Yonish issiqligi — ajralib chiqadigan issiqlik miqdori bo‘lib, u moddaning to‘liq yonishi vaqtida uning massa birligi (qattiq va suyuq moddalar uchun) yoki hajm birligi (gazsimon moddalar uchun) hisobiga aniqlanadi. Bu kattalik joullarda yoki kaloriyalarda o‘lchanadi. Yoqilg‘ining massa yoki hajm birligiga to‘g‘ri keladigan yonish issiqligi solishtirma yonish issiqligi deb ataladi. SI tizimidagi o‘lchov birligi: J/kg. Shuningdek, tizimdan tashqari quyidagi o‘lchov birliklari ham keng qo‘llanadi: kJ/kg, MJ/kg va kkal/kg.
Uni o‘lchashda kalorimetriya usullaridan foydalaniladi. Yonish issiqligi yonuvchi moddaning kimyoviy tarkibi bilan belgilanadi. Yonuvchi modda tarkibidagi kimyoviy elementlar qabul qilingan quyidagi belgilar bilan ifodalanadi: C, H, O, N, S, kul va suv esa mos ravishda A va W belgilari bilan ifodalanadi.
Yonish issiqligining turlari
Yonish issiqligi yonuvchi moddaning ishchi massasiga , ya’ni moddaning iste’molchiga yetkazib beriladigan holatidagi massasiga; moddaning quruq massasiga ; yonuvchan massasiga , ya’ni namlik va kuldan xoli yonuvchi modda massasiga nisbatan ifodalanishi mumkin.
Yuqori () va quyi () yonish issiqligi farqlanadi.
Quyidagi tushuncha — yuqori yonish issiqligi — modda to‘liq yonganda ajraladigan issiqlik miqdorini, shu jumladan, yonish mahsulotlari sovitilganda suv bug‘ining kondensatsiyalanishidan ajraladigan issiqlikni ham anglatadi.
bu yerda k — 25 kJ/kg (6 kkal/kg) ga teng koeffitsiyent; W — yonuvchi modda tarkibidagi suv miqdori, % (massa bo‘yicha); H — yonuvchi modda tarkibidagi vodorod miqdori, % (massa bo‘yicha).
Yonish issiqligini hisoblash
Shunday qilib, yuqori yonish issiqligi — yonuvchi moddaning bir birlik massasi yoki hajmi (gazlar uchun) to‘liq yonganda va yonish mahsulotlari shudring nuqtasi haroratigacha sovitilganda ajraladigan issiqlik miqdori. Issiqlik texnikasi hisob-kitoblarida yuqori yonish issiqligi 100 % deb qabul qilinadi. Gazning yashirin yonish issiqligi — yonish mahsulotlari tarkibidagi suv bug‘i kondensatsiyalanganda ajraladigan issiqlikdir. Nazariy jihatdan bu ko‘rsatkich 11 %.
Amalda yonish mahsulotlarini suv bug‘i to‘liq kondensatsiyalangunga qadar sovitib bo‘lmaydi. Shuning uchun quyi yonish issiqligi (QHp) tushunchasi kiritilgan: u yuqori yonish issiqligidan modda tarkibida avvaldan mavjud bo‘lgan hamda yonish jarayonida hosil bo‘lgan suv bug‘ining bug‘lanish issiqligini ayirish orqali topiladi. 1 kg suv bug‘i hosil bo‘lishiga 2514 kJ/kg (600 kkal/kg) issiqlik sarflanadi. Suyuq va qattiq moddalarning quyi yonish issiqligi quyidagi formulalar bilan aniqlanadi (kJ/kg yoki kkal/kg):
yoki
, bu yerda:
2514 — 0 °C harorat va atmosfera bosimida bug‘lanish issiqligi, kJ/kg;
va — ishchi yoqilg‘i tarkibidagi vodorod va suv bug‘ining miqdori, %;
9 — vodorodning 1 kg miqdori kislorod bilan birikib yonganda 9 kg suv hosil bo‘lishini ko‘rsatuvchi koeffitsiyent.
Yonish issiqligi yoqilg‘ining eng muhim xususiyatidir. Chunki u 1 kg qattiq yoki suyuq yoqilg‘i yoxud 1 m³ gazsimon yoqilg‘i yonganda qancha issiqlik olinishini kJ/kg (kkal/kg) da ifodalaydi. 1 kkal = 4,1868 yoki 4,19 kJ.
Quyi yonish issiqligi har bir modda uchun tajriba yo‘li bilan aniqlanadi va ma’lumotnoma kattaligi hisoblanadi. Element tarkibi ma’lum bo‘lgan qattiq va suyuq materiallar uchun uni D. I. Mendeleyev formulasi asosida ham hisoblash mumkin; o‘lchov birligi — kJ/kg yoki kkal/kg:
yoki
, bu yerda:
, , , , — yoqilg‘ining ishchi massasidagi uglerod, vodorod, kislorod, uchuvchan oltingugurt va namlik miqdori, % (massa bo‘yicha).
Solishtirma hisob-kitoblarda shartli yoqilg‘i deb ataladigan birlikdan foydalaniladi. Uning solishtirma yonish issiqligi 29308 kJ/kg (7000 kkal/kg) ga teng.
Rossiyada issiqlik hisob-kitoblari (masalan, xonaning portlash-yong‘in va yong‘in xavfi bo‘yicha toifasini aniqlash uchun issiqlik yuklamasini hisoblash) odatda quyi yonish issiqligi asosida, AQSH, Buyuk Britaniya va Fransiyada esa yuqori yonish issiqligi asosida bajariladi. Buyuk Britaniya va AQSHda metrik o‘lchov tizimi joriy etilishidan oldin solishtirma yonish issiqligi Britaniya issiqlik birliklarida (BTU) har bir funt (lb) uchun o‘lchangan (1Btu/lb = 2,326 kJ/kg).
| Moddalar va materiallar | Doimiy bosimdagi quyi yonish issiqligi , MJ/kg |
|---|---|
| Benzin | 41,87 |
| Kerosin | 42,9—43,12 |
| Qog‘oz (kitoblar, jurnallar) | 13,4 |
| Yog‘och (to‘sinlar, W = 14%) | 13,8 |
| Tabiiy kauchuk | 44,73—44,8 |
| Polivinilxloridli linoleum | 14,31 |
| Rezina | 33,52 |
| Shtapel tolasi | 13,8 |
| Polietilen | 47,14 |
| Polistirol | 39 |
| Titilgan paxta | 15,7 |
Turli manbalardan olinadigan tabiiy gazlarning eng yuqori yonish issiqligi qiymatlari
Ma’lumotlar Xalqaro energetika agentligi tomonidan olingan.
- Jazoir: 42 000 kJ/m³
- Bangladesh: 36 000 kJ/m³
- Belarus: 33 000 kJ/m³
- Buyuk Britaniya: 39 710 kJ/m³
- Vyetnam: 45 520 kJ/m³
- Kanada: 38 200 kJ/m³
- Indoneziya: 40 600 kJ/m³
- Niderlandiya: 33 320 kJ/m³
- Norvegiya: 39 877 kJ/m³
- Rossiya: 38 231 kJ/m³
- Saudiya Arabistoni: 38 000 kJ/m³
- AQSH: 38 416 kJ/m³
- O‘zbekiston: 37 889 kJ/m³
100 Vt quvvatli lampochkaning 1 yil ishlashi uchun zarur elektr energiyasi miqdori
Quyida keltirilgan elektr energiyasini olishga zarur yoqilg‘i miqdori issiqlik energiyasini elektr energiyasiga aylantirish samaradorligi 100 % bo‘lganda hisoblangan. Aksariyat elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi qurilmalar va taqsimlash tizimlarining samaradorligi (foydali ish koeffitsiyenti) odatda 30—35 % atrofida bo‘lgani sababli, 100 Vt quvvatli lampochkani ishlatish uchun amalda sarflanadigan yoqilg‘i miqdori ko‘rsatilganidan taxminan uch baravar ko‘p bo‘ladi.
- 228,5 kg yog‘och (20 % namlikda)
- 88,5 kg ko‘mir (kul miqdori kam antratsit)
- 72,1 kg kerosin
- 79,2 m³ tabiiy gaz (o‘rtacha 40000 kJ/m³ qiymati asosida)
- 63 kg metan
- 26 kg vodorod
- 0,04 g uran (quyidagi jarayonda ajraladigan energiya: zanjirli yadro reaksiyasi)
- 1,75*10−5 g antimateriya (quyidagi jarayonda ajraladigan energiya: annigilyatsiya).
Adabiyotlar
- Fizika ensiklopedik lug‘ati
- Katta sovet ensiklopediyasi
- NPB 105-95 «Xonalar va binolarni portlash-yong‘in va yong‘in xavfi bo‘yicha toifalarga ajratish» me’yorini qo‘llash bo‘yicha qo‘llanma