan ham, zarra o‘rta tekislikdan vertikal yo‘nalishda siljigan bo‘lsa, tezlashtiruvchi tirqishga kirishda chekka elektr maydonining vertikal tashkil etuvchisi uni o‘rta tekislik tomon itaradi. Tirqishdan chiqishda zarra teskari yo‘nalishdagi turtkini oladi, biroq uning kuchi zarra siljishi chekli bo‘lgani sababli kichikroq bo‘ladi. Siklotronning tashqi radiusida, magnit maydoni susayadigan sohada, maydonning chiziqli gradienti hisobiga ikkala koordinata bo‘yicha qo‘shimcha fokuslanish yuz beradi.

Siklotronning modifikatsiyalari

Siklotron sxemasi E. Lourensning 1934-yildagi patentidan

Siklotronning kamchiligi shundaki, unda zaryadlangan zarralarni juda katta energiyalargacha tezlatib bo‘lmaydi, chunki relyativistik zarra uchun aylanish chastotasi energiyaga bog‘liq bo‘la boshlaydi:

ωc=eHmc1γ.

Sinxronizm sharti buzilganda, zarralar tezlashtiruvchi tirqishga kerakli fazada kelmaydi va tezlashmay qo‘yadi. Shu sababli siklotron zarralarni faqat relyativistik bo‘lmagan energiyalargacha tezlatishi mumkin. Oddiy siklotronlarda protonlarni 20—25 MeV gacha tezlatish mumkin.

Og‘ir zarralarni ancha yuqori energiyalargacha (1000 MeV gacha) tezlatish uchun modifikatsiyalangan qurilma — izoxron siklotron. Izoxron siklotronlarda aylanish chastotasini o‘zgarmas saqlash uchun radius bo‘ylab ortib boradigan notekis magnit maydon hosil qilinadi. Siklotronning yana bir modifikatsiyasi — sinxrotsiklotron (fazotron). Unda tezlashtiruvchi elektr maydonining chastotasi o‘zgarmas qolmaydi, balki zarralarning aylanish chastotasiga sinxron ravishda kamayadi. Biroq klassik siklotrondan farqli ravishda, uzluksiz rejimda ishlay oladigan sinxrotsiklotron zarralar dastasini faqat impulsli rejimda tezlatadi. Siklotronning yana bir uzoq qarindoshi — FFAG (Fixed Field Alternate Gradient accelerator — o‘zgarmas maydonli almashinuvchi gradientli tezlatkich). Bunday tezlatkichda magnit maydon azimutal simmetriyaga ega emas, biroq zarra dastasi tezlashtirilayotganda o‘zgarmas bo‘lib qoladi, tezlashtiruvchi elektr maydonining chastotasi esa o‘zgaradi. Demak, siklotrondan kelib chiqqan tezlatkichlar oilasi quyidagicha:

Magnit maydon Tezlashtiruvchi maydon chastotasi
O‘zgarmas chastota
(uzluksiz zarra dastasi)
O‘zgaruvchan chastota
(impulsli zarra dastasi)
Bir jinsli maydon siklotron sinxrotsiklotron
Davriy maydon izoxron siklotron FFAG

Ayrim siklotronlar

27 dyuymli siklotron

Birinchi siklotron 1930-yilda amerikalik fiziklar E. Lourens va S. Livingston tomonidan yaratildi. Bu diametri 4 dyuym (taxminan 10 sm) bo‘lgan kichik tezlatkich 80 keV energiyali bo‘lib, rezonansli tezlatish prinsiplarini tekshirish uchun yaratilgan. 1931—32-yillarda ancha jiddiyroq qurilma yaratildi: siklotron diametri 25 sm («11 dyuymli siklotron») bo‘ldi; tajribalarda protonlar erishgan kinetik energiya 1,2 MeV.

1932-yilda ayni olimlar o‘lchami 69 sm (27 dyuym) bo‘lgan yanada yirik qurilmani yaratdilar; u protonlarni 5 MeV energiyagacha tezlatgan. Bu qurilma yadro reaksiyalarini va sun’iy radioaktivlikni.

Yevropadagi birinchi siklotron — (Radiy instituti siklotroni) qurilishi Radiy institutida (Leningrad) 1932—1937-yillarda olib borildi. Loyiha ustidagi ishlarni olimlar G. A. Gamov (keyinchalik AQShga ko‘chib ketgan) va L. V. Mysovskiy boshlagan, keyinchalik institut fizika bo‘limining boshqa xodimlari ham V. G. Xlopin rahbarligida qatnashgan. Ishlarni G. A. Gamov, I. V. Kurchatov va L. V. Mysovskiy olib borgan; qurilma 1937-yilda yaratilib, ishga tushirilgan.

22-iyun 1941-yilda «Pravda» gazetasi Leningrad yaqinidagi Lesnoyda, SSSR Fanlar akademiyasining Fizika-texnika institutida diametri 1.2 m bo‘lgan siklotron qurilishi yakunlanganini xabar qildi. Biroq ishlar Ulug‘ Vatan urushi boshlanishi bilan to‘xtatildi. 23-iyun 1942-yilda LFTI da yadro fizikasi bo‘yicha ishlar to‘xtatildi; uskunalar demontaj qilinib, LFTI hovlisiga ko‘mildi, siklotron binosi esa kazarmaga aylantirildi; uning tomida havo hujumidan mudofaa (HHM) kuzatuv punkti joylashtirildi. Keyinchalik, atom loyihasi ustidagi ishlar boshlangach, siklotron uskunalarini qamal ostidagi Leningraddan olib chiqish va ularni Moskvadagi 2-sonli laboratoriyada ishlatish haqida qaror qabul qilindi. Bu laboratoriya «Uran bo‘yicha ishlarni tashkil etish to‘g‘risida»gi qaror bilan tashkil etilgan. I. V. Kurchatov tomonidan operatsiyaga rahbarlik qilish uchun L. M. Nemenov va P. Glazunov tayinlandi. 1943-yil bahorida yuk ortilgan ikkita temiryo‘l vagoni Leningraddan «o‘lim yo‘lagi» orqali olib chiqildi. Siklotron Pokrovskoe-Streshnevoda, travmatologiya institutining qurilishi tugallanmagan binosida yig‘ildi va 1944-yilda ishga tushirildi; o‘sha paytda u SSSRda ishlayotgan yagona siklotron edi.

Dunyodagi eng yirik siklotron — TRIUMF[inglizcha] laboratoriyasining siklotroni Britaniya Kolumbiyasi universitetida, Vankuverda (Kanada). H− ionlarini 500 MeV energiyagacha tezlatadigan ushbu siklotronning magniti 4000 tonna og‘irlikka ega va induksiyasi 4,6 kGs bo‘lgan magnit maydon hosil qiladi. Tezlashtiruvchi yuqori chastotali (YCh) elektr maydonining chastotasi 23 MHz va kuchlanish amplitudasi 96 kV; chiqish toki 300 µA ni tashkil etadi. Dastani chiqarish uchun ionlar grafit folgadan o‘tkaziladi, shu jarayonda elektronlar ionlardan ajratib olinadi.

Havolalar

  • Логотип Викисклада Mavzuga oid mediafayllar Siklotron — Vikimedia Commons
  • B. S. Ishxanov, I. M. Kapitonov, E. I. Kebin. O‘quv qo‘llanmasi asosida tayyorlangan veb-nashr: Siklotron
  • L. M. Onishchenko. Siklotronlar, «Elementar zarralar va atom yadrosi fizikasi», 2008, 39-jild, 6-son, 1843—1897-betlar.
  • M. K. Craddock. Siklotronlarning sakson yili, CYCLOTRONS 2010 konferensiyasi materiallari, Lanchjou, Xitoy, 1-bet.
  • D. G. Alxazov, V. P. Shilov, V. P. Eysmont. Leningrad, 1982. V. G. Xlopin nomidagi Radiy institutida chop etilgan. Adadi — 200 nusxa. Yevropadagi birinchi siklotron. Radiy instituti siklotronining yaratilish tarixi va urushgacha bo‘lgan yillari (ikki qismdan iborat).